Кіріспе
Цинь әулетінің шенеунігі Чжао Гао (б.з.д. 207 жылғы қазан айында қайтыс болды) – қытай евнухы және саясаткері. Ол Қытайдың Цинь әулетінің шенеунігі болды. Ол Цинь Ши Хуан, Цинь Эр Ши және Цзиинь – Цинь әулетінің үш билеушісіне де жақын көмекші болды және әулеттің құлауында шешуші рөл атқарғаны айтылады. Чжао Гао мансабын Цинь Ши Хуан тұсында Императорлық кареталар кеңсесінің префекті (中車府令) ретінде бастады, бұл лауазым императорлық сарайдың атпен жүретін кареталарын басқаруға жауапты болды. Осы кезеңде ол Цинь Ши Хуанның кіші ұлы Хухайға қызмет етіп, оған Цинь империясының заңдарын үйретті. Б.з.д. 210 жылы Цинь Ши Хуан Шакиуда (沙丘; қазіргі Хэбэй провинциясы, Гуанчжоң округі, Дапинтай ауылының оңтүстігінде) қайтыс болғаннан кейін Чжао Гао мен канцлер Ли Си императордың соңғы бұйрығын жасырын түрде өзгертті. Бұл бұйрықта тақ мұрагері Фусу таққа отыруға тағайындалған еді. Жалған бұйрықта Фусу өзін-өзі өлтіруге бұйрық берілді, ал Хухай жаңа император атанды. Хухай Цинь Эр Ши ретінде таққа отырғаннан кейін Чжао Гаоны сарайдың жолбасшыларының префекті (郎中令) етіп тағайындады, бұл лауазымға императорлық сарайдағы күнделікті істерді басқару кірді. Цинь Эр Шидің сенімін артқан Чжао Гао императорды билікті нығайту үшін өз бауырларын жоюға итермеледі және осы мүмкіндікті Менг Тянь мен Менг И сияқты саяси қарсыластарын жою үшін пайдаланды. Ол сондай-ақ Ли Сиді мемлекетке опасыздық жасады деп айыптап, оны және оның отбасын өлтірді, содан кейін Ли Сидің орнына канцлер болып тағайындалды және мемлекеттік билікті монополиялады. Б.з.д. 207 жылы Хангу өтегінің шығысында көтерілістер басталғанда, Чжао Гао Цинь Эр Ши оны кінәлайтынынан қорқып, Ванй сарайында (望夷宮; қазіргі Сиань қаласының жанындағы Шанси провинциясы) төңкеріс жасап, императорды өлтірді. Цинь Эр Ши қайтыс болғаннан кейін Чжао Гао Фусудың ұлы Цзииньді (Цзииньнің Цинь патшалық отбасына қатысы туралы нақты келісім жоқ) таққа отырғызды. Цзинь Чжао Гаоны өлтіру үшін евнух Хан Танды (韓談) жіберді.
Zhao Gao (died October 207 BC) was a Chinese eunuch and politician. He was an official of the Qin dynasty of China. Allegedly a eunuch, he served as a close aide to all three rulers of the Qin dynasty – Qin Shi Huang, Qin Er Shi and Ziying – and was regarded as having played an instrumental role in the downfall of the dynasty. Zhao Gao started his career under Qin Shi Huang as Prefect of the Office for Imperial Carriages (中車府令), an official in charge of managing the palace horse drawn carriages. During this period of time, he also served as an attendant to Huhai, Qin Shi Huang's youngest son, and tutored him in the laws of the Qin Empire. In 210 BC, after Qin Shi Huang died in Shaqiu (沙丘; south of present day Dapingtai Village, Guangzong County, Hebei), Zhao Gao and Li Si, the Chancellor, secretly changed the emperor's final edict, which named Fusu, the crown prince, the heir to the throne. In the falsified edict, Fusu was ordered to commit suicide while Huhai was named the new emperor. After Huhai was enthroned as Qin Er Shi, he promoted Zhao Gao to Prefect of the Gentlemen of the Palace (郎中令), an official post whose duties included managing the daily activities in the imperial palace. Zhao Gao, who was highly trusted by Qin Er Shi, instigated the emperor to exterminate his own siblings to consolidate power, and used the opportunity to eliminate his political opponents such as Meng Tian and Meng Yi. He also framed Li Si for treason and had Li Si and his entire family executed, after which he replaced Li Si as Chancellor and monopolised state power. In 207 BC, when rebellions broke out in the lands east of Hangu Pass, Zhao Gao became worried that Qin Er Shi would blame him, so he launched a coup in Wangyi Palace (望夷宮; in Xianyang, near present day Xi'an, Shaanxi) and assassinated the emperor. Following Qin Er Shi's death, Zhao Gao installed Ziying, Fusu's son (allegedly; there is no firm consensus on what Ziying's relationship to the Qin royal family really is), on the throne. Ziying sent Han Tan (韓談), a eunuch, to assassinate Zhao Gao.
