Хан әулетінің негізін қалаушы, император Гаозу (Лю Бан) туралы ақпарат. Қытай тарихындағы ең ұлы императорлардың бірі, «Pax Sinica» дәуірін құрған тұлға.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Хан әулетінің императоры (б.з.д. 202–195 ж.)
Emperor of the Han dynasty (202–195 BC)
Хан императоры Гаоцзу (256 – б.з.д. 195 маусым), сондай-ақ өзінің аты Лю Бан (劉邦) деп аталады, Хан әулетінің негізін қалаушы және алғашқы императоры, б.з.д. 202 жылдан 195 жылға дейін билеген. Қытай тарихнамасының дәстүрлі көзқарасы бойынша, ол тарихтағы ең ұлы императорлардың бірі саналады және Қытайдың ең ұзақ алтын ғасыры – Пакс Синиканың құрылуымен есімдері байланысты. Лю Банг шаруа отбасында дүниеге келген сирек династия негізін қалаушылардың бірі болды. Ол бастапқыда Цинь әулетінің бюрократиясына өзінің туған жері Пей округінде, бағындырылған Чжу мемлекетінің аймағында кішігірім құқық қорғау қызметкері ретінде кірді. Қытай тарихындағы алғашқы император Цинь Шихуанның қайтысынан кейін туған саяси хаоста Лю Банг мемлекеттік қызметтен бас тартып, Циньге қарсы көтерілісшілердің басшысы болды. Ол өзінің қарсыласы, көтерілісшілердің басшысы Сян Юды жеңіп, Циньдің орталық аймақтарына шабуыл жасады және б.з.д. 206 жылы Цинь билеушісі Цзыиннің қарсыласуын мәжбүр етті. Цинь құлағаннан кейін, көтерілісшілердің де-факто басшысы Сян Ю бұрынғы Цинь империясын Он сегіз Патшалыққа бөлді, ал Лю Банг кедей және шалғай Башу аймағын (қазіргі Сычуань, Чунцин және Оңтүстік Шаньси) басқаруға мәжбүр болды және «Хан патшасы» атағын алды. Осы жылдың ішінде Лю Банг әскерімен бірге шығып, Үш Циньді жаулап алды, бұл Чу-Хан қақтығысын бастады – Циньнің Қытайдағы бұрынғы үстемдігін мұра етуді көздеген әртүрлі күштер арасындағы азаматтық соғыс. Б.з.д. 202 жылы Лю Банг Гайся шайқасынан жеңіске жетіп, Қытайдың көп бөлігін өзінің бақылауына алды және Хан әулетін өзінің императоры ретінде құрды. Билігінің кезінде Лю Банг салықтарды және жұмыс уақытын қысқартып, конфуциандық ілімді қолдады және Лю отбасына бағынбаған вассал мемлекеттерінің көтерілістерін басып тастады. Сонымен қатар, ол 200 ж.б.д. Байден шайқасында Хан әскерінің жеңіліске ұшырауынан кейін Хан мен Сяньби арасындағы де-юре бейбітшілікті сақтау үшін хэцинь саясатын қолға алды. Ол б.з.д. 195 жылы қайтыс болды, оның орнына ұлы Лю Ин келді, бірақ ол бұрын оның билікке таласуын «басы үлкен және іші бос қарбыз сияқты жігіт» деп сынаған еді.
Emperor Gaozu of Han (; 2561 June 195 BC), also known by his given name Liu Bang (c=劉邦), was the founder and first emperor of the Han dynasty, reigning from 202 to 195 BC. He is considered by traditional Chinese historiography to be one the greatest emperors in history, credited with establishing the Pax Sinica, one of China's longest golden ages. Liu Bang was among the few dynastic originators to have born into a peasant family. He initially entered the Qin dynasty bureaucracy as a minor law enforcement officer in his home town Pei County, within the conquered state of Chu. During the political chaos following the death of Qin Shi Huang, who had been the first emperor in Chinese history, Liu renounced his civil service position and became a rebel leader taking up arms against the Qin. He outmanoeuvred rival rebel leader Xiang Yu to invade the Qin heartland and forced the surrender of the Qin ruler Ziying in 206 BC. After the fall of the Qin, Xiang Yu, as the de facto chief of the rebels, divided the former Qin empire into the Eighteen Kingdoms, with Liu Bang forced to accept control of the poor and remote region of Bashu (present day Sichuan, Chongqing, and southern Shaanxi), and assuming the title "King of Han". Within the year, Liu Bang broke out with his army and conquered the Three Qins, which started the Chu–Han Contention, a civil war between various forces seeking to inherit the Qin's former supremacy over China. In 202 BC, Liu Bang emerged victorious following the Battle of Gaixia, unified most of China under his control, and established the Han dynasty with himself as the founding emperor. During his reign, Liu Bang reduced taxes and corvée labor, promoted Confucianism, and suppressed revolts by the lords of non Liu vassal states, among many other actions. He also initiated the policy of heqin to maintain a de jure peace between the Han and the Xiongnu following the Han defeat at the Battle of Baideng in 200 BC. He died in 195 BC and was succeeded by his son, Liu Ying, though he had previously denounced his ascension calling him "a boy with a head as large and empty as a melon".
