Кіріспе

Құрттар және басқа да буынтық аяқтылар биологиясының сот медицинасына қолданылуы. Сот энтомологиясы – қылмыстық істерді шешуге көмектесу үшін мәйіттерде табылған жәндіктерді пайдаланатын сот медицинасының бір саласы. Бұл мәйіттермен жиі кездесетін жәндік түрлерін, олардың тіршілік циклдарын, белгілі бір ортадағы экологиялық ерекшеліктерін, сондай-ақ ыдырау процесінің барысында жәндіктер жиынтығының өзгеруін зерттеуді қамтиды. Жәндіктердің ілесу үлгілері белгілі бір түрдің даму сатысында өткізген уақытына және жәндіктердің белгілі бір тағамдық көздерге енгеннен бері тудырған ұрпақтарының санына сүйене отырып анықталады. Жәндіктердің дамуы, қоршаған орта туралы деректермен қатар, мысалы температура мен будың тығыздығы, өлімге дейін өткен уақытты бағалау үшін қолданылуы мүмкін, себебі ұшатын жәндіктер өлімнен кейін бірден мәйітке тартылады, мәйіттің өлімнен кейін қозғалғанын анықтауға және өлім алдындағы жарақаттарды анықтауға мүмкіндік береді. Өлімді тергеуге көмектесу үшін өлімнен кейінгі мерзімді анықтау осы ғылыми саланың басты мақсаты болып табылады. Дегенмен, сот энтомологиясы тек қана адам өлтірумен шектелмейді, сонымен қатар, қараусыз қалғандық және зорлық-зомбылық жағдайларында, токсикологиялық сараптамаларда есірткі заттардың болуын анықтау үшін, сондай-ақ құрғақ қоймадағы азық-түліктердің ластану оқиғаларында да қолданылады. Сондай-ақ, мәйітте кездесетін жәндіктер жиынтығы белгілі бір жерді анықтау үшін пайдаланылуы мүмкін, себебі кейбір жәндіктер нақты аймақтарға тән болуы мүмкін. Осылайша, сот энтомологиясын үш кіші салаға бөлуге болады: қалалық, сақталатын өнімдер және медициналық-құқықтық/медициналық-қылмыстық энтомология.

Тарих

Тарихи тұрғыдан алғанда, сот энтомологиясын қолдану және оны зерттеу бойынша бірнеше мәліметтер бар. Қытайда 13 ғасырда тіркелген алғашқы жағдайдан басқа, буынтұқымдылар мен сот саласы арасындағы алғашқы байқаулар мен байланыстар Германия мен Францияда жазылған. Бұл 1880 жылдардың соңында Хофман мен Рейнхард жасаған жаппай эксгумация кезінде орын алды. Дегенмен, сот энтомологиясы қылмыстық тергеулердегі дәлелдердің пайдалы көзі ретінде тек соңғы 30 жылда ғана жүйелі түрде зерттелді. Сун Цзы, Франческо Реди, Берже д’Арбуа, Жан Пьер Мегнин және физиолог Герман Рейнхард өз тәжірибелері мен буынтұқымдыларға және өлімге деген қызығушылықтары арқылы қазіргі заманғы сот энтомологиясының негізін қалауға үлес қосты.

Соң Ци

Сун династиясы (960–1279) сот медицинасы бойынша жазылған «Әділетсіздіктерді түзеу жөніндегі жинақталған істер» атты кітабы, 1247 жылы сот судьясы, дәрігер, медицина ғалымы және жазушы Сун Ци жазған, сот энтомологиясының ең көне белгілі мысалын қамтиды. 1235 жылы болған бір кісі өлтіру оқиғасында ауыл тұрғыны пышақтан өлтірілді және билік оның жараларын орақпен салғанын анықтады; бұл орақ егін жинау кезінде күрішті кесуге қолданылатын құрал болатын, осы факті оларды басқа шаруа жұмысшысының қатысы болуы мүмкін деген күдікке жетеледі. Осы кітапта Сун Ци адамның қалай өлгені туралы жазбалар жасап, ықтимал себептерін сипаттайды. Ол мәйітті жерлеуге дейін және кейін қалай қарап тексеру керектігін егжей-тегжейлі түсіндіреді. Сондай-ақ, өлімнің ықтимал себебін анықтау процесін де түсіндіреді. Бұл кітаптың басты мақсаты – басқа тергеушілерге қылмыс орнын тиімді бағалауға көмектесу үшін нұсқаулық ретінде қызмет ету болды. Оның барлық істерінде байқағандарын толыққанды түсіндіруі қазіргі сот энтомологтарының негізін қалады және сот құралдары үшін сот энтомологиясын қолданған адам туралы тарихтағы алғашқы жазба болып табылады.