Ерте өмір
Чжао Гао соғысқан мемлекеттер дәуіріндегі Чжао мемлекетінің патшалық отбасымен туыс болған. Ұлы тарихшының жазбаларында айтылғандай, Чжао Гаоның ата-анасы қылмыс жасап, жазаланған. Оның бауырлары күйретілген, ал Чжао Гаоның өзі евнух болған-болмағаны белгісіз. Дегенмен, Цинь Ши Хуан Чжао Гаоны құрметтеген, себебі ол қылмыстық құқықтан хабардар болған. Бұл Цинь Ши Хуанға өте пайдалы болды, өйткені ол үнемі халықты заңдар мен жазалар арқылы бақылаудың жолдарын іздеп жүрген. Чжао Гао лауазым бойынша үнемі өсіп келе жатқан. Чжао кішкентай лауазымда болғанда, өлім жазасына кесілетін қылмыс жасады. Менг И үкім шығаруға жауапты болды, ол Чжаоны өлім жазасына кесіп, Цинь Ши Хуанның бұйрығымен оны тізімнен шығарды. Кейін Цинь Ши Хуан Чжаоны кешіріп, оны қайтадан лауазымға орналастырды.
Цинь Ши Хуанның өліміне байланысты төңкеріс
Цинь Ши Хуанның билігінің соңында Чжао Гао Мэн Тянь мен оның інісі Мэн Идің өліміне қатысты. Мэн Тянь, беделді генерал және Цинь Ши Хуанның үлкен ұлы Фусудың қолдаушысы, солтүстік шекарада орналасып, Хьоннуға қарсы нәтижесіз жорыққа 200 мыңнан астам әскерге басшылық етті. Цинь Ши Хуанның Шакиуде күрт қайтыс болғаннан кейін Чжао Гао мен Ли Си, қазынашы, императордың кіші ұлы Хухайды императордың өсиетіне өтірік айтуға көндірді. Жалған жарлық Фусуды өз-өзіне қол жұмсауға мәжбүр етті және Мэн Тяньді оның қызметінен шеттетуге себеп болды. Мэн Идің бұрынғы үкімі үшін Мэн отбасына жек көруші Чжао Гао, Хухайды Мэн Тяньді өз-өзіне қол жұмсауға және Мэн Иді өлімге кесуге бұйрық беруге көндірді, осылайша Мэн ағайындыларын жойды. Бұл Ли Сидің өзі ойлап тапқан жазалау әдісі еді. Ол құрбанның мұрнын кесіп, бір қолын және аяғын кесіп, содан кейін оны қастрациялап, белден екіге бөлуден тұрды. Одан әрі, Ли Сидің бүкіл отбасын да жойды. 207 жылға қарай Хангу өтегі шығысында көтерілістер басталды. Чжао Гао Цинь Эр Ши оны осы көтерілістерге жауапты деп табады деп қорқып, осыны болдырмау үшін төңкеріс жасап, Цинь Эр Шиді өлтірді, сосын Фусудың ұлы Цзиинды жаңа император етіп тағайындады. Бірақ Цзиин Чжао Гаоның оны көтерілісшілерді ынталандыру үшін өлтіруді ниеттенгенін білгендіктен, тәж кигізу күні ауруға шалдыққандай болып көрсетті, бұл Чжаоны оны қатысуға көндіру үшін оның резиденциясына келуге мәжбүр етті. Чжао Гао келген сәтте Цзиин эвнух Хан Танға Чжаоны өлтіруді бұйырды. Чжао Гаоның бүкіл руы Цзииннің бұйрығымен жойылды.