Цинь әулетіне қарсы көтеріліс
Лю жазалаушы жұмысшыларды Ли тауындағы Бірінші императордың кесенесін салуға сүйемелдеді. Сапар барысында бірнеше тұтқын қашып кетті; Цинь заңы бойынша тұтқынның қашуына жол беру өлім жазасына әкелді. Жазадан қашу үшін Лю қалған тұтқындарды босатып, қашып кетті. Люге алғырлық білдірген бұрынғы тұтқындар қосылып, ол олардың жетекшісі болды. Олар Маңдаң тауындағы тасталып қалған бекініске иелік етті. Лю құпия түрде Пэй округындағы ескі достарымен, соның ішінде Сяо Хэ мен Цао Шенмен байланыста болды. "Ақ жыланның өлтірілуі" аңызында Людің құлдан тысқа шыққаннан кейін билікке көтерілуі болжамдалған. Аңызда алып ақ жылан құлдан тыс адамдардың бірнешеуін уытты демімен өлтірді; жылан түнгі уақытта мас Людың қолынан қаза тапты. Ертесі күні жолда заңнан тыс адамдар қарт әйелге кездесті; ол неге жылап отырғанын сұрағанда, ол: "Менің балам, Ақ императордың ұлы, Қызыл императордың ұлының қолынан қаза тапты" деп айтқаннан кейін көзден жоқ болды. Людың беделі оның ізбасарлары арасында өсті, олар оның тағдырына сенімді болды. 209 ж. Чэнь Шэнь мен У Гуан Циньге қарсы Дацзяң көтерілісін бастады. Пэй округының билеушісі көтеріліске қосылуды ойлады және Сяо Хэ мен Цао Шеннің кеңесімен Людың тобын өзін қолдауға шақырды; шақыруды Людың туысы Фан Куай жеткізді. Алайда билеуші ойын өзгертіп, ұсыныстан бас тартты; ол сондай-ақ Сяо мен Цао Лю үшін қақпаны ашпауы үшін өлтіруге бұйрық берді, бірақ олар қашып, Люға қосылды. Сяоның кеңесімен Лю Пэй округының жанындағы қарапайым халықтан көмек сұрады, жазбаша өтініштерді айналаға тиген жебелер арқылы жеткізді. Шаруалар Пэй округының билеушісін өлтіріп, Людың оралуын құттықтады. Лю өзін "Пэй герцогы" (沛公) деп жариялады. 208 ж. Цинь империясы біріктіру соғыстары кезінде басып алынған мемлекеттерді қайтаруға тырысқан көтерілістерге тап болды. У округында Чжу генералының ұлы Сян Лян бастаған көтеріліс Сиоң Синді Чжудың "Хуаи II патшасы" (楚後懷王) етіп тағайындады. Лю Сян Лянның көтерілісіне қосылды. Сян Лян Дынтао шайқасында қаза тапқаннан кейін Хуаи II Сян Юнды – Сян Лянның сіңілі баласын – және министр Сонг Иді Чжао мемлекетіне қарсы шабуылдаушы Циньге қарсы күштерді күшейту үшін әскер басқаруға жіберді. Лю Банг "Уань маркизі" (武安侯) болып тағайындалды және Циньнің орталық аймағындағы Гуанчжунға қарсы әскер басқаруға бұйрық берілді. Хуаи II аймаққа бірінші кірген адамға Гуанчжунның билігін "Гуанчжун патшасы" ретінде беруге уәде берді. 206 ж. Лю Сяньянға жетіп, Гуанчжунды басып алу үшін Сианмен жарыста жеңіске жетті. Цинь патшасы Цзинь қарсылық көрсетпей қаладан кетіп қалды. Людың оккупациялық саясатын Фан Куай – енді оның күзетшісі – және Чжан Лян – оның стратегиясы – анықтады. Әскерлерге халыққа зорлық-зомбылық көрсетуге және тонауға тыйым салынды. Циньнің қатал заңдары жойылды; кісі өлтіру, тонау және қарақшылыққа қатаң жазалар сақталды. Қаладағы тәртіп тез қалпына келтіріліп, Лю Гуанчжун халқының құрметіне ие болды. Сяо Хэ Цинь сарайы мен үкімет мекемелеріндегі барлық заң құжаттарын сақтау үшін жинауға бұйрық берді.
Liu was responsible for escorting a group of penal laborers to the construction site of the First Emperor's mausoleum at Mount Li. During the journey, some prisoners escaped; under Qin law, allowing prisoners to escape was punishable by death. Rather than face punishment, Liu freed the remaining prisoners and fled. Liu was joined by some of the grateful ex prisoners, and he became their leader. They took over an abandoned stronghold on Mount Mangdang. Liu secretly remained in contact with some old friends, including Xiao He and Cao Shen in Pei County. According to the legend of the "Uprising of the Slaying of the White Serpent" , Liu's ascension to rulership was prophesied after becoming an outlaw. In the legend, a gigantic white serpent killed some of the outlaws with its poisonous breath; the serpent was killed by a drunk Liu during the night. The next morning, the outlaws encountered an old woman along the road; when asked why she was crying she mysteriously disappeared after replying: "My child, the White Emperor's son, has been slain by the son of the Red Emperor." Liu's reputation grew among his followers, who became convinced of his destiny. In 209 BC, Chen Sheng and Wu Guang started the anti Qin Dazexiang Uprising. The magistrate of Pei County considered joining the rebellion, and – on the advice of Xiao He and Cao Shen – invited Liu's group to the county to support him; the invitation was transmitted by Fan Kuai, Liu's brother in law. However, the magistrate changed his mind and rescinded the offer; he also ordered Xiao and Cao to be killed lest they open the gates for Liu, but they escaped and joined Liu. On Xiao's advice, Liu secured the aid of commoners from the county beside Pei through written appeals delivered by arrows fired across the border. Peasants responded by killing the Pei County magistrate and welcoming Liu's return. Liu became known as the self styled "Duke of Pei" (沛公). In 208, the Qin empire faced rebellions that sought to restore the states conquered during the wars of unification. In Wu County, the uprising of Xiang Liang – a commoner and son of a Chu general – installed Xiong Xin as "King Huai II" (楚後懷王) of Chu. Liu joined Xiang Liang's uprising. After Xiang Liang was killed at the Battle of Dingtao, Huai II sent Xiang Yu – Xiang Liang's nephew – and minister Song Yi to lead an army to reinforce the Zhao state against the attacking Qin. Liu Bang was made "Marquis of Wu'an" (武安侯) and ordered to lead an army against Guanzhong in the Qin heartland. Huai II promised to grant rulership of Guanzhong as "King of Guanzhong" to whoever entered the region first. In 206, Liu won the race with Xiang to seize the Guanzhong, arriving outside Xianyang. Ziying of Qin surrendered the city without resistance. Liu's occupation policies were informed by Fan Kuai – now his bodyguard – and Zhang Liang – his strategist. Troops were forbidden from mistreating the population and looting. The harsh Qin laws were abolished; murder, robbery, and burglary remained subject to strict punishments. Order was quickly restored in the city, and Liu won the respect of the Guanzhong population. Xiao He ordered the collection of all legal documents in the Qin palace and government facilities for preservation.
Хонг қақпасындағы той
Сян Ю Гванчжонға жеңіліп қалуын ұнатпады. Фан Цзэннің кеңесімен, сондай-ақ Лю лагерінен келген тыңшы, Цзао Вушанның кеңесі бойынша Сян Ю Люді өлтіру үшін банкет ұйымдастыруды жоспарлады. Бірақ Сян Юдың інісі және Жан Лянның жақын досы Сян Бо, банкет кезінде кісі өлтіруге бұйырмауға көндірді. Шешім қабылдамағандықтан ашуланған Фан Цзэн, Сян Юдың туысы Сян Цжуанға қылышпен би кезінде Люді өлтіруді тапсырды, бірақ Сян Бо биге қосылып Люді қорғағандықтан жоспар орындалмады. Жан Лян жасырын түрде қашып, Фан Куайды шақыртты. Фан Куай толық қаруланған күйі банкетке келді де, Сян Юды зұлымдықпен айыптады. Фан Куайдың айыптауынан ұялған Сян Ю қылышпен биді тоқтатуға бұйырды және Фан Куайды батылдығы үшін марапаттады. Лю Банг дәретханаға барамын деп сылтау айтып, Сян Ю лагерінен қашып, әскерін батысқа қарай жетектеді. Сян Ю Сяньянды тонап, Епанг сарайын өртеп жіберді.