Франческо Реди

1668 жылы итальяндық дәрігер Франческо Реди өзінен-өзі пайда болу теориясын жоққа шығарды. Реди заманындағы қабылданған теория бойынша, құрттар шіріген еттен өздігінен пайда болады деп есептелді. Эксперимент жүргізіп, ол ауаға толық, жартылай немесе ешқандай қатысы жоқ шіріген ет үлгілерін пайдаланды. Реди толық және жартылай ашық қалған шіріген етте шыбын құрттары пайда болғанын көрсетті, ал ауаға қатысы жоқ шіріген етте құрттар дамыған жоқ. Бұл жаңалық организмдердің ыдырауын қарастыру тәсілін түбірінен өзгертті және жәндіктердің тіршілік циклы мен жалпы энтомология саласындағы зерттеулерге жол ашты.

Бержетт д'Арбуа

Доктор Луи Франсуа Этьен Бержере (1814–1893) – француздық аурухана дәрігері, сот энтомологиясын алғаш рет қолданған адам. 1855 жылы жарияланған бір хабарламасында ол жәндіктердің жалпы өмірлік циклын сипаттады және олардың жұптасу әдеттері туралы көптеген болжамдар жасады. Дегенмен, осы болжамдар оны өлімнен кейінгі уақыт аралығын (PMI) бағалауда сот энтомологиясын алғаш рет қолдануға алып келді. Оның хабарламасында сот энтомологиясы адамның қалай және қашан қайтыс болғаны туралы болжамын дәлелдеу құралы ретінде пайдаланылды. Екінші кітабында ол өлекселерге жәндіктердің күтілісті түрде кезең-кезеңмен орналасуы, яғни толқын тәрізді таралуы туралы революциялық жұмыс жасады. Ол әр 15 күнде тірі және өлген кенелердің санын санап, нәрестедегі бастапқы санды салыстыру арқылы нәресте қанша уақыттан бері қайтыс болғанын анықтауға қол жеткізді. Мысалы, қалалық сот-медициналық энтомология зиянкестерді жою техникаларының тиімділігін бағалау, залалдың көлемін анықтау және жалға берілген үйлерде зиянкестердің зиянын келтіру жағдайларында кінәлі тарапты анықтау үшін қолданылуы мүмкін. Қалалық сот-медициналық энтомологиялық зерттеулер сонымен қатар белгілі бір пестицидтерді қолданудың дұрыстығын көрсетуге болады және сақталатын өнімдерде де қолданылуы мүмкін, онда ол жұқтыру тізбегін анықтауға көмектеседі, барлық мүмкін жұқтыру орындары кімнің кінәлі екенін анықтау үшін тексеріледі. Мысалы, қалалық сот энтомологиясы дәнді дақылдар немесе қаптамаланған азық-түлік сияқты сақталатын тауарлар жәндіктермен ластанған кезде жауапкершілікті анықтауға көмектеседі. Бұл залалдың басталуын анықтауға да көмектеседі. Сонымен қатар, қоршаған ортаны басқару және халық денсаулығы қалалық сот-медициналық энтомологияға үлкен тәуелді. Зерттеушілер қаладағы жәндіктер популяциясын зерттеу арқылы жәндіктер таратып жүрген аурулардың таралуын қадағалай алады. Бұдан әрі, ол қала құрылысының жәндіктер популяциясына тигізетін экологиялық әсерін бағалау арқылы табиғатты қорғау жұмыстарын бағыттауға көмектеседі.

