Кіріспе
Антиретровирустық препараттар класы
Кері транскриптаза ингибиторлары (КТИ) – бұл ВИЧ инфекциясын немесе ЖҚТБ-ны, сондай-ақ кейбір жағдайларда В гепатитін емдеу үшін қолданылатын антиретровирустық препараттардың бір класы. КТИ ВИЧ және басқа ретровирустардың көбейіп өсуі үшін қажетті вирустық ДНК полимеразасы – кері транскриптазаның қызметін тежейді.
Reverse transcriptase inhibitors (RTIs) are a class of antiretroviral drugs used to treat HIV infection or AIDS, and in some cases hepatitis B. RTIs inhibit activity of reverse transcriptase, a viral DNA polymerase that is required for replication of HIV and other retroviruses.
Әрекет ету механизмі
АИТВ клетканы жұқтырғанда, кері транскриптаза вирустың бір жіпті РНК геномын екі жіпті вирустық ДНК-ға көшіреді. Вирустық ДНК содан кейін қабылдаушы хромосомалық ДНК-ға енгізіледі, бұл қабылдаушы жасуша процестеріне, мысалы транскрипция мен трансляцияға, вирусты көбейтуге мүмкіндік береді. РТИ кері транскриптазаның ферменттік функциясын тоқтатады және екі жіпті вирустық ДНК синтезінің аяқталуын болдырмайды, осылайша АИТВ-нің көбеюін тоқтатады. Басқа типтегі вирустарда да ұқсас процесс жүреді. Мысалы, В гепатиті вирусы өзінің генетикалық материалында ДНК түрінде сақтайды және көбейту үшін РНК-ға тәуелді ДНК полимеразасын пайдаланады. РТИ ретінде қолданылатын кейбір заттар HBV көбейтуін де тоқтатуы мүмкін; осылай қолданғанда оларды полимераза ингибиторлары деп атайды.
Нуклеозидтік аналогтық кері транскриптаза ингибиторлары (НАРТИ немесе НРТИ)
Нуклеозидтік аналогты кері транскриптаза ингибиторлары (НАРТИ немесе НРТИ) – антиретровирустық препараттардың алғашқы класын құрайды. Вирустық ДНК-ға ену үшін НРТИ-лар клеткада дезоксирибоза бөлігіне үш фосфат тобын қосу арқылы белсендірілуі керек, нәтижесінде НРТИ трифосфаттары түзіледі. Бұл фосфорилдеу кезеңі клеткалық киназа ферменттерімен жүзеге асырылады. НРТИ митохондриялық дисфункцияны тудыруы мүмкін, бұл бірқатар қолайсыз әсерлерге, соның ішінде симптоматикалық сүт қышқылы ацидозына әкелуі мүмкін. Зидовудин, сондай-ақ АЗТ, ЗДВ және азидотимидин деп аталады, саудалық атауы – Ретровир. Зидовудин – АҚШ-тың тамақ және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) АИТС-ты емдеу үшін бекіткен алғашқы антиретровирустық препарат. Диданозин, сондай-ақ ddI деп аталады, Videx және Videx EC саудалық атауларымен, FDA-ның екінші антиретровирустық препараты болды. Ол аденозиннің аналогы. Зальцитабин, сондай-ақ ddC және дидеоксицитидин деп аталады, саудалық атауы – Hivid. Бұл препаратты өндіруші тоқтатты. Ставудин, сондай-ақ d4T деп аталады, Zerit және Zerit XR саудалық атаулары бар. Ламивудин, сондай-ақ 3TC деп аталады, Zeffix және Epivir саудалық атауларымен белгілі. Ол ВИЧ және В гепатитін емдеу үшін бекітілген. Абакавир, сондай-ақ ABC деп аталады, саудалық атауы – Ziagen, гуанозиннің аналогы. Эмтрицитабин, сондай-ақ FTC деп аталады, Emtriva (бұрын Coviracil) саудалық атауымен танымал. Құрылымдық тұрғыдан ламивудинге ұқсас, ол ВИЧ-ты емдеуге және В гепатитіне қатысты клиникалық сынақтардан өтуде. Энтекавир, сондай-ақ ETV деп аталады, В гепатитін емдеу үшін Baraclude саудалық атауымен қолданылатын гуанозиннің аналогы. Ол ВИЧ-ты емдеу үшін бекітілмеген. Truvada, эмтрицитабин мен тенофовир дизопроксил фумаратынан тұрады, ВИЧ-ты емдеу және алдын алу үшін қолданылады. АҚШ-та ВИЧ-тың алдын алу үшін бекітілген және Gilead компаниясы өндіреді. Азвудин, сондай-ақ RO 0622 деп аталады. Ол ЖИТС, гепатит С және SARS-CoV-2 ауруларын емдеудің мүмкін болатын жолы ретінде зерттелді.
