Роберт Юджин Берн: Американдық шахмат шеберінің өмірі мен жолы

Кіріспе

Американдық шахматшы (1928–2013)

Роберт Юджин Бёрн (20 сәуір 1928 – 12 сәуір 2013) – американдық шахматшы және шахмат туралы жазған автор, ФИДЕ-нің Грандмастер (GM) атағына ие болған. Ол 1972 жылы АҚШ чемпионатында жеңіске жетті және 1974 жылы Әлем чемпионатына үміткерлердің бірі болды. Бёрн 1952 жылдан 1976 жылға дейін шахмат олимпиадаларында АҚШ құрама командасын тоғыз рет өкілдік етіп, жеті медаль жеңіп алды. Ол 1972 жылдан 2006 жылға дейін «Нью-Йорк Таймс» газетінде шахмат жайлы баған жүргізді, оның соңғы бағаны (1952 жылы Дэвид Бронштейнге қарсы жеңісі туралы еске түсіру) 2006 жылдың 12 қарашасында жарияланды. Бёрн 1970 жылдардың басында шахматқа кәсіби түрде берілгенге дейін көп жылдар бойы университет профессоры болып жұмыс істеді.

Алғашқы жылдар

Бэрн Бруклинде, Элизабет Элеонора (Катталиер) мен Роберт Бэрннің ұлы ретінде дүниеге келді. Ол және оның кіші інісі Дональд Нью-Йорк қаласында өсті және Джон У. Коллинстің оқытуы мен қолдауынан пайда алған, болашақты уәде еткен "Коллинс Кидс" жас ойыншыларының қатарында болды. Екеуі де кейіннен колледж профессоры болды және елдегі жетекші шахматшылардың қатарына кірді. Олар Ларри Эванс, Артур Бискуйер және Джордж Крамер сияқты талантты жас американдық шеберлердің жаңа буынының бір бөлігі болды. Роберт Бэрннің алғашқы Мастер турнирі 1945 жылы Вентор-Ситиде өтті, онда ол 4/9 ұпай жинап, 8-орынды иеленді; жеңімпаз Уивер Адамс болды. 1946 жылы Питтсбургте өткен АҚШ ашық шахмат чемпионатында ол Премьер резервтер бөлімінде 1-2 орындарды бөлісті. Колледждегі оқуы келесі бірнеше жыл бойы оның мүмкіндіктерін шектеді; ол 1950 жылы Югославияға қарсы радио матчында АҚШ құрамында өнер көрсетті. 1951 жылы Нью-Йоркте өткен Морис Вертхайм мемориалында Роберт Бэрн 6/11 ұпай жинап, 6-7 орындарды бөлісті; бұл әлемнің ең үздік 36 шахматшысының 6-сы қатысқан Грандмастер дөңгелек турнирі болды, және оны Сэмюэл Решевский жеңіп алды. Бэрн 1952 жылы Хельсинкиде өткен Шахмат Олимпиадасында (үшінші тақтада қола медаль) көрсеткен нәтижелеріне сүйене отырып, Халықаралық шебер атанды. Сол жылы ол Йель университетін бітірді. Кейін ол Индиана университетінде философия профессоры болды, ал академиялық мансабы оған шахматқа көп уақыт қалдырмады. Ол 1954 жылы Нью-Йоркте (Александр Котовқа 1½–2½ есебімен жеңіліп) және 1955 жылы Мәскеуде (Пол Керске ½–3½ есебімен жеңіліп) Кеңес Одағына қарсы командалық матчьтарда АҚШ-ты өкілдік етті.