Сақталған өнімнің сот энтомологиясы

Сақталған өнімнің сот энтомологиясы көбінесе коммерциялық таратылатын азық-түліктердің жәндіктермен зарарлануы немесе ластануы бойынша сот дауларында қолданылады. Дәнді дақылдар, ұн және дайын тағамдар сияқты сақталған тауарлардағы жәндіктердің таралуы осы сот энтомологиясы саласының пәні болып табылады, сонымен қатар осы тұжырымдардың құқықтық салдары зерттеледі. Сақталған өнімнің сот энтомологтарынан жәндіктердің түрін анықтау, зарарлану деңгейін бағалау және сот процесінде зарарланудың бастау көзін анықтау сұралуы мүмкін. Олар сондай-ақ зарарлануға себеп болған жағдайлар туралы сарапшылық куәлік беруі және оның қайталануын болдырмау үшін шаралар ұсынуы мүмкін. Сақталған өнімдердегі сот энтомологиясы заңдық мәселелерді ғана емес, сонымен қатар азық-түлік қауіпсіздігі мен сапасын қамтамасыз етуге де көмектеседі. Сот энтомологтары жәндіктердің түрлерін анықтау және сақталған тауарларда олардың болуын қадағалау арқылы азық-түлік өнімдерінің қауіпсіздігіне кепілдік береді. Бұған қоса, бұл сала зиянкестерді басқару және өнімді сақтау үшін жаңа әдістерді зерттеу және әзірлеу арқылы азық-түлік бизнесінің тәжірибесін жақсартуға үлес қосады. Бұл ғылым сонымен қатар құрбанды, күдіктіні және оқиға орнын байланыстыруға көмектеседі, себебі әртүрлі географиялық аймақтарда әртүрлі жәндік түрлері кездеседі. Медициналық-құқықтық сот энтомологиясының тағы бір саласы – салыстырмалы түрде жаңа энтомотоксикология саласы. Бұл сала құрбанның өліміне ықпал етуі мүмкін әртүрлі препараттарды анықтау үшін оқиға орнынан алынған энтомологиялық үлгілерді пайдалануды қамтиды. Бұл әдістердің талдаулық негізі, өлекседегі препараттардың болуы кейіннен өлекседен токсиндерді жұтқан жәндіктердің өсуі мен морфологиясына әсер ететінінде. Дегенмен, жәндіктердің морфологиялық өзгерістеріне байланысты, егер PMI бағалауы үлгінің физикалық дамуына негізделсе, бұл қате PMI интерпретациясына әкелуі мүмкін. Энтомология зақымдану орнын анықтау үшін медициналық-құқықтық істерде де көмектесе алады, себебі әртүрлі жәндік түрлерінің тамақтану әдеттері әртүрлі. Мысалы, шіруші майлықтардың жұмыртқаларынан шыққан алғашқы личинкалар (бірінші сатыдағы личинкалар) сұйық белокпен қоректенуі керек.

Жәндіктердің ыдырау процестеріндегі рөлі

Органикалық заттардың, адам денесін қоса, ыдырауында жәндіктер маңызды рөл атқарады. Шіру кезінде бөлінетін химиялық заттар өліге жем болатын, некрофильді жәндіктерді тартады. Бұл жәндіктер дене тіндерін ыдыратуға көмектеседі, соның арқасында ыдырау процесі жеделдеп өтеді.

Қалқаншалар

Көптеген кенелер (Акари класы, жәндіктер емес) өлекселермен қоректенеді, ал ыдыраудың ерте кезеңдерінде макрохелес кенелері жиі кездеседі, ал тироглифидтер және орибатидтер сияқты рострорездер ыдыраудың кейінгі кезеңдерінде құрғақ терімен қоректенеді. Никрофорус қоңыздары көбінесе өз денелерінде Poecilochirus кенесін тасымалдайды, ол шыбын жұмыртқаларымен қоректенеді. Егер олар шыбын жұмыртқалары личинкаға айналмас бұрын өлексеге келсе, алғашқы жұмыртқалар желінеді және личинкалардың дамуы кешігеді. Бұл PMI-ды қате бағалауға алып келуі мүмкін. Никрофорус қоңыздары шыбын личинкаларының аммиак бөлінісін улы деп санайды, ал Poecilochirus кенелері личинкалар популяциясын төмен ұстау арқылы Никрофорусқа өлекселерді иеленуге мүмкіндік береді.

Ұялы күштер

Көбелектер (Lepidoptera отряды), әсіресе киім көбелектері – Tineidae тұқымдасы – бабочкалармен тығыз байланысты. Көбелектердің көптеген түрлері түнгі уақытта белсенді болады, бірақ көшпенді және күндізгі түрлері де бар. Киім көбелектерінің дернәсіл кезеңінде сүтқоректілердің түктерін жеуге бейім. Олар дене мүшесінің ыдырауына қатысатын соңғы жануарлардың бірі. Алайда, ересек көбелектер личинкалардың денеде пайда болуынан кейін, оған қонады және содан кейін ұшып кетеді.

