Кіріспе

Литвалық поэманы Кристижонас Донелайтис жазған литвалық поэма.

"Малшылар" – Кристижонас Донелайтистің 1765–1775 жылдар шамасында жазған алғашқы литвалық поэмасы. Ол латын және ежелгі грек поэзиясында жиі қолданылатын сандық дактильдік гексаметрлермен жазылған. 1818 жылы Кенигсбергте Людвиг Реза оны "Das Jahr" деген атпен жариялаған, сонымен қатар өлеңге ат қойып, бөлімдерін реттеген. Неміс тіліне аудармасы поэманың алғашқы басылымына енгізілген. Кітап Вильгельм фон Гумбольдтқа арналған. Бұл поэма ерте литва әдебиетінің шедеврі саналады.

Қысқаша мазмұны

Поэма 4 бөлімнен тұрады: «Көктемнің қуанышы» (Pavasario linksmybės), «Жазғы еңбектер» (Vasaros darbai), «Күздің молшылығы» (Rudenio gėrybės) және «Қысқы алаңдаулар» (Žiemos rūpesčiai). Бұл 4 идиллдің барлығы 2997 гексаметрден тұрады, онда Кіші Литваның табиғаты, халқы, еңбегі және салт-дәстүрлері бейнеленген. Поэма XVIII ғасырдың ортасында Шығыс Пруссияның отарлауынан зардап шеккен пруссиялық литвалықтардың (Lietuvininkai) шаруалар өмірін шынайы көрсетеді. Немістер, австриялықтар, швейцариялықтар және француздар үкімет тарапынан артық көңіл көрсетіліп әкелінді, олар жер иелері мен шенеуніктердің жоғары тобына айналды, ал жергілікті халық – төменгі топқа, яғни дербес емес шаруаларға айналды. «Сезон» поэмасында соңғыларының ауылдық өмірі патриархалдық құрылымда суреттелген. Пиетизм қозғалысының қадірлейтін құндылықтары – еңбекқорлық, діндарлық, адалдық және билікке бағыну гүлденеді. Халықтың әлеуметтік санасы көбінесе ұйықтап жатыр. Ақынның аузынан ақсүйектер мен үкіметті халықты қанауда айыптаған кейбір тұлғалар ғана кездеседі. Дегенмен, мұндай тұлғалар жақсы көрініс таппаған; оларды поэмадағы және оның авторы ауыл тұрғындары дегенеративті деп санайды. Ақын оқырмандарына барлық адам тең жаратылғанын, ал кейін ғана бірінің иесі, екіншісінің дербес емес шаруаға айналғанын айтумен қанағаттанады. Донелайтис соңғыларын «бұралар» (boors) деп атайды және оларға терең симпатия білдіреді. Ол олардың жаман қанаушыларын айыптайды, бірақ дербес емес шаруалық жүйеге қарсы ешқандай наразылық білдірмейді. Әлеуметтік қайшылық ұлттық және тіпті рухани бөлінумен сәйкес келді. Аталған қасиеттерді дамытқан ауыл тұрғындары – литвалықтар еді. Иммигранттар осы қасиеттерді ішімдікке салыну және шіркеуден бойын бұру арқылы әлсіретті. Ақын импортталған жаман әдеттерді айыптайды және өзінің литвалық ағайындарын (Lietuvininkai) жаңалықтарға бойынсұнбауға, бірақ өздерінің дәстүрлерін, соның ішінде тілдерін, салт-дәстүрлерін және киімдерін сақтауға шақырады. Бір сөзбен айтқанда, ол белсенді қарсылық көрсетпей, пассивті қарсылықты уағыздайды. Автор жаңа келгендердің кейбір жақсы қасиеттерін мойындайды. Мысалы, ол литвалық әйелдерге еңбекқорлық және басқа да пайдалы қасиеттерді неміс әйелдерінен үйренуге кеңес береді. Поэмадағы жалпы суреттен ескі патриархалдық мәдениеттің өкілдері қартайып, өліп бара жатқанда литвалық ауыл өзінің дәстүрлерімен бірге иммигранттар мәдениетінің құйылымына батып бара жатқаны көрінеді.

