АҚШ Әскери-теңіз күштерінің су асты кеме белгісі

Кіріспе

АҚШ Әскери-теңіз күштерінің формадағы белгісі

Су асты кемесіндегі соғыс белгісі (көбінесе "Дельфиндер" деп аталады) – су асты кемесінде қызмет етуге біліктілігін алған теңізшілер тағады. АҚШ Әскери-теңіз күштерінің офицерлері мен қатардағы теңізшілері су асты кемелеріндегі біліктіліктерін көрсету үшін формаға ілгегіш белгі тағады. Су асты кемесіндегі соғыс белгісі – Әскери-теңіз күштерінің үш маңызды қатардағы теңізшілердің соғыс белгілерінің бірі болып саналады, оларға Су бетіндегі соғыс белгісі және Әуе соғысы маманының белгісі де кіреді. "Балық" немесе "дельфин" тағу құқығын алу үшін болашақ су асты кемешілері шамамен бір жылға созылатын (офицерлер мен қатардағы теңізшілер үшін, бірақ екі бағдарлама да мазмұны жағынан едәуір өзгеше) және су асты кемесінің барлық жүйелерін қамтитын кең ауқымды біліктілік процесін аяқтауы керек.

Тарих

1923 жылдың 13 маусымында капитан Эрнест Дж. Кинг, Үшінші су асты кемелері дивизиясының командирі (кейіннен флот адмиралы және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Әскери-теңіз операцияларының бастығы), Әскери-теңіз флотының хатшысына (Навигация бюросы) білікті су асты кемешілерді анықтау үшін арнайы белгіні қабылдауды ұсынды. Ол өзі салған, су асты кемесінің бағырларына орнатылған қалқанды, ал басқару мұнарасының алдында және артында дельфиндер бейнеленген эскизін ұсынды. Бұл ұсынысты Атлантика теңіз асты кемелері дивизиясының командирі толық қолдады. Су асты кемесінің беткейде жүзіп бара жатқан көрінісі, суға батуға дайындалған рульдерімен және екі жағынан әдемі стильде салынған геральдикалық дельфиндермен көрсетілген. Дельфиндердің бастары рульдердің жоғарғы жиегіне тірелген. Бүгінде ұқсас дизайн қолданылады: екі Mahi mahi, көбінесе дельфин балықтары деп аталатын, су асты кемесінің бағырлары мен басқару мұнарасын қоршап тұрады. 1924 жылдың 20 наурызында Навигация бюросының бастығы Әскери-теңіз флотының хатшысына осы дизайсты қабылдауды ұсынды. Ұсыныс Теодор Рузвельт-кіші, Әскери-теңіз флотының хатшысының міндетін атқарушы, тарапынан қабылданды. Қазіргі заманғы Әскери-теңіз флотында су асты кемешінің белгісі күміс немесе алтын түсті кеудеге тағатын белгі болып табылады. Егер басқа, жоғарырақ біліктілік деңгейіне қол жеткізілмесе, ол барлық ленталардың үстіне тағылады, ал әйтпесе ленталардың астында, кеуде қалтасына бекітіледі. Жұмыс формасымен жүргенде, белгінің орнына сол жақ кеуде қалтасының үстіне кестеленген мата тігіледі.