Қалқандар, құмырсқалар және аралар

Құйрықтылар, құмырсқалар және аралар (Hymenoptera отряды) міндетті түрде некрофаг емес. Кейбірлері денемен қоректенеді, ал басқалары жыртқыш болып, денедегі жәндіктермен қоректенеді. Осылайша, олар паразитоидтер болып табылады (паразиттік құрттар). Бұл гименоптерлер жұмыртқаларын басқа жәндіктердің жұмыртқаларына немесе қуыршақтарына ішінде салады, нәтижесінде қожайын жәндіктердің өліміне себеп болады. Олардың өмірлік циклі әдетте төрт кезеңнен тұрады: жұмыртқа, дернәсіл, қуыршақ және ересек. Әр кезеңде организмнің ыдырауына байланысты тамақтану мінезі өзгереді. Сот-медициналық тергеулерде жәндіктердің болуы және даму сатылары қоршаған ортаның жағдайын, дене қозғалысын және өлімнен кейінгі мерзімді (PMI) анықтау үшін маңызды мәліметтер бере алады. Сот энтомологиясында жәндіктер өлімді анықтауда маңызды рөл атқарады, өйткені олардың ерекше экологиялық міндеттері мен географиялық таралуы өлімді тергеудің маңызды аспектілерін анықтауға көмектеседі. Әртүрлі жәндік түрлері денеде белгілі бір ретпен қоныстануына байланысты, жәндіктердің кезектесуін түсіну өлімнен кейінгі мерзімді (PMI) болжау үшін маңызды. Жәндіктердің кезектесуі әдетте келесі кезеңдерде жүреді:

Жаңа кезең: Денеге химиялық заттардың тартып келген некрофаг жәндіктерімен, мысалы, ет шыбықтары мен көк шыбықтарымен сипатталады. Бұл жәндіктер жұмыртқаларын (овипозиция) денеге немесе оның жанына салады, ал шіріген тіндер дернәсілдің тамақ көзі болып табылады. Ісіну кезеңі: Дене ыдырау процесі кезінде газ жиналу нәтижесінде ісіне бастайды. Бұл кезеңде сырлы шыбықтар мен табыт шыбықтары сияқты жәндіктер жиі кездеседі. Ылғалдылықтың төмендеуі, керісінше, ыдырау процесін тежеуі мүмкін. Құрғақ жерлерде дене ылғалдылығын тез жоғалтуы нәтижесінде ыдыраудың орнына мумиялану пайда болуы мүмкін. Көптеген жәндіктер тіршілік ету үшін ылғалды ортаға мұқтаж болғандықтан, бұл олардың белсенділігін азайтуы мүмкін. Дегенмен, кейбір жәндіктер, мысалы, дерместид қоңыздары құрғақ ортада өмір сүре алады және денеде табылған. Денеге жақын тұрған судың болуы да жәндіктердің белсенділігіне әсер етеді. Сулы жәндіктер, мысалы, су қоңыздары және кейбір шыбық түрлері, су көздеріне жақын денелерге тартылуы мүмкін. Бұл жәндіктер денеге қоныстанып, оның ыдырауын жылдамдатуы мүмкін. Сонымен қатар, әртүрлі жәндік түрлерінің мекендеу ортасына қатысты әртүрлі қалаулары болғандықтан, судың болуы денеде қоныстануы мүмкін жәндіктердің түрлеріне әсер етуі мүмкін. Ескеретін барлық жайттарды қамти отырып, мәйіттің ыдырау жылдамдығы мен үлгісі және жәндіктердің қоныстануы оның ылғалдылығына қатты байланысты. Өлімнен кейінгі мерзімді бағалау және өлімге байланысты жағдайларды анықтау үшін сот энтомологтары ылғалдылық деңгейінің ыдырауға қалай әсер ететінін түсінуден пайда ала алады.

Су астындағы өліктер

М. Ли Гофф, танымал және құрметті сот-медициналық энтомолог, жағалаудан жарты миль қашықтықтағы қайықта табылған шіри бастаған денеге қатысты іске тағайындалды. Құрттардың жиынтығын жинағанда, бір ғана жәндік – Chrysomya megacephala табылды. Ол, басқа шыбындардың аз болуына судың кедересі себеп болды деген қорытындыға келді. Сондай-ақ, шыбындар күшті тартымдылық болмаса, үлкен су кеңістіктерін кесіп өтуге тырыспайтынын атап өтті. Сонымен қатар, құрттар тоз суға қанша уақытқа толып тұрса, оның дамуына солай әсер етеді. Гоффтың байқауы бойынша, егер 30 минуттан астам уақытқа толып тұрса, 24 сағаттық дамудың кешігуі байқалады. Көп зерттеулер жүргізілмегендіктен, нақты кешігу уақытын анықтау қиын. Пейн мен Кингтің ұрық шошқаларын пайдаланып жасаған зерттеуінің негізгі мақсаты – су ортасындағы өлекселердің шіруіне қатысты жәндіктердің кезектесуі болды. Олардың нәтижелері бойынша, өліктің алғашқы қабалдану кезеңінде шыбындар жұмыртқа салған. Әрі, ісіну кезеңінде, көп бөлігі жойылды және құрттар денеден тарады. Көптеген соңғылары су сызығының астында болды және өлексемен қоректенді; олардың тек спиракулалары (бунақденелілер) бетке шығып тұрды.