Xiang Yu disliked losing the race to Guanzhong. On the advice of Fan Zeng – his advisor – and Cao Wushang (曹無傷) – an informer from Liu's camp – Xiang Yu planned to hold a banquet in which to assassinate Liu. Xiang Yu was persuaded by Xiang Bo, his uncle and a close friend of Zhang Liang, not to order the assassination during the banquet. Frustrated by the indecision, Fan Zeng ordered Xiang Zhuang, Xiang Yu's cousin, to perform and kill Liu during a sword dance, but this was stymied by Xiang Bo joining the dance and protecting Liu. Zhang Liang slipped away and summoned Fan Kuai, who arrived at the banquet in full armor and scolded Xiang Yu for the sinister plot. Embarrassed by Fan Kuai's accusation, Xiang Yu ordered the sword dance to stop and rewarded Fan Kuai for his bravery. Liu Bang escaped Xiang Yu's camp after pretending to go to the latrine, and then led his army westward. Xiang Yu then sacked Xianyang and burned the Epang Palace.
Ханжундағы соғыс
Сянянды басып алғаннан кейін Сян Ю өзін "Батыс Чудың гегемон патшасы" деп жариялады және бұрынғы Цинь империясын Он сегіз патшалыққа бөлді. Ол Гуанчжонгты Люға емес, Циньдің үш бұрынғы генералдарына – Чжан Хан, Сима Син және Донг Иге берді. Лю оқшауланған Башу аймағын (Сичуань алабы мен Хан өзенінің жоғарғы аңғары) алды, бұл жер бұрын тұтқындарды жер аударуға пайдаланылатын еді, себебі Сян Ю Башудың Гуанчжунның бір бөлігі екенін мәлімдеді. Өзінің туған елі Ханға қайтып бара жатқан Чжан Лян, Сиан Бо арқылы Сян Юге пара бергеннен кейін Лю үшін жақсы шарттарға қол жеткізді. Сян Ю Люға Наньчжэньді, сол кездегі ортаңғы Хан өзенінің төңірегіндегі жарық аңғар аймағын және "Хан патшасы" атағын қосты. Людың әскерін Цинлинг таулары арқылы Сян Ю әскерінің бір бөлігі сүйемелдеп өтті. Чжан Лянның кеңесімен Лю, Сян Юдің шабуылдауына жол бермеу үшін және Сян Ю оның қайтып келмейтініне көз жеткізу үшін, өзінен кейін қалған галерея жолдарын өртеп жіберді.
After occupying Xianyang, Xiang Yu proclaimed himself the "Hegemon King of Western Chu" and split the former Qin Empire into the Eighteen Kingdoms. He gave Guanzhong to three former Qin generals – Zhang Han, Sima Xin and Dong Yi – instead of to Liu. Liu received the isolated Bashu region (Sichuan Basin and upper Han River valley), then a place used for exiling prisoners, as Xiang Yu claimed that Bashu was part of Guanzhong. Zhang Liang, who was leaving for his native state of Han, negotiated a better arrangement on Liu's behalf after bribing Xiang Yu through Xiang Bo. To Liu, Xiang Yu added Nanzheng, the surrounding rift valley region around the (then) middle Han River, and the title of "King of Han". Liu's army was escorted across the Qinling Mountains by a detachment of Xiang Yu's army. On Zhang Liang's advice, Liu burned the gallery roads behind him to prevent attack by Xiang Yu, and to reassure Xiang Yu that he would not return.
Чу-Хан таласы
206-202 жж. Лю Банг Сиан Юмен Қытай үстемдігі үшін тарихта "Чу-Хань күресі" деп белгілі болған билік үшін күресте болды, сонымен қатар басқа патшалықтарға шабуыл жасап, оларды бағындырды.
From 206 to 202 BC, Liu Bang engaged Xiang Yu in a power struggle – historically known as the Chu–Han contention – for supremacy over China, while simultaneously attacking and subjugating the other kingdoms.
Үш Циньді жаулап алу
Лю Банның Наньчжэнге көшіп келуі онша жағымды болған жоқ – оның ізбасарларының көпшілігі Ву және Чу жазықтарынан келген еді, және таулы Башу жеріне нашар бейімделді, сол себепті дезертирлердің саны күннен-күнге артып жатты. Лю Бан өзінің жағдайына өте наразы болғандықтан, ашуланшақ болып кетті. Бір түні Сяо Хе де жоғалып кеткені туралы хабар келді, және Лю Бан демалысызданып, жайсыз сезімге тап болды. Ертеңіне Сяо Хе қайтып келгенде Лю Бан оған ашуланып, не болғанын сұрады. Сяо Хе өте талантты әскери стратегиялық шебер Хан Синді іздеп асығыс кеткенін айтты, ол сол кезде Лю Банның әскеріне жақында ғана қабылданған төменгі шенді офицер еді. Содан кейін Сяо Хе Лю Банға Хан Синді таныстырды, ол мемлекеттерді жаулап алу жоспарын ұсынды. Лю Бан оның шеберлігіне әсерленіп, сенім артып, Хан Синді әскерінің бас қолбасшысы етіп тағайындады. Ал Сян Юның билікке таласуы және еркіндіксіз басқаруы көтерілісшілер арасында наразылық тудырды. Лю Банның Башуға аттанғанынан кейін төрт ай өткен соң, 206 жылдың соңында Ци мемлекетінде көтеріліс болды, және Сян Ю оны басу үшін Батыс Чудан шықты. Хан Синнің кеңесімен Лю Бан бұрын өртенген галерея жолдарын жөндеуге тырысып жатқандай көрініп, үш Циннің назарын аударды. Осы уақытта Хан Син бұл мүмкіндікті пайдаланып, Чэньцан арқылы Гуанчжунға күтпеген шабуыл жасады және Чжан Ханды жеңді. Одан кейін Сима Син мен Донг И Лю Банға бағынып берді, және 205 жылдың тамызы немесе қыркүйегінде Үш Цин Лю хандығының Хан мемлекетінің құрамына кірді.
Liu Bang's migration into Nanzheng was far from pleasant – his followers were mostly from the Wu and Chu flatland regions and adapted poorly in the mountainous Bashu lands, and deserters grew on a daily basis. Liu Bang also grew temperamental, as he was very unhappy with his own predicament. One night, rumour arrived that Xiao He also disappeared, and Liu Bang almost had a nervous breakdown. When Xiao He returned the following morning, Liu Bang furiously confronted him and demanded an explanation. Xiao He revealed that he was in a rush chasing back an extremely talented military strategist named Han Xin, who was then merely a low ranking officer only recently recruited into Liu Bang's army. Xiao He then introduced Liu Bang to Han Xin, who laid out his strategic plan to conquer the states. Impressed and convinced, Liu Bang formally assigned Han Xin as the supreme commander of his army. Meanwhile, Xiang Yu's overbearing and arbitrary handling over the enfeoffments created much anger among the rebel leaders. Merely four months after Liu Bang's departure into Bashu, a rebellion broke out in the state of Qi in late 206, and Xiang Yu left Western Chu to suppress the revolt. Under Han Xin's advice, Liu Bang sent men to pretend trying to repair the previously burnt gallery roads, drawing away the attention of the Three Qins. At the same time, Han Xin used the distraction to invade Guanzhong unexpectedly via Chencang, and quickly defeated Zhang Han in a surprise attack. Following that, Sima Xin and Dong Yi both surrendered to Liu Bang, and by August or September 205 the Three Qins became part of Liu's Kingdom of Han.