Үлкен шебер

Бірн 1957 жылы Кливлендте өткен АҚШ ашық шахмат чемпионатында 9/12 есебімен 4-7 орындарды бөлісті, бұл Бобби Фишер мен Артур Бискуйердің бірлескен жеңімпаздарынан бір ұпай кем болды. Бірн 30 жасқа толғаннан кейін 1958-59 жылдары алғашқы АҚШ шахмат чемпионатында ойнады, онда 4/11 есебімен 9-10 орындарды бөлісті; жеңімпаз – Бобби Фишер. Бірақ Бірн келесі жылы сол турнирде Решевский мен Пал Бенкодан озып, 8/11 есебімен 2-орынды иеленді, ал Фишер тағы да жеңіске жетті. 1960 жылы Бірн өзінің ойын деңгейін жақсартты, Сент-Луисте өткен АҚШ ашық шахмат чемпионатында жеңіске жетті және Лейпцигтегі Олимпиадада үшінші тақтада күміс жүлде алды. 1960-61 жылдардағы АҚШ чемпионатында 8-11 орындарды бөлісіп, нашар нәтиже көрсетті (тек 4½/11), бірақ Мар-дель-Платада 1961 жылы 11½/15 есебімен 2-5 орындарды бөлісті, жеңімпаз Мигель Найдорфтан кейін. Сол Оңтүстік Америка сапарында ол Санта-Феде өткен шағын, бірақ күшті турнирде 6½/7 есебімен Мирослав Филип, Александар Матанович және Гектор Россеттодан озып кетті. 1961-62 жылдардағы АҚШ чемпионатында ол 7/11 есебімен 2-3 орындарды бөлісті, Ларри Эванстан жарты ұпай кем болды. 1962-63 жылдардағы АҚШ чемпионатында ол 6/11 есебімен 6-орынды иеленді, ал Фишер тағы да жеңіске жетті. 1963-64 жылдардағы АҚШ чемпионатында ол қайтадан 5½/11 есебімен 6-орынды иеленді, өйткені Фишер 21 ходта Бірнді керемет жеңіп, турнирді таза ұпаймен жеңді. Фишерге қарсы ойыны туралы Бірн былай деп жазды: «Бұл комбинацияның тереңдігі соншалық, тіпті мен отставка берген кезде, ойынды бөлек бөлмеде көрермендерге түсіндіріп отырған екі гроссмейстер де мен жеңіске жеткенімді ойлады!» 1964 жылы Бірн Буэнос-Айрес турнирінде үшінші орынды иеленді (Пол Керес пен әлем чемпионы Тигран Петросяннан кейін), 11½/17 есебімен ол Халықаралық гроссмейстер атанды. Бірн 1965-66 жылдардағы АҚШ чемпионатында 7½/11 есебімен 2-3 орындарды бөлісті; Фишер тағы да жеңді, бірақ Бірн жеке ойында Фишерді жеңді. Ол 1966 жылы Сиэтлде Пал Бенкомен бірге АҚШ ашық чемпионатында жеңіске жетті. 1966-67 жылдардағы АҚШ чемпионатында ол Фишердің жеңісімен 8-10 орындарды бөлісті. Бірн алғашқы аймақтық турниріне, 1967 жылы Сусске қатысты, бірақ 7½/22 есебімен алға жылжуға жетпеді.

Byrne placed shared 4–7th at the 1957 U. S. Open Chess Championship in Cleveland with 9/12, a point behind joint winners Bobby Fischer and Arthur Bisguier. Byrne did not play in his first U. S. Chess Championship until age 30 in 1958–59, placing tied 9–10th with 4/11; the winner was Bobby Fischer. But Byrne improved dramatically the next year in the same event to place 2nd with 8/11, ahead of Reshevsky and Pal Benko, as Fischer won again. In 1960, Byrne increased his serious play, winning the U. S. Open Chess Championship at St. Louis, and taking a silver medal on third board at the Olympiad in Leipzig. A poor result of 8–11th places in the U. S. Championship 1960–61, with only 4½/11, was balanced by his fine tied 2nd–5th places at Mar del Plata 1961 with 11½/15, behind winner Miguel Najdorf. On that same South American trip, he dominated a small but strong event at Santa Fe with 6½/7, ahead of Miroslav Filip, Aleksandar Matanović, and Héctor Rossetto. In the U. S. Championship of 1961–62, he tied for 2nd–3rd places on 7/11, half a point behind Larry Evans. He placed 6th in the U. S. Championship 1962–63 with 6/11, as Fischer won again. In the U. S. Championship 1963–64 he again placed 6th with 5½/11, as Fischer defeated Byrne brilliantly in 21 moves and won the tournament with a perfect score. Of his game against Fischer, Byrne wrote: "The culminating combination is of such depth that, even at the very moment at which I resigned, both grandmasters who were commenting on the play for the spectators in a separate room believed I had a won game!" In 1964, Byrne's third place finish at the Buenos Aires tournament (behind Paul Keres and World Champion Tigran Petrosian), with 11½/17, made him an International Grandmaster. Byrne shared 2nd–3rd places in the U. S. Championship 1965–66 with 7½/11; Fischer won again, but Byrne defeated Fischer in their individual game. He shared the 1966 U. S. Open title with Pal Benko at Seattle. He scored 4½/11 for a shared 8–10th place, in the U. S. Championship 1966–67, with Fischer winning. Byrne qualified for his first Interzonal tournament, Sousse 1967, but scored just 7½/22, far short of advancing.