Күн сәулесіне түсу

Жәндіктер суыққанды жануарлар болғандықтан, олардың даму қарқыны көбінесе қоршаған ортаның температурасына тәуелді. Күн сәулесіне көп ұшыраған денелер жылынады, бұл жәндіктерге даму үшін жылы ортаны ұсынады және олардың даму уақытын қысқартады. Бернард Гринберг пен Джон Чарльз Кунич жасаған, қоянның мәйітін пайдаланып градус күндерінің жинақталуын зерттеу эксперименті, температура 70-ші жылдардың ортасынан 80-ші жылдардың басына дейін болғанда, құрттардың даму уақыты айтарлықтай қысқарғанын көрсетті. Керісінше, көлеңкелі жерде табылған денелер салқынырақ болады, сондықтан жәндіктерге өсу үшін ұзақ уақыт қажет. Сонымен қатар, температура тым төмен болса, жәндіктер инстинктивті түрде даму уақытын ұзартады, осылайша жақсырақ және тірі қалуға жарамды климатта жұмыртқадан шығу арқылы өмір сүру және көбею мүмкіндігін арттырады. Бұдан өзге, жәндіктердің белсенділігі мен қоныстану үлгілеріне күн сәулесінің ұзақтығы мен қарқындылығы да әсер етеді. Температураның жоғарылауы олардың дамуын жылдамдататындықтан, жәндіктер тікелей және ұзақ күн сәулесі түсетін жерлерде оңайрақ белсенді болып, денеге жылдам қоныстанады. Көлеңкелі жерлермен салыстырғанда, бұл жәндіктердің өмірлік кезеңдерінің және ыдырау сатыларының жылдамдауына әкелуі мүмкін. Ал көлеңкелі жерлерде температураның төмен болуына байланысты, жәндіктердің белсенділігі мен ыдырау процесі баяу болуы мүмкін, бұл жәндіктердің қоныстануы мен ыдырау процесін кешіктіреді.

Ауаға әсер ету

Ауаның әсері жәндіктерге және өлімнен кейінгі уақытты (PMI) анықтауға маңызды әсер ете алады. Дарға асылған денелерде әртүрлі түрлер мен саны көптеу болуы мүмкін. Сондай-ақ, дарға асылған денедегі жәндіктердің қалу уақыты жерде табылған мәйіттегіден өзгеше болады. Дарға асылған дене ауаға көбірек ұшырайды, сондықтан ол тезірек кеуіп, дернәсілдерге азық көзі аз қалдырады. Дарға асылған денедегі жәндіктердің болуы мен мінез-құлқы әртүрлі болуы мүмкін. Дене шіру басталғанда, сұйықтықтар жерге тамшылап түседі. Осы аймақта күтілетін фаунаның көп бөлігі табылады. Сонымен қатар, денеге тікелей емес, жерде ұшпайтын қоңыздар мен басқа да жәндіктер жиірек кездеседі. Денеге алғаш орналасқан дернәсілдер төменде де табылуы мүмкін. Ет жейтін жәндіктер Sacrophagidae тұқымдасына жатады және әдетте Calliphoridae-ден кейін мәйітке келеді. Алайда, Calliphoridae-ден айырмашылығы, бұл тұқымдастың өкілдері қатты жаңбыр жауғанда да ұша алады. Бұл маңызды артықшылық оларға кейде Calliphoridae-ден бұрын мәйітке жетуге және табылған дернәсілдердің санына әсер етуге мүмкіндік береді. Ет жейтін жәндіктер бүкіл әлемде, АҚШ, Еуропа, Азия және Таяу Шығыс сияқты аймақтарда таралған. Қоңыздар – Coleoptera отрядының өкілдері, бұл жәндіктер отрядының ең ірісі. Қоңыздар өте бейімделгіш және Антарктида мен жоғары таулы аймақтардан басқа барлық ортада кездеседі. Ең көп түрлі қоңыздар тропиктік аймақтарда табылған. Сонымен қатар, қоңыздар температураға төзімді. Сондықтан, егер мәйіт суық температурада табылса, қоңыздар Calliphoridae-ге қарағанда басым болады.