Пэнченгтегі жеңіліс
Шығыста Сян Ю билік еткен соң, Лю Банг өзінің бағынышты жерлерінен 560 000 әскер жинап, шығысқа қарай Батыс Чуға шабуыл жасады. Жолда ол Пэн Юеге кездесті, ол Вэйде феодтық иелік алғандықтан оның ісіне қосылды. Бірлесіп күш біріктірудің орнына, Лю Банг Пэн Юедің 30 мың әскерін айналасын бағындыруға жіберді. Лю Бангтың әскері Сян Юдің Пенченг астанасына ешқандай қарсылықсыз кірді, құнды заттарды тонады және әйелдерді алып кетті, бірақ тәртіп бұзылып, Хан әскері күн сайын ішімдікке беріліп бара жатты. Пэнчэннің түскенін естіген Сян Ю өзінің күштерінің көп бөлігін Циға шабуылды жалғастыруға бұйырды, ал 30 000 жақсы жабдықталған әскерді жеке басқарып, астананы қайта басып алуға аттанды. Ол қазіргі Сяо округіндегі (Аньхой) қаладан он шақырымдай жерге ордаласып, таңертең Пенченге шабуыл жасады. Түске дейін әзір емес Хан әскерін жеңіп, оларды жақын маңдағы Гу және Си өзендеріне тікелей итерді, онда 100 000-нан астам адам суға батып немесе Чу әскерлерінен қаза тапты. Қалған Хан әскері оңтүстікке қарай жоғары жерге қашты, бірақ Суй өзенінің жанында Чу әскерлерімен қоршауға түсті, онда тағы 100 000 адам суға батып, денелері өзенді бітеді. Лю Банг қолдағы бірнеше сақшысымен бірге қаладан қашып, жақын маңдағы Пейге отбасын жинауға бағыт алды. Сян Ю де Лю Бангтың отбасын ұстау үшін Пейге әскер жіберді. Оның отбасының бәрі қашып кеткен, бірақ Лю Банг жолда үлкен қызы мен екінші ұлы Лю Ингке кездесті. Чу әскері жергілікті тұрғынды Лю Бангтың әкесі Лю Тайгонг пен әйелі Лю Чжиді тұтқынға алуға көндірді. Кейбір деректерде Лю Бангтың анасы да тұтқынға алынған делінеді. Ұлы Тарихшының жазбалары осы қақтығыс кезінде болған бір оқиғаны айтады, ол Лю Бангтың өмірбаянында еске алынбаған, бірақ Сян Юдің өмірбаянында бар. Онда Лю Банг Сян Юдің әскерінен қашу үшін үш рет балаларын арбадан шығарып, оны жеңілдетуге тырысқан, және тек Сяо Юдің қайта-қайта араласуы ғана балалардың қашып кетуіне көмектескен.
With Xiang Yu occupied to the east, Liu Bang collected a force of 560,000 troops from his subordinate lands, and marched east to attack Western Chu. En route, he encountered Peng Yue, who joined his cause upon promise of a fiefdom in Wei. As opposed to combining forces, Liu Bang sent Peng Yue's 30,000 troops to pacify the surrounding area. Liu Bang's army entered Xiang Yu's capital of Pengcheng apparently unopposed, looting its valuables and taking its women, but discipline had become lax and each day found the Han troops deeper in their cups. Hearing of the fall of Pengcheng, Xiang Yu ordered the bulk of his forces to maintain the attack on Qi, while he personally led 30,000 crack troops to retake the capital. He encamped about ten miles from a city in present day Xiao County, Anhui, and launched an attack on Pengcheng at dawn, and by noon had routed the unprepared Han army, driving them into the nearby Gu and Si Rivers, where over 100,000 men drowned or were killed by Chu soldiers. The remaining Han troops fled south to high ground, but were cornered by Chu forces by the Sui River, where another 100,000 drowned, their corpses damming up the river. Liu Bang escaped the city with a handful of mounted bodyguards, heading to nearby Pei to collect his family. Xiang Yu also dispatched troops to Pei in an attempt to capture Liu Bang's family. His family had all fled, but Liu Bang encountered on the road his eldest daughter and second eldest son Liu Ying. The Chu army coerced a local into leading them to capture two of Liu Bang's family as hostages: his father Liu Taigong and wife Lü Zhi. One account states Liu Bang's mother was also captured. The Records of the Grand Historian recounts an event during this conflict, an event omitted from Liu Bang's own biography but present in the biography of Xiang Yu, where Liu Bang pushed his own children out of his carriage three times to lighten it in a desperate attempt to escape Xiang Yu's men, and it is only the repeated intervention of Xiahou Ying that secures the children's escape.
Цзинсуо шайқасы
Пэнчэндегі апатты жеңілістен кейін Хан әскерінің күші күрт азайды. Бұрын Лю Банға бағынған көптеген патшалар да Сян Юға қосылды. Сонымен қатар, бұрын Чумен соғысқан Ци және Чжао мемлекеттері де бейбітшілік орнатуды сұрады. Өзінің інісі қорғаған Сиайиге (c=下邑; қазіргі Даншань округінің шығысында, Сучжоу, Анхуй) жеткен соң Лю Бан әскерін кері шегіну үшін қайта ұйымдастырды. Ю (қазіргі Ючэн округі, Шанцюй, Хэнань) қаласына жеткенде, ол Цзюцзяң патшасы Ин Бумен кездесу үшін елші жіберіп, қолдау сұрады. Сян Юның Он сегіз патшалыққа әділетсіз иелік етуіне наразы болған Ин Бу Лю Банға қосылуға келісіп, Батыс Чуға қарсы көтерілді. Сян Ю Ин Буға шабуыл жасау үшін Лонг Джуны жіберді. Б.з.д. 205 жылы Лю Бан ұлы Лю Инды мұрагер ханзадасы етіп тағайындады және оған Юэянды қорғауға бұйрық берді. Ұзақ өтпей хан әскерлері Фейцюйді (c=廢丘; қазіргі Шыңпин, Шэньси) бағындырды, оны Жанг Хан күзетіп тұрды, ол жеңілгеннен кейін өз-өзіне қол жұмсады. Басқа жағынан, Ин Бу Лонг Джуды жеңе алмағандықтан Цзюцзяңнан бас тартып, Лю Банға қосылды. Лю Бан армиясын қайта ұйымдастырды, оған Сяо Хэ жіберген Гуанчжуннан келген күштер мен Хан Синнің әскері қосылды, және Чжудың Цзинь округінде (қазіргі Синьян, Чжэнчжоу, Хэнань) және Суотинде (қазіргі Синьян, Хэнань) шабуыл жасады. Ол жеңіске жетіп, Сян Юдің әскерін Шыңянның шығысына ығыстырды.