АҚШ чемпионы, үміткер

1960 жылдардың соңында ол жартылай кәсіби шахматшы ретінде ойнай бастады. 1972 жылы АҚШ чемпионатында жеңіске жетті; турнирде Самюэль Решевский мен Любомир Кавалекпен тең түскеннен кейін, Байрн 1973 жылы Чикагода өткен плей-оффта жеңіп алды. Байрн мансабындағы ең үлкен жетістігі 1973 жылы Ленинградта өткен интерзоналық турнирде 12½/17 есебімен үшінші орынға ие болды, бұл оны Кандидаттар турниріне (әлемдік шахмат чемпионатының бір бөлігі) іліккен төртінші американдық (Самуэль Решевский, Бобби Фишер және Пал Бенкодан кейін) етті. 1974 жылы Пуэрто-Риконың Сан-Хуан қаласында өткен кандидаттар матчының бірінші турында бұрынғы әлем чемпионы Борис Спаскиге 1½–4½ есебімен жеңілді. 1974 жылғы кандидат ретінде Байрн 1976 жылғы Биль интерзоналына тікелей қатысуға ілікті, онда ол өте жақсы өнер көрсетті, бірақ плей-оффқа ілігу үшін жарты ұпай жетпей қалды, 11½/19 есебімен Ларсеннен (12½ ұпаймен бірінші), Талдан, Портиштан және Петросяннан (12 ұпаймен 2–4 орындарда) кейін 5–6 орындарды бөлісті.

Кейінгі мансабы мен мұрасы

1972 жылы «Таймс» газетіне колонка иесі болғаннан кейін ол ойыншы ретінде бұрынғыдай белсенді болмады. Дегенмен, ол Торремолиноста (1976–77), Харареде (1983) және Лагоста (1993) турнирлерде жеңіске жетті. Сонымен қатар, ол АҚШ Шахмат федерациясының «Chess Life» журналына үнемі мақалалар жазып тұрды. Бёрн USCF магистрлер ісі жөніндегі комитетінің төрағасы болды және оның вице-президенттерінің бірі болды. 1994 жылы Бёрн АҚШ Шахмат Даңқы залына енгізілді. Өмірі бойы Бёрн ірі жарыстарда, АҚШ Ашық чемпионатында, АҚШ чемпионатында, Олимпиадада және Интерзонада нәтижелерін үнемі жақсарта түсті. Ол бірнеше дебюттік жүйелерге жаңалықтар енгізді. Ол алғаш рет Сицилия қорғанысының Найдорф вариантына қарсы 6. Be3 (1. e4 c5 2. Nf3 d6 3. d4 cxd4 4. Nxd4 Nf6 5. Nc3 a6 6. Be3) жүрісін жасады; бұл жүйе оның есімімен аталып, 1980 жылдардың ортасынан бері кең таралды. Ол Самиш вариантына қарсы Корольдік үнді қорғанысының Бёрн вариантында қаралардың жылдам шабуылдауын дамытты. Голланд қорғанысын жоғары деңгейде сирек қолданылатын кезде сәтті пайдаланды. Оның дебюттік репертуары кең болды, ашық және жабық партиялардың түрлерін қамтыды, бұл оған қарсы дайындалуды қиын етіп жасады. Бёрн 2002 жылы 74 жасқа дейін жарысқа қатысып, 60 жастан асқаннан кейін де жылына бірнеше маңызды турнирде өнер көрсетті. 78 жасында шахмат туралы мақалаларын жазуды тоқтатты.

Өлім

Бэрн 2013 жылы Нью-Йорк штатының Оссининг қаласындағы үйінде Паркинсон ауруынан көз жұмды.