Ауа райы

Белгілі бір уақыт аралығында ауа райының әртүрлі болуы кейбір зиянкестердің адам үйлеріне енуіне себеп болады. Өйткені, бұл жәндіктер тамақ, су және пана іздеп жүреді. Ылғалды ауа райы көптеген жәндік түрлерінің көбеюі мен өсуіне жағдай жасайды, әсіресе жылы температурамен қатар келгенде. Осы кезде ең көп кездесетін зиянкестер – құмырсқалар, өрмекшілер, шыңғыршықтар, тарақандар, қызғалдақтар, сары жакеттер, құйрықтар, егеуқұйрықтар мен тышқандар. Құрғақ ауа райында сырттағы ылғалдың жетіспеуі көптеген зиянкестерді су іздеп үйге кіруге мәжбүр етеді. Жаңбырлы ауа райы жәндіктердің санын арттырса, құрғақ ауа райы зиянкестердің шабуылын күшейтеді. Құрғақ жағдайда ең көп таралған зиянкестер – сарышаян, құмырсқа, құрт, мыңаяқ, шыңғыршық және өрмекшілер. Шығар құрғақшылық көптеген жәндіктер популяциясын қырып жіберсе де, қалғандары жиірек үйге енуге тырысады. Сырттағы суық температура жаздың соңы мен күздің басында зиянкестердің енуіне себеп болады. Қапшықты жәндіктер, кластерлі шыбықтар, қызғалдақтар және күміс балықтар ең көп кездесетін, жылылық іздеп үйге кіретін жәндіктер болып табылады. Жалпы алғанда, жәндіктер – пойкилотермиялық жануарлар, яғни олардың белсенділік деңгейі қоршаған ортаның жағдайларына тікелей байланысты. Температураның көтерілуі жәндіктің метаболизмін жеделдетеді, соның салдарынан олардың белсенділігі артады.

Қазіргі заманғы техника

Көптеген жаңа техникалар әзірленді және дәлелдерді дәлірек жинау немесе ескі мәліметтерді қайта қарау үшін қолданылуда. Осы жаңа әзірленген техникалар мен бағалаулар сот процесінде және шағымдарда маңызды рөл атқарады. Сот энтомологиясы тек буынтық аяқтылардың биологиясын ғана пайдаланбайды, сонымен қатар химия және генетика сияқты басқа ғылымдардан да нәр алады, сот энтомологиясында ДНК қолдану арқылы олардың өзара байланысын тиімді пайдаланады. Құрт-құмырсқаларға негізделген дәлелдерді талдаудың дәлдігі мен сенімділігін арттыру мақсатында, сот энтомологтары қазіргі таңда тұрақты изотоптарды талдау және ДНК талдау сияқты заманауи технологияларды қолданады. Бұл әдістер құрт-құмырсқа түрлерін нақты анықтауға, олардың географиялық шығу тегін анықтауға және қайтыс болған жағдай туралы маңызды қорытындылар жасауға мүмкіндік беріп, сот-медициналық энтомология саласын кеңейтті. Осы бөлімде қазіргі заманғы сот энтомологиясының ең маңызды техникалары мен олардың қылмыстық тергеп-тексерулерде қалай қолданылатыны қарастырылады.

Скандық электронды микроскопия

Шыбыңның дернәсілдері мен жұмыртқалары өлім уақытын анықтауға көмектеседі. Деректердің пайдалы болуы үшін, дернәсілдер мен жұмыртқалар түр деңгейіне дейін анықталуы керек, бұл өлім уақытын дәл бағалауға мүмкіндік береді. Қазіргі уақытта сот-медициналық маңызы бар жәндіктердің түрлерін ажырату үшін көптеген әдістер әзірленуде. 2007 жылғы зерттеу жұмыртқа мен дернәсілдердің маңызды морфологиялық ерекшеліктерін анықтау үшін сканерлеуші электронды микроскопияны (СЭМ) қолдануға болатын әдісті көрсетті. Түрлерді анықтауға көмектесетін морфологиялық айырмашылықтардың кейбіреулері – анастомоздың болуы/болмауы, алдыңғы және артқы спиракулумдардың болуы/болмауы, бас-жұтқыншақ қаңқасы, сондай-ақ медиандық аймақтың пішіні мен ұзындығы. СЭМ әдісі шыбың жұмыртқаларын анықтау үшін морфологиялық ерекшеліктердің кең спектрін ұсынады, бірақ бұл әдістің де кейбір кемшіліктері бар. Басты кемшілігі – ол қымбат жабдықты талап етеді және жұмыртқаның қай түрден шыққандығын анықтауға уақыт кетіруі мүмкін, сондықтан ол далалық зерттеулерде немесе жедел жұмыртқаны анықтау үшін тиімді болмауы мүмкін. СЭМ әдісі жеткілікті уақыт, тиісті жабдық және осы шыбың жұмыртқаларының көп болуы жағдайында тиімді. Морфологиялық айырмашылықтарды пайдалану мүмкіндігі сот энтомологтарына өлім уақытын бағалауға, сондай-ақ өлімнен кейін денеге қол сұғылғандығы сияқты басқа да маңызды ақпаратты алуға көмектесетін қуатты құралды ұсынады.

