Кіріспе

Цинь әулетінің шенеунігі Чжао Гао (б.з.д. 207 жылғы қазан айында қайтыс болды) – қытай евнухы және саясаткері. Ол Қытайдың Цинь әулетінің шенеунігі болды. Ол Цинь Ши Хуан, Цинь Эр Ши және Цзиинь – Цинь әулетінің үш билеушісіне де жақын көмекші болды және әулеттің құлауында шешуші рөл атқарғаны айтылады. Чжао Гао мансабын Цинь Ши Хуан тұсында Императорлық кареталар кеңсесінің префекті (中車府令) ретінде бастады, бұл лауазым императорлық сарайдың атпен жүретін кареталарын басқаруға жауапты болды. Осы кезеңде ол Цинь Ши Хуанның кіші ұлы Хухайға қызмет етіп, оған Цинь империясының заңдарын үйретті. Б.з.д. 210 жылы Цинь Ши Хуан Шакиуда (沙丘; қазіргі Хэбэй провинциясы, Гуанчжоң округі, Дапинтай ауылының оңтүстігінде) қайтыс болғаннан кейін Чжао Гао мен канцлер Ли Си императордың соңғы бұйрығын жасырын түрде өзгертті. Бұл бұйрықта тақ мұрагері Фусу таққа отыруға тағайындалған еді. Жалған бұйрықта Фусу өзін-өзі өлтіруге бұйрық берілді, ал Хухай жаңа император атанды. Хухай Цинь Эр Ши ретінде таққа отырғаннан кейін Чжао Гаоны сарайдың жолбасшыларының префекті (郎中令) етіп тағайындады, бұл лауазымға императорлық сарайдағы күнделікті істерді басқару кірді. Цинь Эр Шидің сенімін артқан Чжао Гао императорды билікті нығайту үшін өз бауырларын жоюға итермеледі және осы мүмкіндікті Менг Тянь мен Менг И сияқты саяси қарсыластарын жою үшін пайдаланды. Ол сондай-ақ Ли Сиді мемлекетке опасыздық жасады деп айыптап, оны және оның отбасын өлтірді, содан кейін Ли Сидің орнына канцлер болып тағайындалды және мемлекеттік билікті монополиялады. Б.з.д. 207 жылы Хангу өтегінің шығысында көтерілістер басталғанда, Чжао Гао Цинь Эр Ши оны кінәлайтынынан қорқып, Ванй сарайында (望夷宮; қазіргі Сиань қаласының жанындағы Шанси провинциясы) төңкеріс жасап, императорды өлтірді. Цинь Эр Ши қайтыс болғаннан кейін Чжао Гао Фусудың ұлы Цзииньді (Цзииньнің Цинь патшалық отбасына қатысы туралы нақты келісім жоқ) таққа отырғызды. Цзинь Чжао Гаоны өлтіру үшін евнух Хан Танды (韓談) жіберді.

Ерте өмір

Чжао Гао соғысқан мемлекеттер дәуіріндегі Чжао мемлекетінің патшалық отбасымен туыс болған. Ұлы тарихшының жазбаларында айтылғандай, Чжао Гаоның ата-анасы қылмыс жасап, жазаланған. Оның бауырлары күйретілген, ал Чжао Гаоның өзі евнух болған-болмағаны белгісіз. Дегенмен, Цинь Ши Хуан Чжао Гаоны құрметтеген, себебі ол қылмыстық құқықтан хабардар болған. Бұл Цинь Ши Хуанға өте пайдалы болды, өйткені ол үнемі халықты заңдар мен жазалар арқылы бақылаудың жолдарын іздеп жүрген. Чжао Гао лауазым бойынша үнемі өсіп келе жатқан. Чжао кішкентай лауазымда болғанда, өлім жазасына кесілетін қылмыс жасады. Менг И үкім шығаруға жауапты болды, ол Чжаоны өлім жазасына кесіп, Цинь Ши Хуанның бұйрығымен оны тізімнен шығарды. Кейін Цинь Ши Хуан Чжаоны кешіріп, оны қайтадан лауазымға орналастырды.