Стиль

"Маусымдар" атты шығармада толық сипатталған бір ғана қарапайым сюжет жоқ, кейіпкерлер егжей-тегжейлі суреттелмеген. Өлеңнің баяны жиі жаңылған ойлармен, дидактикалық бөлімдермен және лирикалық толғаулармен үзіледі. Кейіпкерлер сызбалы, олар жай ғана жақсы немесе жаман, көптеген нюанстарсыз. Донелайтис заттар мен адамдарды тым толық сипаттамайды. Ол оларды өмір динамикасында, іс-әрекеттері мен сөздері арқылы көрсетеді, тіпті оларды өмірден де үлкен етіп бейнелейді. Ақын сонымен қатар шаруа мен жеміс жинаушының психологиясын жақсы біледі. Осы мақсатта ақын синекдоханы шеберлікпен қолданады. Ол гиперболаны да пайдаланады, іс-қимылдың қарқынын, қашықтықтарды және нәтижелерді осылайша асыра сілтеп, шындықтың шекарасын бұзып, жаңа көркемдік әлем жасайды. Донелайтисте табиғат ауыл тұрғындарының ассоциациялары ғана түсіне алатын принциптермен жұмыс істейді. Донелайтистің көркем тілі халық мұрасына жақын. Ол ешқашан тіркестерді жұмсартпайды, эвфемизмдер қолданбайды, бірақ бейнелеген ауыл тұрғындарының сөйлеуін және әлемнің нақтылығын сөздермен қайта жасай алады. Оның тілі айқын, жаңа, сонымен қатар шынайылығының арқасында қарапайым және құрметті. Екінші жағынан, тіл ерекше метафораларға, тұлғаландыруларға, теңеулерге және гиперболаларға толы, бұл оны өте поэтикалық етеді. Ол латын және ежелгі грек поэзиясында жиі қолданылатын сандық дактильдік гексаметрлерде жазылған, бірақ литва тілінің ерекшелігіне байланысты Вергилий немесе Гомерге қарағанда онда дактильдері аз, және жолдардың жартысынан астамында тек 5-ші буын ғана дактильдік болып келеді.

Әдеби контекст

Донелайтистің бұл өлеңі әдеби формасы жағынан сол кезде Германия мен Еуропада танымал болған мысалдардан, поэмалардан және идиллиялардан ерекшеленбеді, сондай-ақ ежелгі грек және рим ақындарының үлгісімен жазу дәстүрінен де шықпады. "Төрт маусым" сол кездегі әдеби үрдіске сәйкес, қалалар мен аристократтарды емес, ауыл мен оның тұрғындарының табиғи ортасын бейнеледі (мысалы, Джеймс Томсон, Альбрехт фон Галлер, Эвальд Кристиан фон Клейст, Бартольд Генрих Броккес). Өлеңде оқырман сол заманда кең таралған дидактикалық элементтерді көптеп кездестіреді. Донелайтис классикалық гексаметрді қолданған алғашқы еуропалық жазушылардың бірі болды (мысалы, Фридрих Готлиб Клопсток оны 1748 жылы пайдаланған). Бұған қоса, литвалық ақынның табиғаты Ағарту дәуірінің рухында қалыптасқан жоқ; ол бейнелеген шаруалар сентименталды стереотиптер емес еді. "Төрт маусым" кейіпкерлері өмір шындығында бейнеленген, олардың еңбектері, өмір тәжірибесі, алаңдаулары және мифологияға толы қарапайым санасы бар. Үшіншіден, Донелайтис иммигранттар мен ежелгі литвалықтар арасындағы әлеуметтік, этникалық және моральдық қақтығысқа қатысты айқын ұстаным танытты. Бұл оның ерекше үлесі болды.

Мәдени маңызы

"Мезгілдер" – литва тілінде жазылған алғашқы классикалық көркем шығарма, алғашқы литва өлеңі және бүгінгі күнге дейін литва гексаметрінің ең сәтті туындысы. Ол литва әдебиетінің шекарасын бұрыннан-ақ басып өтті: белорус, болгар, чех, ағылшын, фин, француз, грузин, неміс, венгр, жапон, идиш, итальян, латыш, поляк, орыс, румын және эсперанто тілдеріне аударылды. "Мезгілдер" (көптеген жағдайда неміс тіліндегі аудармасы бойынша) Адам Мицкевичтің жоғары бағасын алды және оған "Конрад Валленрод" өлеңін жазуға шабыт берді. Гете де бұл өлеңді ұнатқан деген қауесет бар. Литваның танымал театр режиссері Эймунтас Некрошиус шығарманың бірінші және үшінші бөліктерін "Донелайтис. Метай. Павасарио линксмиbės" ("Донелайтис. Мезгілдер. Көктемдік қуаныштар") және "Донелайтис. Метай. Руденс дарбай" ("Донелайтис. Мезгілдер. Күзгі еңбектер") қойылымдарына бейімдеді, бұл қойылымдар 2003 жылы сахналанды.