Су асты кемелерінің негізгі біліктіліктері

Бірінші су асты кемесіне келген кезде біліктілігі жоқ су асты кемесінің теңізшісі бірнеше күн білім алады, содан кейін оған біліктілік картасы, біліктілік мерзімі және командалық демеуші (жақсы тілмен «теңіз әкесі» немесе «теңіз анасы») беріледі. Тағайындалған демеуші біліктілік процесінде біліктілігі жоқ теңізшінің (квалификатордың) жетістіктерін және кемедегі өмірге бейімделуін қадағалайды. Біліктілік процесінен ешкім босатылмайды және шенге немесе дәрежеге ешқандай жеңілдік жасалмайды. Су асты кемесіндегі біліктілікті арттыру әдістемесі ондаған жылдар бойы өзгергенімен, негізгі мақсаты: 1) су асты кемесінің теңізшісіне кемедегі барлық жүйелер туралы, олардың қолданылуы, жұмыс істеуі және басқа жүйелермен байланысы туралы негізгі білім беру және 2) барлық қызметкерлердің кемедегі жағдайларда қысымға төтеп беруге дайын екендігіне көз жеткізу. Су асты кемесінің зақымды бақылау техникалары біліктілік процесінде ерекше атап көрсетіледі. Ілгерілеуді бірінші сыныпты сержант қадағалайды. Біліктілік картасындағы әрбір пункт белгілі бір ұпай санына ие, ал біліктілігі жоқ теңізшілер апта сайын белгіленген ұпай санын жинауы керек. Қажетті ұпайға жетпеген жағдайда, олар «қарызды тізімге» енгізіліп, демеушісінің бақылауымен қосымша оқуға жіберіледі. Әрбір жүйелік тексеруге салмақ қойылады және әрбір кезеңге максималды ұпай саны белгіленеді. Кемедегі біліктілік процесінде жарияланымдар, оқу видеолары, компьютерлік бағдарламалар және білікті персоналмен тәжірибелік оқыту қолданылады, бірақ басты назар сол су асты кемесіндегі зақымды бақылау, атмосфераны бақылау, қару-жарақ, қарсы шаралар, реактор, механикалық, гидравликалық, пневматикалық, электрлік және электрондық жүйелердің жұмыс істеуіне аударылады. Біліктілік алуға дайын теңізші жүйе туралы жеткілікті білімі бар деп ойлағанда, ол тағайындалған біліктілік офицерінен (QPO – жүйе бойынша сарапшы) «тексеру» сұрайды. QPO жүйеге қатысты дайындалған сұрақтар қояды. Ол сондай-ақ теңізшіден жүйенің түрлі күйлердегі және конфигурациялардағы сызбасын салуын және түсіндіруін сұрай алады. Егер QPO теңізшінің үміттерін орындағанына көз жеткізсе, ол теңізшінің картасына қол қояды және бұл ұпайлар теңізшінің апталық есебіне қосылады. Егер QPO теңізшінің білім деңгейіне қанағаттанбаса, оны қосымша оқу үшін жібереді және қажетті білім деңгейіне жеткеннен кейін қайта келуін сұрайды. Біліктілік құрылымын кезеңдерге бөлуге болады. Төмендегі мысал тек негізгі нұсқаулық және барлық су асты кемелері үшін міндетті емес. Біліктіліктің көп бөлігінде күрделі емес, қарапайым жабдықтарды пайдалану туралы білім қажет, зақымды бақылау жабдықтары мен процедураларын қоспағанда. Су асты кемесіндегі біліктіліктің ең маңызды мақсаттарының бірі – экипаж мүшесінің әрқайсысына, оның арнайы мамандығы мен міндетіне қарамастан, су асты кемесінің кез келген жеріндегі төтенше жағдайлармен күресуге дайындық беру болып табылады. Өрт, су басу немесе басқа да апат жағдайында, әрбір су асты кемесінің теңізшісі өзінің жанындағы теңізшінің әрбір зақымды бақылау жабдығының мақсатын, орналасқан жерін және дұрыс пайдалануын, сондай-ақ әрбір электрлік/ауа/гидравликалық жүйе үшін оқшаулаудың орналасқан жерін және жұмыс істеуін білетініне сенімді болуы керек.