Abacavir, also called ABC, has the trade name Ziagen, is an analog of guanosine. Emtricitabine, also called FTC, has the trade name Emtriva (formerly Coviracil). Structurally similar to lamivudine, it is approved for the treatment of HIV and undergoing clinical trials for hepatitis B.
Entecavir, also called ETV, is a guanosine analog used for hepatitis B under the trade name Baraclude. It is not approved for HIV treatment. Truvada, made of emtricitabine and tenofovir disoproxil fumarate, is used to treat and prevent HIV. It is approved for HIV prevention in the US and manufactured by Gilead. Azvudine, also called RO 0622. It has been investigated as a possible treatment of AIDS, hepatitis C, and SARS CoV 2
Нуклеозидті емес кері транскриптаза ингибиторлары (ННРТИ)
Нуклеозидті емес кері транскриптаза ингибиторлары (ННРТИ) – әзірленген антиретровирустық препараттардың үшінші класы болып табылады. Барлық жағдайларда патенттер 2007 жылдан кейін де күшінде сақталады. Бұл препараттар класы алғаш рет Бельгиядағы Рега медициналық зерттеулер институтында сипатталды. Эфавиренцтің саудалық атаулары – Sustiva және Stocrin. Невирапиннің саудалық атауы – Вирамуне. Делавирдин, қазіргі уақытта сирек қолданылады, оның саудалық атауы Rescriptor. Этравириннің саудалық атауы Intelence, және ол 2008 жылы FDA агенттігімен мақұлданды. Рильпивириннің саудалық атауы Edurant, ол 2011 жылдың мамырында FDA агенттігімен мақұлданды. Доравириннің саудалық атауы Pifeltro, оны Merck & Co. әзірлеген. Ол 2018 жылдың тамызында FDA агенттігімен мақұлданды. Сондай-ақ, ол доравирин/ламивудин/тенофовир дизопроксил фумараты (Delstrigo) комбинациялық таблеткасында қолданылады. Элсульфавирин, Elpida деп сатылады, 2017 жылы Ресей Федерациясының Денсаулық сақтау министрлігімен мақұлданды және қазіргі уақытта жеке немесе тенофовир дизопроксил және эмтрицитабинмен бірге белгіленген дозада (Эльпида Комби) қолданылады.
Нуклеозидтік кері транскриптазаның транслокациялық ингибиторы (НРТИ)
Бұл жаңа вирусқа қарсы препараттар класы, алғашқы препарат ретінде MK 8591 немесе Ислатравир табылады. Ислатравир Merck & Co компаниясымен әзірленген. Ол ауызға қабылданатын, ұзақ әрекет ететін вирусқа қарсы препарат, қазір ВИЧ-1 вирусына қарсы АРТ ретінде сынақтан өтуде.
Портмантеу ингибиторлары
Зерттеушілер кері транскриптазаны (РТ) және интегразаны (ИН) бірдей тежеуге қабілетті молекулаларды жасады. Бұл препараттар – "комбинатталған ингибиторлардың" бір түрі.
Кері транскриптаза ингибиторларына резистенттіліктің механизмдері
НРТИ және ННРТИ-лер ДНҚ синтезін және ВИЧ репликациясын тоқтатуда тиімді болғанымен, ВИЧ вирусы дәрілерге қарсы тұру механизмін дамыта алады және соңында дамиды. HIV 1 RT-да түзету оқу қызметі болмайды. Бұл, дәрінің таңдамалы қысымымен бірігіп, кері транскриптазада мутацияларға алып келеді, бұл вирусты НРТИ және ННРТИ-лерге төмен сезімтал етеді. Кері транскриптаза полимераза доменіндегі 110, 185 және 186 аспартат қалдықтары нуклеотидтердің байланысуы мен енуі үшін маңызды. К65, R72 және Q151 қалдықтарының тізбектері келесі келетін нуклеотидпен өзара әрекеттеседі. Сондай-ақ, L74 да маңызды, ол матрицалық тізбекпен өзара әрекеттесіп, оны нуклеотидпен жұптасу үшін дұрыс орналастырады. Осы маңызды аминқышқылдарының мутациясы аналогтардың енуінің төмендеуіне әкеледі.