Калий перманганатпен бояу

Сканды электронды микроскопия қолжетімді болмаған жағдайда, жылдам және төмен құнды әдіс – калий перманганатымен бояу. Жиналған жұмыртқалар физиологиялық тұз ерітіндісімен шайылып, шыны Петри ыдысына салынады. Жұмыртқалар 1% калий перманганаты ерітіндісіне бір минутқа батырылып, кептіріліп, қарау үшін препаратқа орналастырылады. Шошқалар – сот-медициналық эксперименттік талдау бойынша мәліметтер жинау үшін ең көп қолданылатын модель. Бұл, біздің сипаттамаларымыздың аталған түрлермен үлкен дәрежеде үйлесуіне байланысты, адам табиғатына өте ұқсас. Осы өзара байланысты компоненттерге: тері асты май жинағы, тері қалыңдығы, ересектердің дене салмағының диапазоны, жүнді жабын және бәсекелес диеталар жатады.

Гендік экспрессияны зерттеу

Жұмыртқаның жасын анықтау үшін физикалық сипаттамалары мен әртүрлі сатылардағы өлшемдері қолданылғанмен, соңғы зерттеуде белгілі бір гендердің экспрессиясына негізделген жұмыртқа жасын анықтау жүргізілді. Бұл, әсіресе, өлшемінің өзгеруімен анықталмайтын, мысалы, жұмыртқа немесе қуыршақ сияқты даму сатыларын анықтау үшін пайдалы, онда тек белгілі бір даму сатысының ұзақтығына сүйене отырып, жалпы уақыт аралығын бағалауға болады. Бұл ген экспрессиясының болжамды өзгерістерімен бөлінген кішірек бөліктерге сатыларды бөлу арқылы іске асырылады. Дрозофила меланогастермен экспериментте үш ген өлшенді: бикоид (bcd), слалом (sll) және хитин синтетазасы (cs). Бұл үш ген жұмыртқаның даму процесінің әртүрлі кезеңдерінде әртүрлі деңгейде болатыны болжамдалғандықтан таңдалды. Бұл гендердің барлығы жұмыртқа жасымен сызықтық байланыста; яғни, жұмыртқа неғұрлым ескі болса, сол геннің экспрессиясы да соғұрлым жоғары болады. Жәндіктердің асқазан ішіндегілерді анықтау – сот энтомологиясында ДНК талдауының маңызды қолданыстарының бірі. Тергеушілер жәндіктің соңғы тамағын денеде табылған құрттардың немесе басқа жәндік дернәсілдерінің ішегіндегі ДНК тізбегін анықтау арқылы анықтай алады. Бұл ақпарат өлімнен кейінгі уақытты (ӨКУ) анықтау немесе ластану немесе инфекцияның мүмкін көздерін табу кезінде өте маңызды болуы мүмкін. Жалпы алғанда, ДНК талдауы сот энтомологиясының дәлдігі мен сенімділігін едәуір арттырды, тергеушілерге жәндіктерден бұрын қол жеткізбеген нақты мәліметтер алуға мүмкіндік берді.

Тұрақты изотоптық талдау

Қазіргі кезде сот энтомологиясында адам денесімен байланысты жәндіктердің экологиясы мен өмірлік циклын анықтау үшін көбірек қолданылатын әдіс – тұрақты изотоптық талдау. Бұл техниканы пайдаланып, жәндік тіндеріндегі көміртек, азот, сутек және оттегі сияқты элементтердің тұрақты изотоптық құрамы өлшенеді. Бұл изотоптар жәндіктің дамыған ортасын, оның ішінде тамақтануын және тегін көрсетеді. Тұрақты изотоптық талдау дене немесе жәндіктің қозғалысы туралы ақпарат береді және сот-медициналық тергеулерде денеде табылған жәндіктердің географиялық шығу тегін анықтауға көмектеседі. Бұдан әрі, тұрақты изотоптық талдау арқылы жәндік органикалық заттарды немесе адам денесінің қалдықтарын жегенін анықтауға болады. Бұл ақпарат жәндіктің шіру процесіндегі қызметін түсіну үшін маңызды. Бұл әдіс жәндік түрлерін анықтау немесе олардың жасын бағалау үшін де пайдалы. Тұрақты изотоптық талдау жәндіктің ортасын көрсететін ерекше химиялық белгіні ұсына отырып, сот-медициналық энтомологиялық зерттеулердің дәлдігі мен тереңдігін арттыру арқылы толыққанды сот-медициналық зерттеулерге үлес қосады.