After the disastrous defeat at Pengcheng, the strength of the Han forces decreased drastically. Many of the kings who had surrendered to Liu Bang earlier had also defected to Xiang Yu's side. Moreover, the states of Qi and Zhao, which were previously at war with Chu, also requested to make peace. Upon reaching Xiayi (c=下邑; east of present day Dangshan County, Suzhou, Anhui), which was defended by his brother in law, Liu Bang reorganised his troops for a retreat. When he arrived at Yu (present day Yucheng County, Shangqiu, Henan), he sent an envoy to meet Ying Bu, the King of Jiujiang, to appeal for support. Ying Bu, who held a grudge over Xiang Yu's unfair enfeoffment over the Eighteen Kingdoms, agreed to join Liu Bang and rebelled against Western Chu. Xiang Yu responded by sending Long Ju to attack Ying Bu. In 205 BC, Liu Bang named his son Liu Ying as his crown prince and ordered him to defend Yueyang. Shortly after, Han forces conquered Feiqiu (c=廢丘; present day Xingping, Shaanxi), which was guarded by Zhang Han, who committed suicide after his defeat. On another front, Ying Bu was unable to defeat Long Ju so he gave up on Jiujiang and went to join Liu Bang. Liu Bang reorganised his army, which now included reinforcements from Guanzhong sent by Xiao He alongside Han Xin's troops, and attacked Chu at Jing County (c=京縣; around present day Xingyang, Zhengzhou, Henan) and Suoting (c=亭; near present day Xingyang, Henan). He emerged victorious, and drove Xiang Yu's forces east of Xingyang.
Чэнгао шайқасы және Хонг каналы туралы келісім
Б.з.д. 204 жылы Цюдың Шиньяңнан жаңа салынған жабдықтау жолдарына жасаған шабуылдарынан кейін Хан әскерінің азық-түлігі таусыла бастады. Лю Бан Сян Юмен келісімге келіп, Шиньяңның шығысындағы жерлерді Батыс Чуға беруге келісті. Сян Ю Лю Банның ұсынысын қабылдағысы келді, бірақ Фан Цзэн оны қабылдамай, осы мүмкіндікті пайдаланып Лю Банды жоюды ұсынды. Сян Ю ойын өзгертіп, Шиньяңға шабуыл жасап, Лю Банның әскерін қала ішінде қоршап алды. Лю Бан Чэнь Пиннің кеңесімен Сян Юдің адамдарын 40 000 цзин алтынмен сатып алып, Фан Цзэннің Сян Юге сатқындық жасау ниетінде екендігі туралы қауесет таратуға бұйырды. Сян Ю бұл әрекетке сеніп, Фан Цзэнді қызметтен босатті. Сол жылы Сян Ю Цидегі көтерілісті басуға кеткен кезде Ли Ицзи Лю Банға Батыс Чуға шабуыл жасауға мүмкіндік пайда болғанын айтты. Хан әскерлері Чэнгао қаласын басып алып, Си өзені жанында Цао Цзюу басқарған Чу әскерін жеңді. Лю Банның әскері Гуанвуға (c=廣武) дейін ілгеріледі. Чу күштерін Чжунли Мо басқарды. Хан Синьнің Вэй өзені шайқасындағы жеңісінен кейін Чу әскерінің рухы құлдырады және бірнеше айдан соң азық-түлігі таусылды. Сян Ю Лю Банмен бейбітшілік орнатудан басқа амал қалмады, ол Лю Банның кепілде ұстаған отбасы мүшелерін босатып жіберді. Чу мен Хан өздерінің иеліктері бойынша Қытайды шығыс және батысқа бөліп, Хонг каналы шарты (鴻溝和約) арқылы соғысты тоқтатуға келісті.
In 204 BC, after sustaining losses from Chu attacks on the newly built supply routes from Xingyang, the Han army was running short of supplies. Liu Bang negotiated for an armistice with Xiang Yu and agreed to cede the lands east of Xingyang to Western Chu. Xiang Yu wanted to accept Liu Bang's offer, but Fan Zeng advised him to reject it and use the opportunity to destroy Liu Bang. Xiang Yu changed his mind, pressed the attack on Xingyang and besieged Liu Bang's forces inside the city. Liu Bang heeded Chen Ping's suggestion to bribe Xiang Yu's men with 40,000 catties of gold for them to spread rumours that Fan Zeng had the intention of betraying Xiang Yu. Xiang Yu fell for the ruse and dismissed Fan Zeng. Later that year, while Xiang Yu was away suppressing the rebellion in Qi, Li Yiji advised Liu Bang to use the opportunity to attack Western Chu. Han forces conquered Chenggao and defeated the Chu army led by Cao Jiu near the Si River. Liu Bang's forces advanced further until they reached Guangwu (c=廣武). Chu forces led by Zhongli Mo were trapped by the Han army at the east of Xingyang. Following Han Xin's victory in the Battle of Wei River, the Chu army's morale fell and it ran short of supplies months later. Xiang Yu had no choice but to request to make peace with Liu Bang and released Liu's family members, who were held hostage by him. Chu and Han agreed to a ceasefire at the Treaty of Hong Canal (鴻溝和約), which divided China into east and west under their respective domains.
Гайксия шайқасы
203 жылы Сян Ю шығысқа қарай шегінген кезде Лю Бань, Чжан Лян мен Чэнь Пиннің кеңесімен Хонг каналы туралы келісімнен бас тартып, Батыс Чуға шабуыл жасауға бұйрық берді. Ол сондай-ақ Хан Син мен Пэн Юеден Сян Юге үш бағыттан бір мезгілде шабуыл жасау үшін көмек сұрады. Бірақ Хан Син мен Пэн Юэ әскерлерін жұмылдырмады, және Лю Бань Гулингте (固陵; қазіргі Тайканг округі, Чжоуку, Хэнань) Сян Юден жеңіліп, кері шегінуге және қорғанысын нығайтуға мәжбүр болды. Сонымен қатар, ол Хан Син мен Пэн Юеге қайтадан елшілер жіберіп, егер олар Сян Юге шабуылға қосылса, жер мен лауазым беретініне уәде берді, және олар ақыры келісті. Үш айдан кейін, 202 жылы Лю Бань, Хан Син және Пэн Юэ бастаған хань әскерлері Батыс Чуға үш бағыттан шабуыл жасады. Чжу армиясының азық-түлігі таусылып, Сян Ю Гайсияда қоршауға түсті. Хан Син әскерлеріне Чу елінің халық әндерін орындауға бұйрық берді, соның арқасында Чжу елі хань әскерлеріне бағынғандай сезім тудырды. Чжу армиясының рухы құлдырап, көптеген сарбаздар дезертирлік жасады. Сян Ю қоршаудан бұзылып шығуға тырысты, бірақ бірнеше рет тұзаққа түсіп, соғысқаннан кейін У өзенінің солтүстік жағалауына (қазіргі Хэ округіне жақын, Чаоху қаласы, Анхуй) бар болғаны 28 адаммен жетті. Ол соңғы күреске түсіп, бірнеше жүз хань сарбазын өлтірді, бірақ ақырында өз-өзіне қол жұмсады.