Ерекше ойындар

Дэвид Бронштейн Роберт Бёрнге қарсы, Хельсинки Олимпиадасы 1952, Королева гамбиті қабылданды (D24), 0–1 1951 жылғы әлем чемпионатының финалисімен өте әсерлі жеңіске жетті. Роберт Бёрн Мирослав Филитке қарсы, Мар-дель-Плата 1961, Корольдің үнді қорғанысы, Фианкетто вариациясы (E60), 1–0 Бёрн келесі жылы Кандидат болған ойыншыны жеңді. Мигель Найдорф пен Роберт Бёрн, Буэнос-Айрес 1964, Корольдің үнді қорғанысы, Классикалық / Петросяндық вариация (E93), 0–1 Бёрн өзінің гроссмейстер атағын алған турнирдегі маңызды жеңіске қол жеткізді. Бобби Фишер Роберт Бёрнге қарсы, АҚШ чемпионаты, Нью-Йорк 1965–66, Француз қорғанысы, Тарраш / Гимар вариациясы (C03), 0–1 Бёрн феноменалды Фишерді жеңу үшін өте тапқыр тактикалық мүмкіндік тапты. Роберт Бёрн Леонид Стайнға қарсы, Сараево 1967, Сицилия қорғанысы, Жеделдетілген Аждаха вариациясы (B35), 1–0 Бёрн өзінің сүйікті вариацияларының бірінде совет чемпионы Стайнды жеңді. Владимир Савон Роберт Бёрнге қарсы, Мәскеу 1971, Корольдің үнділік шабуылы (A07), 0–1 Тағы бір совет чемпионы Мәскеуде өзінің королін оңға бұруға мәжбүр болды. Сэмюэл Решевский Роберт Бёрнге қарсы, АҚШ чемпионатының плей-офф, Чикаго 1973, Корольдің үнді қорғанысы, Классикалық вариация (E92), 0–1 Бёрнді кейіннен сол жылы Интерзонаға жолдаған маңызды жеңіс. Решевский жеңімпаз патшаны құрбандыққа беруге мүмкіндік бермес бұрын, жеңіске жеткен позициядан қате жіберді. Бент Ларсен Роберт Бёрнге қарсы, Ленинград Интерзоналы 1973, Корольдің үнді қорғанысы, Сэмиш вариациясы (E80), 0–1 Бёрн Ларсеннің тым кең ортасын бұзып, турнирдің фавориттерінің бірін жеңді. Роберт Бёрн Марк Таймановқа қарсы, Ленинград Интерзоналы 1973, Сицилия қорғанысы, Тайманов вариациясы (B46), 1–0 Бёрн Таймановтың авторлық қорғанысын жеңді. Ян Тимман Роберт Бёрнге қарсы, Ницца Олимпиадасы 1974, Королева гамбиті қабылданбады (D53), 0–1 Ең күшті жас гроссмейстерлердің бірі ардагер Бёрнды құрметтеуге үйренді. Роберт Бёрн Виктор Корчнойге қарсы, Мәскеу 1975, Пирк қорғанысы, Австрия шабуылы (B09), 1–0 Корчнойдың осы кезеңдегі формасы оны алдағы жылдары екі әлем чемпионатына жеткізді. Роберт Бёрн Василий Смысловқа қарсы, Биль Интерзоналы 1976, Француз қорғанысы, Винавер / Позициялық вариация (C19), 1–0 Бёрн 1940 жылдары Смысловтың өзі танымал болған позициямен табысқа жетті. Роберт Бёрн Джоэл Бенджаминге қарсы, АҚШ чемпионаты, Беркли 1984, Сицилия қорғанысы, Классикалық Рихтер-Раузер вариациясы (B60), 1–0 Бенджамин өзінің дамуын және корольдің қауіпсіздігін ескермеді және соңғы құнын төледі.

David Bronstein vs Robert Byrne, Helsinki Olympiad 1952, Queen's Gambit Accepted (D24), 0–1 Very impressive win over the 1951 World finalist. Robert Byrne vs Miroslav Filip, Mar del Plata 1961, King's Indian Defense, Fianchetto Variation (E60), 1–0 Byrne defeats a player who became a Candidate the next year. Miguel Najdorf vs Robert Byrne, Buenos Aires 1964, King's Indian Defense, Classical / Petrosian Variation (E93), 0–1 A key victory from the tournament where Byrne earned his GM title. Bobby Fischer vs Robert Byrne, U. S. Championship, New York 1965–66, French Defense, Tarrasch / Guimard Variation (C03), 0–1 Byrne finds a very clever tactical possibility to bring down the phenomenal Fischer. Robert Byrne vs Leonid Stein, Sarajevo 1967, Sicilian Defense, Accelerated Dragon Variation (B35), 1–0 Byrne defeats the Soviet champion Stein in one of his favourite variations. Vladimir Savon vs Robert Byrne, Moscow 1971, King's Indian Attack (A07), 0–1 Another Soviet champion has to tilt his King right in Moscow. Samuel Reshevsky vs Robert Byrne, U. S. Championship Playoff, Chicago 1973, King's Indian Defense, Classical Variation (E92), 0–1 A critical win which helped propel Byrne to the Interzonal later that year. Reshevsky had a clear win before he blundered to allow a winning queen sacrifice. Bent Larsen vs Robert Byrne, Leningrad Interzonal 1973, King's Indian Defense, Saemisch Variation (E80), 0–1 Byrne upsets one of the tournament favourites by undermining Larsen's overextended centre. Robert Byrne vs Mark Taimanov, Leningrad Interzonal 1973, Sicilian Defense, Taimanov Variation (B46), 1–0 Byrne overcomes Taimanov's patented defense. Jan Timman vs Robert Byrne, Nice Olympiad 1974, Queen's Gambit Declined (D53), 0–1 One of the strongest young Grandmasters learns to respect the veteran Byrne. Robert Byrne vs Viktor Korchnoi, Moscow 1975, Pirc Defense, Austrian Attack (B09), 1–0 Korchnoi's form during this period took him to two world championship challenges in the years ahead. Robert Byrne vs Vasily Smyslov, Biel Interzonal 1976, French Defense, Winawer / Positional Variation (C19), 1–0 Byrne succeeds with a line which Smyslov himself had made famous in the 1940s. Robert Byrne vs Joel Benjamin, U. S. Championship, Berkeley 1984, Sicilian Defense, Classical Richter–Rauzer Variation (B60), 1–0 Benjamin neglects his development and King safety, and pays the ultimate price.