Upon reporting to their first submarine the unqualified submarine sailor completes a few days of education and is then assigned a Qualification Card, a qualification due date, and a command sponsor (informally known as Sea Dad or Sea Mom). The assigned sponsor monitors the non qual's (qualifier's) progress during the qualification process and their adaptation to life aboard the boat. No one is exempted from the qualification process and no concessions are made to rank or rate. Although submarine qualification methodology has changed throughout the decades, the basic goal has remained: 1) to provide the submarine sailor with a basic knowledge of all systems on board, their uses, operations, and interrelationships with other systems and 2) to ensure all personnel can operate effectively under pressure in shipboard situations. Submarine damage control techniques are stressed throughout the qualification process. Progress is tracked by a First Class Petty Officer deemed as the Ship's Qualification Coordinator. Each item on the qualification card is worth a specified number of points; unqualified sailors must obtain a predetermined number of points per week. Failure to achieve the required number results in placement on a "delinquent list" and the assignment of additional study, monitored by their sponsor. Each system signature is weighted and each phase has a maximum number of points. The qualifications process aboard the boat uses publications, training videos, computer programs and hands on training with qualified personnel, but the principal focus is on the actual operation of the damage control, atmosphere control, weapons, countermeasures, reactor, mechanical, hydraulic, pneumatic, electrical, and electronic systems on that particular submarine. Once the qualifying sailor feels he or she has the requisite knowledge for the system they will ask a designated Qualification Petty Officer (QPO — an expert on the system in question) for a "checkout". The QPO will ask prepared questions concerning the system. They can also ask the sailor to draw a line diagram and explain the system in various states and configurations. If the QPO feels the sailor has met their expectations, they will sign the sailor's card and those points will be included in the sailor's weekly point count. If the QPO isn't satisfied with the sailor's knowledge level, they will be dismissed to study further and return once the required knowledge threshold has been met. The qualification structure can be broken down into phases. The example listed below is only a basic guide and is not the rule for all submarines. For most phases of qualification, knowledge of basic rather than elaborate equipment operations is required, with the exception of damage control equipment and procedures. Among the most important goals of submarine qualification is providing each member of the crew regardless of designated specialty or task with the training to combat emergencies anywhere on the submarine. In case of fire, flooding, or other casualty, each submarine sailor must be confident that they can trust the sailor next to them to know the purpose, location, and proper use of each item of damage control equipment, as well as the location and operation of isolations for each electrical/air/hydraulic system.

Блоктарды қайта қарау және қайта қарау

Біліктілік картасының әрбір кезеңі (немесе "блок") жалпы "блоктық тексеруден" өтеді, онда біліктілік алушы аталған кезеңнің барлық жүйелерін байланыстырып, білім деңгейі ауызша бағаланады. Барлық блоктар аяқталғаннан кейін, біліктілік алушы бөлімшелерді аралап өтуге тиіс, онда тәжірибелі, білікті теңізші су асты кемесі бойынша жүргенде біліктілік алушыны тексеріп бағалайды. Егер барлық аралаулар сәтті аяқталса, біліктілік алушының командирлік тізбегі оны біліктілік комиссиясына қарауға ұсынады.

"Кваль тақтасы"

Бұл жаңа біліктілік алу процесінің ең ауыр бөлігі. Комиссияға су асты кемесінде білікті офицер, бас старшина және старшина кіреді. Су асты кемесінің зардаптармен күресуі – комиссияда талқыланатын ең маңызды фактор. Комиссия кезінде емтихан тапсырушыдан біліктілік процесінде оқыған кез келген жүйені салу және түсіндіру сұралуы мүмкін. Комиссиядан кейін емтихан тапсырушы босатылып, комиссия мүшелері тарапынан бағаланады. Егер емтихан тапсырушы комиссиядан өте алса, ол су асты кемесінің командиріне біліктілік алу үшін ұсынылады. Кейбір кемелерде біліктілікті тексерушінің дағдыларын сынау үшін "Снапшот комиссиясы" деп аталатын жаңа тәсіл енгізілді. Білікті персонал біліктілікті тексерушіге нақты апатқа ұқсас жағдайды жасау үшін жаттығулар ұйымдастырады. Олар алғашқы төтенше жағдай туралы есеп беруі керек, содан кейін апатпен күреске жетекшілік етуі керек. Мұндай комиссия біліктілікті тексерушінің тек кітаптан емес, тәжірибелік білімге ие екенін қамтамасыз ету үшін құрылды. Командир комиссияның ұсынысын қарастырып, келіскен жағдайда, жаңа білікті адамға капитан "Дельфиндерін" табыс етеді және "Су асты кемелерінде білікті" деп тағайындайды. "Дельфиндерді" табыс ету маңызды оқиға саналады, себебі жаңа біліктілік алған су асты кемешісі су асты кемесі экипажының толық құқықты мүшесі ретінде қарастырылады. Жоғары басшылық тарапынан мақұлданбаса да, жаңа біліктілік алған теңізшілердің киімдеріне тағылған дельфин белгісін басқа білікті теңізшілердің соғуы – бұл қадірленген дәстүр, жаңадан тағайындалған 3-ші сынып старшиналарына белгі тағумен салыстырылады. Жаңа су асты кемешінің қызметтік жазбасына біліктілігін көрсететін тиісті жазбалар енгізіледі. Су асты кемесінде білікті персоналдар белгісінен кейін "SS" деп белгіленеді, мысалы STS1(SS) немесе MMN2(SS). "SS" – су асты кемесінің маманы дегенді білдіреді.