Жәндіктер белсенділігі туралы іс-шараны зерттеу

Жаңа Зеландиядағы қалдықтардағы жәндіктердің қоныстануы мен олардың ілесуін алдын ала зерттеу келесі шіру және жәндіктердің қоныстану нәтижелерін көрсетті.

Ашық даланың тіршілік ету ортасы

Бұл ортаның күн сайынғы орташа ең жоғары температурасы 19,4 °C (67 °F) және күн сайынғы ең төменгі температурасы 11,1 °C (52 °F) болды. Бұл ортада алғашқы 3 аптадағы орташа жауын-шашын мөлшері күніне 3,0 мм құрады. 17-45 күн аралығында дене белсенді ыдырауға басталады. Осы кезеңде жәндіктердің тізбегі Calliphora stygia-мен басталып, 27-ші күнге дейін созылды. Chrysomya rufifacies личинкалары 13-ші күнден 47-ші күнге дейін кездесті. Гидротаеа рострата, Lucilia sericata личинкалары, Psychodidae тұқымдасы және Sylvicola дене ыдырау кезеңінде салыстырмалы түрде кеш табылды.

Жағалаудағы құмдық бөктер мекендеу ортасы

Бұл ортаның орташа тәуліктік ең жоғары температурасы 21,4 °C (71 °F) және ең төменгі температурасы 13,5 °C (56 °F) болды. Алғашқы 3 аптада тәуліктік жауын-шашынның орташа мөлшері 1,4 мм/күн құрады. Өлімнен кейінгі шіру кезеңінің уақыт аралығы, өлімнен кейін 6-шы күні басталып, 15-ші күніне дейін аяқталады, бұл ортаның жоғары орташа температурасының салдарынан орташа шіру уақытынан айтарлықтай қысқа. Шірудің белсенді кезеңі аяқталғаннан кейін алынған жәндіктерге Calliphora quadrimaculata, ересек Sphaeroceridae, Psychodidae және Piophilidae жатады (бірақ соңғы отбасыдан личинкалар табылмады).

Жергілікті бұта мекені

Бұл ортада күн сайынғы орташа ең жоғары және ең төменгі температуралар сәйкесінше тіркелді. Бұл мекендегі орташа жауын-шашын мөлшері күніне 0,4 мм болды. Өлімнен кейін жетінші күнге дейін жалғасқан ісіну кезеңінен кейін, шамамен 14-ші күні белсенді шіру басталды. Бұл тіршілік ортасында H. rostrata, ересек Phoridae, Sylvicola дернәсілдері және ересектер скелетке дейінгі кезеңдерде денеде басым түрлер болып қалды.

Әдебиетте

Тарихының барысында сот энтомологиясын зерттеу тек энтомологтар мен сот ғалымдарына арналған эзотерикалық ғылым ретінде қалып қоймады. ХХ ғасырдың басында танымал ғылыми әдебиеттер энтомологияға кеңінен қызығушылық тудыра бастады. Өте танымал он томдық кітап сериясы – Альфред Брехемнің «Тьерлебен» (Жануарлар өмірі, 1876–1879) көптеген зоологиялық тақырыптарды, оның ішінде буынтық аяқтыларды жан-жақты баяндады. Француз энтомологы Жан Анри Фабрдің оңай түсінілетін жазу стилі энтомологияны насихаттауда маңызды рөл атқарды. Оның 19-ғасырдың соңғы жартысында жазылған «Сувенир энтомологик» атты еңбектері, байқаған жәндіктердің мінез-құлқы мен өмірлік циклдерін ерекше мұқияттықпен зерттегендіктен, аса құнды. Энтомологиялық деректерді пайдаланып қылмысты шешуге қазіргі заманғы мәдени қызығушылықтың бастауы француз ветеринар дәрігері және энтомологы Жан Пьер Мегниннің «Faune des Tombeaux» (1887 жылғы «Қабірлер фаунасы») және «Les Faunes des Cadavres» (1894 жылғы «Денелер фаунасы») еңбектеріне саяды. Осы еңбектерде өліктердегі жәндіктердің экологиялық ізділігі туралы түсінік бұрынғы ғылыми жұмыстарда болмағандай, қарапайым оқырманға түсінікті және қызықты етіп берілді. Мегниннің еңбектері жарық көргеннен кейін сот медицинасы мен энтомологияны зерттеу Батыс мәдениетінің беделді бір бөлігіне айналып, басқа ғалымдарды оның зерттеулерін жалғастыруға және дамытуға ынталандырды.