Еленді жылқы деп атау
Чжао Гаомен байланысты оқиғадан туындаған бір ченью (қытай идиомалық өрнегі) – "еленге қарап жылқы деп айту" немесе "еленді жылқы деп атау", яғни "әдейі жалғандықты тарату". "Тарихшының жазбаларында" Чжао Гао Цинь үкіметін бақылау үшін сарай шенеуніктерінің адалдығын сынау мақсатымен елен мен жылқыны пайдаланды делінген. Чжао Гао опасыздық ойлаған, бірақ басқа шенеуніктер оның бұйрықтарына бағынбауынан қорқып, алдымен оларды сынауға шешім қабылдады. Ол еленді Екінші Императорға әкеліп, оны "жылқы" деп атады. Екінші Император күліп: "Кенселер еленді жылқы деп жаңылысып айтқан болар?" деді. Содан кейін император төңіректегілерден сұрақ қойды. Бірі үнсіз қалды, ал енді бірі Чжао Гаоға жақындасу үшін оны жылқы деп айтты, ал басқалары елен деді. Чжао Гао елен деп айтқандардың барлығын жасырын түрде сотқа өткізіп, дереу өлім жазасын іске асырды. Осыдан кейін барлық шенеуніктер Чжао Гаодан қорқып кетті. Соның нәтижесінде Чжао Гао әскери билікке ие болды. (Уотсон, 1993: 70)
Zhao Gao was contemplating treason but was afraid the other officials would not heed his commands, so he decided to test them first. He brought a deer and presented it to the Second Emperor but called it a horse. The Second Emperor laughed and said, "Is the chancellor perhaps mistaken, calling a deer a horse?" Then the emperor questioned those around him. Some remained silent, while some, hoping to ingratiate themselves with Zhao Gao, said it was a horse, and others said it was a deer. Zhao Gao secretly arranged for all those who said it was a deer to be brought before the law and had them executed instantly. Thereafter the officials were all terrified of Zhao Gao. Zhao Gao gained military power as a result of that. (tr. Watson 1993:70)
Басқа көзқарастар
Цинь мемлекетімен жойылған Жао мемлекетінің патшалық әулетінен тараған және Циньге кек қайтаруды көздеген деген теория бар. Жао Гао Цинь үкіметін басқарғандықтан, Цинь империясының осылай қысқа мерзімде құлауы заңды болды. Шындығында, Жао Гао Цинь Ши Хуанның барлық ұл-қыздарын, тіпті Екінші Император Хухайды да өлтірді. Ал Зайин Жао Гао мен оның отбасын кек қайтару үшін өлтірді. Осылайша, Жао Гао мен оның бауырларынан белгілі ұрпақтар қалмады. Бұл көзқарас ұстанатын сарапшылар оны Цинь империясын құртуға қосқан үлесі үшін мақтайды. Тарихшы Ли Кайюань (李開元) Жао Гаоның мүлдем евнух болмағанын айтады. Ол бұл пікірін евнухтарға канцлер болып тағайындалуға рұқсат етілмегендігімен түсіндіреді, бірақ Жао Гао осы лауазымды атқарған. Сонымен қатар, Шығыс Хань дәуірінен бұрынғы тарихшылар Жао Гаоны евнух деп нақты айтқан емес. Цинь дәуірінен қалған мүсіндердің археологиялық қазбаларында императорлық керуеншілер де бейнеленген, олар Жао Гаоның үлгісі болуы мүмкін, және олар сақалды, евнух емес адамдар болып көрсетілген. Тағы бір тарихшы, Син Дэён (辛德勇) Жао Гао евнух емес деген мәлімдемеге қарсы шығады.