Біліктілікті алғаннан кейінгі өмір сүру мерзімі

Теңізшіге "Су асты кемелерінде білікті" деген мәртебе берілгеннен кейін, оларға көбірек құрмет көрсетіледі және жауапкершіліктері артады. Олар өздерінің негізгі қызметтерінен өзге салаларда да үздіксіз біліктіліктерін арттыруға тиіс. Бұл жан-жақты оқытуды қамтамасыз ету мақсатында жасалады. Осы процеске су асты кемесінде қызмет ететін матростың сапары бойына дейін жалғасады. Су асты кемелерін басқаруға қатысты негізгі біліктілік процесінен және ең жоғары деңгейдегі бақылау станциясында біліктілік алу талабынан өзге, су асты кемесі матросы әдетте портта және теңіздегі көптеген бақылау станцияларында біліктілік алады, олардың бұл біліктіліктері тікелей олардың жеке мамандығымен байланысты емес. Жағалаудағы қызметтен кейін теңізге қайта оралатын (немесе бұрын қызмет етпеген және біліктілік алмаған су асты кемесінің класына жіберілген) су асты кемесі матросы жаңа су асты кемесінде қайтадан біліктілік алуға тиіс. Бұл біліктілік әдетте олардың командирлік тізбегіндегі жоғары білікті офицер немесе су асты кемесінде білікті офицер жүргізетін тексеру арқылы толықтырылады.

Су асты кемелері офицерлерінің біліктіліктері

Принцип бойынша офицерлік су асты кемелері біліктілігі әскери қызметшілік су асты кемелері біліктілігіне өте ұқсас. Олар әрбір кіші офицердің қайықтағы барлық негізгі жүйелерді негізгі деңгейде білетінін және су асты кемесі бойынша зардаптарды бақылау жұмыстарын жүргізе алатынын қамтамасыз ету үшін жасалған. Алайда, офицерлік біліктілік әскери қызметшілерге қажетті жүйелік білім мен зардаптарды бақылаудан әлдеқайда асып түседі. Офицерлік біліктілік офицердің кемені басқару және онымен күресу қабілетіне негізделген. Жаңадан келген кіші офицер (JO) кіші біліктіліктерден бастайды, соның ішінде "Негізгі инженерлік біліктілік", батареяны зарядтау желісі офицері, суға түсу офицері және перископ операторы. Бұл бастапқы біліктіліктер JO-ға өз әріптестеріне маңызды (бірақ қиын және кейде уақытты қажет ететін) тапсырмаларды орындау арқылы көмектесуге мүмкіндік береді. Офицердің біліктілік пакетін құрайтын әртүрлі біліктілік карталары көбінесе қатар орындалса да, алғашқы бірнеше айдағы басты назар инженерлік саласына аударылады. Бір жылдық ядролық энергетикалық оқудан кейін жаңа JO жаңа су асты кемесінің инженерлік жүйелерін үйреніп, Инженерлік кезеңдегі офицер (EOOW) және Инженерлік міндеттеме офицері (EDO) болып біліктілік алады. Бұл, тиісінше, кемеде және порттағы күзет бекеттері, соңында су асты кемесінің ядролық электр станциясы мен оған байланысты инженерлік жүйелердің қадағалауы, техникалық қызмет көрсетуі және қауіпсіз жұмыс істеуі үшін жауапты. EOOW және EDO біліктіліктерін алғаннан кейін, JO тактикалық (немесе "алға бағытталған") біліктіліктерді алуға мүмкіндік алады. Біріншісі – Байланыс менеджері, ол палубадағы офицерге басқа кемелерді анықтауға және су бетінде немесе су астында қауіпсіз жүзуді сақтауға көмектеседі. Одан кейін, Суға түсу кезеңіндегі офицер (DOOW) біліктілігінің бір бөлігі – кеме басқару тобын кемені қауіпсіз басқаруға және төтенше жағдайларда дұрыс әрекет етуге бақылайтын офицер немесе аға жауынгер. EOOW және DOOW біліктіліктерін аяқтағаннан кейін, JO жүйелер туралы көптеген білімді игеріп, тактикалық дамуына назар аударады. Соңында, JO палуба офицері (OOD) және кемедегі міндеттеме офицері (SDO) біліктіліктерін аяқтайды. (OOD біліктілігі шындығында екі біліктіліктен тұрады, біреуі су асты кемесі су бетінде болғанда, екіншісі су астында болғанда.) EOOW және EDO сияқты, OOD және SDO кемедегі және порттағы кеме операцияларын бақылайтын офицерлер. Олар әрқашан су асты кемесінің командирінің тікелей өкілі болып табылады, тактикалық қолдану немесе порттағы күштерді қорғау болсын, оның атынан әрекет етеді. Әскери қызметшілердің біліктілігі сияқты, кіші офицер біліктілік картасын аяқтағаннан кейін біліктілік кеңесінен өтуі керек, бірақ осы уақытқа дейін ол өзінің төменгі біліктіліктері үшін ондаған біліктілік кеңесінен өтіп үлгерген. Офицерлер жағдайында кеңесті командир басқарады. Соңында, офицерді командирі ООД міндеттерін орындау кезінде, соның ішінде кемені теңізге шығару, портқа қайту және тоқтау кезінде бақылауы тиіс. Егер кіші офицер біліктілік кеңесінен сәтті өтсе, командир эскадрилья коммодорына (посттық командалық офицерге) кіші офицердің су асты кемелерінде біліктілігін арттыруды ұсынады.