In 203, while Xiang Yu was retreating eastward, Liu Bang, acting on the advice of Zhang Liang and Chen Ping, renounced the Treaty of Hong Canal and ordered an attack on Western Chu. He also requested assistance from Han Xin and Peng Yue to attack Xiang Yu simultaneously from three directions. However, Han Xin and Peng Yue did not mobilise their troops and Liu Bang was defeated by Xiang Yu at Guling (固陵; south of present day Taikang County, Zhoukou, Henan), and was forced to retreat and reinforce his defences. At the same time, he sent messengers to meet Han Xin and Peng Yue again, and promised to give them land and titles if they joined him in attacking Xiang Yu, and they finally agreed. Three months later in 202, Han forces led by Liu Bang, Han Xin and Peng Yue attacked Western Chu from three directions. The Chu army was running low on supplies and Xiang Yu was trapped in Gaixia. Han Xin ordered his troops to sing Chu folk songs to create a false impression that the Chu homeland had fallen to Han forces. The Chu army's morale plummeted and many soldiers deserted. Xiang Yu attempted to break out of the siege, and after fighting out of repeated traps was left with only 28 men when he reached the northern bank of the Wu River (near present day He County, Chaohu City, Anhui). He made a last stand and managed to slay several hundred Han soldiers before eventually committing suicide.
Хан әулетінің құрылуы
Б.з.д. 202 жылы Лю Банг қол астындағыларының қолдауымен император болды, бірақ ол таққа отыруға ықылассыз екенін білдірді. Ол әулетін "Хан" деп атады және тарихта "Гаозу императоры" (немесе "Гао императоры") ретінде танылды. Ол Luoyang қаласын (кейін Чанъаньға көшірілді) астана етіп белгіледі және өзінің ресми әйелі Лю Чжиді императрица, ал ұлы Лю Инды тақ мұрагері етіп тағайындады. Келесі жылы Гаозу императоры Хан империясының құрылысына үлес қосқандарына сыйлық беруді қалады, бірақ сыйлықтарды қалай бөлісуге келісе алмағандықтан бұл процесс бір жылға созылды. Император Сяо Хедің ең үлкен еңбегін мойындап, оған "Зан графы" атағын берді және ең көп азық-түлік берді. Кейбіреулері наразылық білдірді, Сяо тікелей шайқаста болмағандықтан оның үлесі ең үлкен деп есептелмейді деді. Гаозу императоры Сяо Хеге ең жоғары құрмет тиіс екенін, өйткені ол Сян Юға қарсы соғыстағы жалпы стратегияны жоспарлағанын айтты. Ол Цао Шенді шайқастағы ең үлкен үлесі үшін марапаттап, қалғандарын да лайықты сыйлады.
In 202 BC, Liu Bang was enthroned as the emperor with support from his subjects even though he expressed reluctance to take the throne. He named his dynasty "Han", and was historically known as "Emperor Gaozu" (or "Emperor Gao"). He established the capital in Luoyang (later moved to Chang'an) and instated his official spouse Lü Zhi as the empress and their son Liu Ying as the crown prince. The following year, Emperor Gaozu wanted to reward his subjects who had contributed to the founding of the Han Empire, but the process dragged on for a year because they could not agree on the distribution of the rewards. The emperor thought that Xiao He's contributions were the greatest, so he awarded Xiao the title "Marquis of Zan" and gave him the largest amount of food stores. Some of the others expressed objections because they thought that Xiao was not directly involved in battle so his contributions should not be considered the greatest. Emperor Gaozu replied that Xiao He should receive the highest credit because he planned their overall strategy in the war against Xiang Yu. He named Cao Shen as the person who made the greatest contributions in battle and rewarded him and the others accordingly.
Салықтар мен жүктілікті азайту
Император Гаодзу әскерін таратып, сарбаздарға үйлеріне қайтуға рұқсат берді. Ол Гуанчжонда қалған халық 12 жылға салықтан және еңбек салымынан босатылатынын, ал туған жерлеріне оралғандар 6 жылға босатылатынын, ал орталық үкімет оларды бір жылға асырап-қамтамасыз ететінін жариялады. Соғыс кезінде аштықтан қашу үшін өздерін құлдыққа сатқандарға да бостандық берді. 195 ж. б.з. император екі жарлық шығарды: біріншісі салықтар мен еңбек салымын төмендетуді ресмиледі, екіншісі әр жылдың 10-шы айында вассал патшалардың император сарайына төлеуге тиіс салық мөлшерін белгіледі. Егін өнімінен алынатын жер салығы өнімнің 1/15 бөлігіне дейін төмендетілді. Ол сондай-ақ монета айналымын жекешелендірді.
Emperor Gaozu disbanded his armies and allowed the soldiers to return home. He gave an order stating that the people who remained in Guanzhong were exempted from taxes and corvée for 12 years, while those who returned to their respective native territories were exempted for six years and that the central government would provide for them for a year. He also granted freedom to those who had sold themselves into slavery to avoid hunger during the wars. In 195 BC, the emperor issued two decrees: the first officialised the lowering of taxes and corvée; the second set the amount of tribute to be paid by the vassal kings to the imperial court in the 10th month of every year. The land tax on agricultural production was reduced to a rate of 1/15 of crop yield. He also privatised the coinage.
Конфуцийшілдікке баса назар аудару
Өзінің жас кезінде император Гаодзу кітап оқуды ұнатпады және конфуциандыққа немқұрайлы қарады. Император болғаннан кейін де ол конфуциандыққа деген бұрынғы көзқарасын сақтап, Лу Цзяға кездескенше өзгермеді. Лу «Синью» (新語) атты 12 томдық кітап жазды, онда қатал және жазалайтын заңдарды қолданудың орнына (Қин әулеті заманында болғандай) моральдық қасиеттермен басқарудың артықшылықтары баяндалды. Лу Гу жазған әр томды императорға оқып берді. Императорға бұл өте ұнады. Император Гаодзудың тұсында конфуциандық гүлденді және біртіндеп Қин дәуірінің заңшылдығын мемлекеттік идеология ретінде ығыстырды. Лу Гу сияқты конфуциан ғалымдары үкіметте қызмет етуге тартылды. Император сондай-ақ Цинь режимінен қалған кейбір заңдарды жеңілдету және белгілі бір жазалардың ауырлығын азайту арқылы заң жүйесін реформалады. Б.з.д. 195 жылғы қаңтар-ақпан айларында Ин Будың бүлігін басып, Конфуцийдің туған жері Шандонг арқылы өтіп, философқа құрмет көрсету рәсіміне жеке дайындалды.
In his early days, Emperor Gaozu disliked reading and scorned Confucianism. After becoming the emperor, he still held the same attitudes towards Confucianism as he did before until he encountered the scholar Lu Jia. Lu wrote the Xinyu (新語), a 12 volume book which espoused the benefits of governing by moral virtue as opposed to using harsh and punitive laws (as it was under the Qin dynasty). Lu Gu read each volume to the emperor after he finished writing it. The emperor was deeply impressed. Under Emperor Gaozu's reign, Confucianism flourished and gradually replaced Legalism (of Qin times) as the state ideology. Confucian scholars, including Lu Gu, were recruited to serve in the government. The emperor also reformed the legal system by relaxing some laws inherited from the Qin regime and reducing the severity of certain penalties. In January to February 195 BC, after suppressing a rebellion by Ying Bu, he passed by Shandong, the birthplace of Confucius, and personally prepared for a ceremony to pay respect to the philosopher.