Цинь Ши Хуанның өліміне байланысты төңкеріс

Цинь Ши Хуанның билігінің соңында Чжао Гао Мэн Тянь мен оның інісі Мэн Идің өліміне қатысты. Мэн Тянь, беделді генерал және Цинь Ши Хуанның үлкен ұлы Фусудың қолдаушысы, солтүстік шекарада орналасып, Хьоннуға қарсы нәтижесіз жорыққа 200 мыңнан астам әскерге басшылық етті. Цинь Ши Хуанның Шакиуде күрт қайтыс болғаннан кейін Чжао Гао мен Ли Си, қазынашы, императордың кіші ұлы Хухайды императордың өсиетіне өтірік айтуға көндірді. Жалған жарлық Фусуды өз-өзіне қол жұмсауға мәжбүр етті және Мэн Тяньді оның қызметінен шеттетуге себеп болды. Мэн Идің бұрынғы үкімі үшін Мэн отбасына жек көруші Чжао Гао, Хухайды Мэн Тяньді өз-өзіне қол жұмсауға және Мэн Иді өлімге кесуге бұйрық беруге көндірді, осылайша Мэн ағайындыларын жойды. Бұл Ли Сидің өзі ойлап тапқан жазалау әдісі еді. Ол құрбанның мұрнын кесіп, бір қолын және аяғын кесіп, содан кейін оны қастрациялап, белден екіге бөлуден тұрды. Одан әрі, Ли Сидің бүкіл отбасын да жойды. 207 жылға қарай Хангу өтегі шығысында көтерілістер басталды. Чжао Гао Цинь Эр Ши оны осы көтерілістерге жауапты деп табады деп қорқып, осыны болдырмау үшін төңкеріс жасап, Цинь Эр Шиді өлтірді, сосын Фусудың ұлы Цзиинды жаңа император етіп тағайындады. Бірақ Цзиин Чжао Гаоның оны көтерілісшілерді ынталандыру үшін өлтіруді ниеттенгенін білгендіктен, тәж кигізу күні ауруға шалдыққандай болып көрсетті, бұл Чжаоны оны қатысуға көндіру үшін оның резиденциясына келуге мәжбүр етті. Чжао Гао келген сәтте Цзиин эвнух Хан Танға Чжаоны өлтіруді бұйырды. Чжао Гаоның бүкіл руы Цзииннің бұйрығымен жойылды.

Еленді жылқы деп атау

Чжао Гаомен байланысты оқиғадан туындаған бір ченью (қытай идиомалық өрнегі) – "еленге қарап жылқы деп айту" немесе "еленді жылқы деп атау", яғни "әдейі жалғандықты тарату". "Тарихшының жазбаларында" Чжао Гао Цинь үкіметін бақылау үшін сарай шенеуніктерінің адалдығын сынау мақсатымен елен мен жылқыны пайдаланды делінген. Чжао Гао опасыздық ойлаған, бірақ басқа шенеуніктер оның бұйрықтарына бағынбауынан қорқып, алдымен оларды сынауға шешім қабылдады. Ол еленді Екінші Императорға әкеліп, оны "жылқы" деп атады. Екінші Император күліп: "Кенселер еленді жылқы деп жаңылысып айтқан болар?" деді. Содан кейін император төңіректегілерден сұрақ қойды. Бірі үнсіз қалды, ал енді бірі Чжао Гаоға жақындасу үшін оны жылқы деп айтты, ал басқалары елен деді. Чжао Гао елен деп айтқандардың барлығын жасырын түрде сотқа өткізіп, дереу өлім жазасын іске асырды. Осыдан кейін барлық шенеуніктер Чжао Гаодан қорқып кетті. Соның нәтижесінде Чжао Гао әскери билікке ие болды. (Уотсон, 1993: 70)

Басқа көзқарастар

Цинь мемлекетімен жойылған Жао мемлекетінің патшалық әулетінен тараған және Циньге кек қайтаруды көздеген деген теория бар. Жао Гао Цинь үкіметін басқарғандықтан, Цинь империясының осылай қысқа мерзімде құлауы заңды болды. Шындығында, Жао Гао Цинь Ши Хуанның барлық ұл-қыздарын, тіпті Екінші Император Хухайды да өлтірді. Ал Зайин Жао Гао мен оның отбасын кек қайтару үшін өлтірді. Осылайша, Жао Гао мен оның бауырларынан белгілі ұрпақтар қалмады. Бұл көзқарас ұстанатын сарапшылар оны Цинь империясын құртуға қосқан үлесі үшін мақтайды. Тарихшы Ли Кайюань (李開元) Жао Гаоның мүлдем евнух болмағанын айтады. Ол бұл пікірін евнухтарға канцлер болып тағайындалуға рұқсат етілмегендігімен түсіндіреді, бірақ Жао Гао осы лауазымды атқарған. Сонымен қатар, Шығыс Хань дәуірінен бұрынғы тарихшылар Жао Гаоны евнух деп нақты айтқан емес. Цинь дәуірінен қалған мүсіндердің археологиялық қазбаларында императорлық керуеншілер де бейнеленген, олар Жао Гаоның үлгісі болуы мүмкін, және олар сақалды, евнух емес адамдар болып көрсетілген. Тағы бір тарихшы, Син Дэён (辛德勇) Жао Гао евнух емес деген мәлімдемеге қарсы шығады.