In principle, the officer submarine qualifications are very similar to the enlisted submarine qualifications they are designed to ensure that each junior officer has a basic level of knowledge of all the major systems on board the boat, and is capable of performing damage control efforts throughout the submarine. However, the Officer Qualification goes well beyond the basics of system knowledge and damage control that are required for enlisted personnel. The Officer Qualification is based heavily on the officer's ability to drive, and fight, the ship. The newly reported junior officer (JO) starts with smaller qualifications, including "Basic Engineering Qualifications", Battery Charging Line up Officer, Rig for Dive Officer and Periscope Operator. These initial qualifications enable the JO to support their fellow officers by performing important (but tedious and sometimes time intensive) tasks. While the various qualification cards that compose the officer's qualification package are usually pursued in parallel, the focus for the first few months aboard is decidedly engineering. After having completed a year of nuclear power training, the new JO will learn the engineering systems of their new submarine and qualify as Engineering Officer of the Watch (EOOW) and Engineering Duty Officer (EDO). These are, respectively, the underway and in port watch stations ultimately responsible for the supervision, maintenance, and safe operation of the submarine's nuclear power plant and associated engineering systems. With EOOW and EDO under their belt, the JO can pursue tactical (or "forward") qualifications. First comes Contact Manager, the officer or senior enlisted who assists the Officer of the Deck (OOD) track other vessels and maintain safe navigation surfaced or submerged. Next comes part of the qualifications for Diving Officer of the Watch (DOOW), the officer or senior enlisted who supervises the Ship's Control Party in safely driving the ship and properly executing casualty procedures. Upon completion of EOOW and DOOW, the JO has acquired most of the systems knowledge and will focus on their tactical development. Finally, the JO will complete their officer of the deck (OOD) and ship's duty officer (SDO) qualifications. (The OOD qualification is actually two qualifications, one for when the submarine is surfaced and one for when it is submerged.) Like EOOW and EDO, the OOD and SDO are the officers who supervise the ship's operations underway and in port. They are at all times the direct representative of the submarine's commanding officer, acting on their behalf whether it be tactical employment or in port force protection. As with the enlisted qualifications, upon completion of their Qualification Card, the junior officer must complete a Qualification Board, although by this point they have already stood half a dozen qualification boards for their subordinate qualifications. In an officer's case, the board is led by the commanding officer. Finally, the officer must be observed by their commanding officer, in performing the duties of OOD, including the taking of the ship to sea and returning to port and docking. If the junior officer passes their Qualification Board, the commanding officer recommends to the squadron commodore (a post command officer) that the junior officer be qualified in submarines.