Мұрагерлік дау
Кейінгі жылдары император Гаодзу ханшайым Циге көңіл бөлді, ал императрица Лю Чжиге немқұрайлы қарады. Ол өзінің мұрагері Лю Иньнің (императрицадан туған) билік жүргізуге тым әлсіз деп ойлады. Сондықтан ол Лю Иньді ханшайым Циден туған тағы бір ұлы Лю Руйімен алмастыруды жоспарлады. Лю Чжи уайымдап, ұлының орнын сақтауға көмектесу үшін Чжан Лянға жүгінді. Чжан Лян Лю Иньге көмектесу үшін Шань тауының төрт ақылды адамын – Шань тауының Төрт Ақ Басын ұсынды. Б.з.д. 195 жылы император Гаодзудың денсаулығы нашарлағанда, ол Лю Иньді Лю Руйімен мұрагер ханзаде ретінде алмастыруға одан да қатты ниеттенді. Чжан Лян оны бұл әрекеттен қайтармақ болды, бірақ оған құлақ қойылмады, сондықтан ол ауруға шалдыққандай сылтаумен қызметтен кетті. Чжоу Чанг пен Шусунь Тун (мұрагер ханзаденің тәрбиешісі) императордың Лю Иньді Лю Руйімен алмастыру туралы шешіміне қарсы күшті наразылық білдірді. Чжоу Чанг: «Мен жақсы пікір таластырушы емеспін, бірақ бұл дұрыс емес екенін білемін. Егер Сіз Мұрагер ханзадені тақтан аластатсаңыз, мен енді Сіздің бұйрықтарыңызды орындамаймын», – деді. Чжоу Чанг ашық сөйлейтін, кекешті адам еді, оның сөйлеу әдебі кейбір адамдарға қызық көрінетін. Император күлді. Содан кейін Шань тауының Төрт Ақ Басы (Шань тауының Төрт Хаосы деп те аталады) сарайға келді. Император Гаодзу оларды көріп таңқалды, себебі олар бұрын мемлекеттік қызметке шақырылғанда бас тартып, қызметке түспеген еді. Төрт адам Лю Инь мұрагер ханзаде ретінде қалатын болса, оған болашақта көмектесетіндерін уәделеді. Император Лю Иньге олардың қолдау көрсеткеніне қуанды және мұрагерін ауыстыру туралы ойын бас тартты.
In his later years, Emperor Gaozu favoured Consort Qi and neglected Empress Lü Zhi. He thought that Liu Ying, his heir apparent (born to the empress), was too weak to be a ruler. Thus, he had the intention of replacing Liu Ying with another son, Liu Ruyi, who was born to Consort Qi. Lü Zhi became worried, so she asked Zhang Liang to help her son maintain his position. Zhang Liang recommended four reclusive wise men, the Four Whiteheads of Mount Shang, to help Liu Ying. In 195 BC as Emperor Gaozu's health started to worsen, he desired even more to replace Liu Ying with Liu Ruyi as the crown prince. Zhang Liang tried to dissuade him but was ignored, so he retired on the excuse that he was ill. Shusun Tong (the crown prince's tutor) and Zhou Chang also strongly objected to the emperor's decision to replace Liu Ying with Liu Ruyi. Zhou Chang said, "I am not good in arguing, but I know this is not right. If Your Majesty deposes the Crown Prince, I won't follow your orders any more." Zhou Chang was outspoken and had a stutter, which to some made his speech very amusing. The emperor laughed. After that, the Four Whiteheads of Mount Shang (also known as the Four Haos of Mount Shang) showed up in the court. Emperor Gaozu was surprised to see them because they had previously declined to join the civil service when he invited them. The four men promised to help Liu Ying in the future if he were to remain as the crown prince. The emperor was pleased to see that Liu Ying had their support so he dismissed the idea of changing his heir apparent.
Әскери науқандар
Хан әулетін құрғаннан кейін император Гаодзу, Хан империясын басқаруға көмектесу үшін ханзадалар мен вассал патшаларды тағайындады және олардың әрқайсысына жер берді. Императорлық румен байланысы жоқ жеті вассал патша болды: Ян патшасы Чан Ту; Хан патшасы Хан Син; Чу патшасы Хан Син; Лян патшасы Пэн Юэ; Хуайнань патшасы Ин Бу; Чжао патшасы Чжан Эр; Чанша патшасы Уу Жуй. Бірақ кейіннен император, олардың оған қандық байланысы болмағандықтан, вассал патшалар оған қарсы көтерілуі мүмкін деп уайымдады. Хан Син мен Пэн Юэ опасыздық жасады деген айыппен (жалған айыпталды), тұтқындалып, отбасыларымен бірге жазаланды. Ин Бу мен Чан Ту оған қарсы көтерілді, бірақ жеңіліп, қаза тапты. Тек Уу Жуй мен Чжан Эр ғана қалды. Солтүстіктегі Сюннулар Цинь әулеті тұсында-ақ қауіпті болған. Цинь Ши Хуан генерал Мэн Тяньді Цинь империясының солтүстік шекарасындағы қорғанысқа және жаугершілікке қарсы Ұлы Қабырғаның салынуын қадағалауға жіберді. Мэн Тянь Сюннуларды шекарадан тысқары аймаққа енуіне кедергі келтірді. Бірақ Цинь әулеті құлағаннан кейін, Сюннулар мүмкіндікті пайдаланып, оңтүстікке жылжып, шекараға қайта шабуыл жасады. Б.з.д. 201 жылы Хан Син (Хан патшасы) Сюнну көшбасшысы Модуға қашып кетті. Келесі жылы император Гаодзу армияны жетектеп Сюннуға шабуыл жасады, бірақ Байден шайқасында жаумен қоршалып, қиын жағдайға түсті. Чен Пингтің кеңесімен, ол Модудың әйеліне сыйлықтар жіберіп, күйеуінен әскерін қайтаруын сұрады. Моду оның сөзін тыңдады. Елордаға оралғаннан кейін император Гаодзу Лю Цзиньнің кеңесімен хэкин саясатын бастады, ол Сюнну көшбасшыларына хан қыздарын күйеулікке беру және Хан империясы мен Сюнну арасындағы бейбітшілік үшін жыл сайын сыйлықтар төлеуді қамтыды.