NRTI-ге қарсы тұру
NRTI-ге қарсы тұрудың екі негізгі механизмі бар. Біріншісі – нуклеотид аналогының ДНК-ға қалыпты нуклеотидке қарағанда аз мөлшерде енуі. Бұл кері транскриптазаның N-терминалды полимераза доменіндегі мутациялардың нәтижесінде болады, бұл ферменттің препаратқа деген туыстығын немесе байланысу қабілетін төмендетеді. Бұл механизмге жарқын мысал – ламивудинге (3TC) және эмтрицитабинге (FTC) қарсы тұруды қамтамасыз ететін M184V мутациясы. Тағы бір жақсы сипатталған мутациялар жиынтығы – көп дәріге төзімді ВИЧ-те кездесетін Q151M кешені, ол кері транскриптазаның NRTIs-ті енгізу тиімділігін төмендетеді, бірақ табиғи нуклеотидтердің енуіне әсер етпейді. Бұл кешенге Q151M мутациясымен қатар A62V, V75I, F77L және F116Y мутациялары кіреді. Тек Q151M мутациясы бар вирус зидовудинге (AZT), диданозинге (ddI), зальцитабинге (ddC), ставудинге (d4T) орташа төзімділік көрсетеді және абакавирге (ABC) аздап төзімділік көрсетеді. Q151M мутациясының қалған төрт мутациямен кешендесуі жоғарыда аталған препараттарға жоғары төзімділікті қамтамасыз етеді, сонымен қатар ламивудинге (3TC) және эмтрицитабинге (FTC) төзімділікті де қамтамасыз етеді. Екінші механизм – енгізілген препараттың экзизиясы немесе гидролиздік жоюы, сондай-ақ пирофосфоролиз. Бұл полимеразалық реакцияның кері процесі болып табылады, онда нуклеотидті енгізу кезінде босатылған пирофосфат/PPI енгізілген препаратпен (монофосфат) реакцияласып, трифосфат препаратының босауына әкеледі. Бұл ДНК тізбегін «ерітеді», оның ұзартылуына және репликацияның жалғасуына мүмкіндік береді. Экзицияны күшейтуші мутациялар, әдетте M41L, D67N, K70R, L210W, T215Y/F және K219E/Q, AZT және D4T тимидин аналогтарымен таңдалады; сондықтан олар тимидин аналогтық мутациялары (TAM) деп аталады. Жоғарыда аталған мутациялардың фонындағы енгізілген және жойылған басқа мутациялар да экзицияның күшеюі арқылы төзімділікті қамтамасыз етеді. NNRTIs-ке жауап ретінде пайда болатын мутациялар препараттың осы қалтаға байланысуын азайтады. Эфавиренц (EFV) және невирапин (NVP) режимін қосатын емдеу әдетте L100I, Y181C/I, K103N, V106A/M, V108I, Y188C/H/L және G190A/S мутацияларын тудырады. ННРТИ-ге қарсы тұрудың үш негізгі механизмі бар. Біріншісі – НРТИ мутациялары ингибитор мен ННРТИ байланыстыру қалтасы арасындағы нақты байланыстарды бұзуы. Бұған мысал ретінде қалтаның кіреберісінде орналасқан K103N және K101E мутацияларын келтіруге болады, олар препараттың кіруін/байлануын бөгеуге мүмкіндік береді. Екінші механизм – қалтаның ішкі жағындағы маңызды өзара әрекеттесулердің бұзылуы. Мысалы, Y181C және Y188L мутациялары NNRTI байланысына қатысатын маңызды ароматтық сақиналардың жоғалуына әкеледі. Үшінші типтегі мутациялар ННРТИ байланыстыру қалтасының жалпы пішінін немесе көлемін өзгертеді. Мысалы, G190E мутациясы қалтада стерикалық кедергі тудырады, бұл NNRTI-нің тығыз байланысуына орын қалдырмайды.