Медициналық қызметкер

Су асты медицина офицері атағын алу үшін үміткер Кеме асты медицина институтында өткізілетін су асты медицина офицерлері курсын бітірген болуы керек; алғашқы су асты медицина тағайындамасы барысында аяқталуы тиіс жан-жақты біліктілік емтиханын сәтті тапсыруы керек; су асты медицинасының бір саласын қамтитын қабылданатын диссертация, техникалық мақала немесе жоба дайындауы керек; NUMI ұсынған су асты біліктілік картасын толтыруы керек; және жалпы сомасы 30 күнге су асты кемесінде қызмет өткерген болуы керек (міндетті түрде қатарынан емес); сондай-ақ, командир (CO) және (қажет болған жағдайда) қосымша міндеттерге тағайындалған операциялық бөлім командирі (мысалы, эскадрилья командирі) тарапынан ұсынылған болуы керек.

Жабдықтаушы қызметкер

"Су асты кемелерінде біліктілігі бар Жабдықтау корпусы офицері" атағын алу талаптары: операциялық су асты кемеде кемінде 1 жыл қызмет ету; Суға түсу офицері/Жалпы су асты кемелері ретінде біліктілікті толықтыру; тиімді Жабдықтау корпусы офицері болу; Логистикалық басқару бағалауынан (LMA) сәтті өту; кеме жүйелері, жабдықтары және мүмкіндіктері туралы негізгі білімді көрсету; Өртке қарсы басқару тобының мүшесі ретінде жұмыс істеу; апаттарды, зақымды басқару және су асты кемесінен қашу процедураларын ұйымдастыру және басқару білімі мен қабілетіне ие болу; су асты кемесі қызметіне лайықты басшылық қасиеттері мен мінез-құлқы; жоғары бастықтың ауызша біліктілік комиссиясынан өту. Жабдықтау офицерлері әдетте екі жыл ішінде біліктілікті аяқтауы керек.

Инженерлік қызметтегі офицер

Су асты кемелері инженерлік міндеті бойынша офицерлік лауазымға тағайындалу талаптары: Су асты кемелері офицерінің базалық курсын аяқтау; су асты кемелері жүйелері, жабдықтары және операцияларында тәжірибе алу үшін кеме экипажының мүшесі ретінде су асты кемелері операцияларына қатысуға арналған, барлығы 13 апталық SSBN патрулін аяқтау; кемені ұзақ мерзімді операцияларға дайындау үшін қажетті кең ауқымды өнеркәсіптік жұмыстарды бақылау және оған қатысу; офицердің кемедегі қызметінен кейін келесі жөндеуге жұмыс жоспарын дайындауға көмектесу; кандидат, кемінде, су асты кемесіндегі қызметі барысында суға түсу офицерінің біліктілігін алуы керек; палуба офицерінің біліктілігін алу ұсынылады; сондай-ақ, ядролық кеме бастығының біліктілігін аяқтау қажет; ядролық кемежайда немесе SOS-та су асты кемесімен байланысты жағалаудағы қызметте 1 жыл өндірістік тәжірибеден өту қажет; және біліктілік журналын толтыру керек. Одан кейін кандидат Вашингтон, округ Колумбияға, CHNAVPERS тағайындаған, кемінде үш су асты кемесінде біліктілігі бар капитаннан тұратын, олардың біреуі шектеусіз желілік офицер болуы тиіс комиссия алдында ауызша емтихан тапсыруға жіберіледі.

Бейресми су асты кемелерінің белгілері

АҚШ Әскери-теңіз күштерінің су асты кемелерінде су асты кемелерінің тарихының бір бөлігі болып табылатын ресми емес белгілер бар. Seawolf класындағы су асты кемесінде біліктілік алғанда, белгінің ортасында SSN 21 класындағы су асты кемесі бейнеленген ресми емес тандау белгісі табыс етіледі.

Австралия

Австралия Корольдік Әскери-теңіз флотының су асты кемелер қызметінде су асты кемешісі біліктілігін алған теңізшілерге екі дельфин мен тәж суреті салынған белгі табыс етіледі. Бұл белгі (теңізшілердің «дельфиндері» деп белгілі) командир Алан Макинтошпен жасалған және 1966 жылы қолданысқа енгізілген.

Ұлыбритания

Британдық Корольдік теңіз флотының су асты кемелер қызметі 1950 жылдары экипаж мүшелеріне алғашқы төсбелгілерді тапсырды және 1972 жылы екі дельфин мен тәжді якорь бейнеленген қазіргі төсбелгісін қабылдады. "Дельфин" аталымы – таңдалған мамандық бойынша бастапқы оқудан өткен соң қосымша иеленілген екінші біліктілік.