After establishing the Han dynasty, Emperor Gaozu appointed princes and vassal kings to help him govern the Han Empire and gave each of them a piece of land. There were seven vassal kings who were not related to the imperial clan: Zang Tu, the King of Yan; Han Xin, the King of Hán; Han Xin, the King of Chu; Peng Yue, the King of Liang; Ying Bu, the King of Huainan; Zhang Er, the King of Zhao; Wu Rui, the King of Changsha. However, later, the emperor became worried that the vassal kings might rebel against him because they, after all, had no blood relations with him. Han Xin and Peng Yue were (falsely) accused of treason, arrested and executed along with their families. Ying Bu and Zang Tu rebelled against him but were defeated and killed. Only Wu Rui and Zhang Er were left. The Xiongnu to the north had been a threat since the Qin dynasty. Qin Shi Huang had sent the general Meng Tian to oversee the defences on the Qin Empire's northern border and the construction of the Great Wall to repel the invaders. Meng Tian achieved success in deterring the Xiongnu from advancing beyond the border. However, after the Qin dynasty collapsed, the Xiongnu seized the opportunity to move south and raid the border again. In 201 BC, Hán Xin (King of Hán) defected to the Xiongnu leader, Modu. In the following year, Emperor Gaozu led an army to attack the Xiongnu but was besieged and trapped by the enemy at the Battle of Baideng. Acting on Chen Ping's advice, he bribed Modu's wife with gifts and got her to ask her husband to withdraw his forces. Modu did so. After returning to the capital, Emperor Gaozu, acting on advice from Liu Jing, initiated the policy of heqin, which involved sending noble ladies to marry the Xiongnu leaders and paying annual tribute to the Xiongnu in exchange for peace between the Han Empire and the Xiongnu.
Жіру
Гаодзудің Жиру есімді ер адамға деген құмарлығы да тарихқа жазылған, және оның императорға өз министрлерінен де жақын болғаны айтылады.
Gaozu is also recorded as having a male lover known as Jiru, who was said to have more access to the emperor than his own ministers.
Өлім
Император Гаодзу Ин Буға қарсы жорықта адасқан жебеден жарақат алды. Ол ауыр сырқатқа шалдығып, ұзақ уақыт бойы ішкі бөлмеде қалып, күзетшілеріне кіруге тырысқандардың бәріне рұхсат бермеді. Бірнеше күннен кейін Фан Куай императорды көру үшін бөлмеге кірді, оның ізінен басқа да поддандылар келді. Олар император Гаодзудің төсекте жатқанын және оның қасында евнух тұрғанын көрді. Фан Куай: «Бізді империяны жаулауға бастаған кез қандай құрметті болды, ал қазір біз қаншалықты шаршадық. Сіздің поддандыларыңыз Сіздің ауруға шалдыққаныңызды естігенде алаңдайды, бірақ Сіз бізді қабылдамай, оның орнына евнухпен бірге болуды жөн көресіз. Сіз Жо Гао туралы оқиғаны ұмытып кеттіңіз бе?» деді. Император күліп, төсектен тұрып, поддандыларымен кездесті. Кейіннен император Гаодзудің денсаулығы нашарлап, император Лю Чжи оны емдеу үшін танымал дәрігерді шақырды. Император Гаодзу оның жағдайы туралы сұрағанда, дәрігер оның ауруын емдеуге болатынын айтты, бірақ император оған наразы болып, дәрігерді сөгіп: «Мен осы империяны қарапайым киіммен және тек қылышпен жаулап алдым, мұның бәрі аспанның қалауы емес пе? Менің өмірім аспанмен белгіленген. Егер Бян Кью осында болса да, ештеңе өзгермейді!» деді. Ол емделуден бас тартып, дәрігерді қайтарды. Өлімі алдында ол Цао Шеннің Цзяо Хеден кейін канцлер болуы мүмкін екенін, ал Ван Лингтің Цао Шеннен кейін осы лауазымды иеленуі керектігін айтты. Сондай-ақ, Ван Линг міндеттерін орындауға тым жас болуы мүмкін екенін, сондықтан Чэн Пинг Ванға көмектесе алатынын, бірақ Ченнің өзі де канцлердің міндеттерін толыққанды атқаруға лайықты екенін мәлімдеді. Ол сондай-ақ Жо Боны Ұлы қолбасшы лауазымына үміткер ретінде атады. Ол б.з.д. 195 жылдың 1 маусымында Чанъаньдағы Чанле сарайында (長樂宮) қайтыс болды, ал оның орнын тарихта император Хуй ретінде танылған Лю Ин басты.
Emperor Gaozu was wounded by a stray arrow during the campaign against Ying Bu. He became seriously ill and remained in his inner chambers for a long period of time and ordered his guards to deny entry to everyone who tried to visit him. After several days, Fan Kuai barged into the chambers to see the emperor and the other subjects followed behind him. They saw Emperor Gaozu lying on his bed and attended to by a eunuch. Fan Kuai said, "How glorious it was when Your Majesty first led us to conquer the empire and how weary we are now. Your subjects are worried when they learn that Your Majesty is ill, but Your Majesty refuses to see us and prefers the company of a eunuch instead. Has Your Majesty forgotten the incident about Zhao Gao?" The emperor laughed and got out of bed to meet his subjects. Emperor Gaozu's health deteriorated later so Empress Lü Zhi hired a famous physician to heal him. When Emperor Gaozu enquired about his condition, the physician told him that his illness could be cured, but the emperor was displeased and he scolded the physician, "Isn't it Heaven's will that I managed to conquer this empire in simple clothing and with nothing but a sword? My life is determined by Heaven. It is useless even if Bian Que is here!" He refused to continue with the treatment and sent the physician away. Before his death, he said that Cao Shen could succeed Xiao He as the chancellor after Xiao died, and that Wang Ling could succeed Cao Shen. He also said that Wang Ling might be too young to perform his duties so Chen Ping could assist Wang, but Chen was also qualified to assume the responsibilities of a chancellor all by himself. He also named Zhou Bo as a possible candidate for the role of Grand Commandant. He died in Changle Palace (長樂宮), Chang'an, on 1 June 195 BC and was succeeded by Liu Ying, who became historically known as Emperor Hui.
Ұлы желдің әні
Ұлы жел әні – Лиу Банның б.з.б. 195 жылы Ин Будың көтерілісін басып, Пей округіндегі туған қаласына барғанда жазған әні. Ол той дайындап, барлық ескі достарын және қала тұрғындарын шақырды. Бірнеше ішімдік ішкен соң Лиу Банг гуцинь тартып, Ұлы жел әнін (大風歌) орындады.
The Song of the Great Wind is a song composed by Liu Bang in 195 BC when he visited his hometown in Pei County after suppressing Ying Bu's rebellion. He prepared a banquet and invited all his old friends and townsfolk to join him. After some drinks, Liu Bang played the guqin and sang the Song of the Great Wind (大風歌).
Қазіргі заманғы сілтемелер
Лю Банг – Koei компаниясының "Үш патшалықтың романсы XI" бейне ойынында ерекше кейіпкерлердің бірі болып табылатын 32 тарихи тұлғаның бірі. Оның өмір тарихы көптеген телесериалдар мен фильмдерде көркемделіп бейнеленген (Чу-Хань таласы туралы қараңыз).
Liu Bang is one of the 32 historical figures who appear as special characters in the video game Romance of the Three Kingdoms XI by Koei. His life story has also been dramatized in numerous TV series and films (see Chu–Han Contention).