Кіріспе

75 мм немесе одан да үлкен калибрлі қарулар. Біріккен Ұлттар Ұйымының Кәдімгі қарулар тізілімінде (UNROCA) қолданылатын ірі калибрлі артиллерияның ресми анықтамасы – "жер бетіндегі нысаналарды негізінен жанама отпен жоюға қабілетті, пистолет, гаубица, артиллерия бөлімшелері, сондай-ақ пистолет, гаубица, миномет немесе ракета сипаттамаларын біріктіретін қарулар, калибрі 75 мм және одан жоғары". Бұл анықтама Қару-жарақ саудасы туралы келісімде және Еуропадағы Дәстүрлі қарулы күштер туралы келісімде де қолданылады. Ол Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының 46/36L қарарындағы бұрынғы анықтамадан жаңартылды. 1992 жылы оған бірнеше грамматикалық өзгеріс енгізілді, ал 2003 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясының 58/54 қарарымен бекітілген қазіргі анықтаманы алу үшін шектік мән төмендетілді. Тарихи тұрғыдан алғанда, ірі калибрлі қаруларға бомбалар мен қоршау қарулары кіретін.

Орта ғасырдың соңы

Орта ғасырдың соңындағы қоршау соғысы кезеңінде "суперпушкалар" термині 100 метрден асатын диаметрі бар тас доптарды атуға арналған бомбаларды білдіреді. Бұл суперпушкалар ұзын темір таяқшаларды темір сақиналармен бекітіп жасалған немесе қоңырау құю технологиясына ұқсас әдістермен қоладан құйылған. Белгілі мысалдары: Пумхарт фон Штайр, Дулле Гриет және Монс Мег (барлығы темірден жасалған), сондай-ақ қоладан құйылған Фауле Метте, Фауле Грете және Дарданелл пушкасы. Суперпушкаларды жасаудың бастапқы себебі – снарядтардың тиімділігін арттыру еді. Осы мақсатта, шеберлер алдымен үлкен ұңғылдарды қолданды. Бірақ олар қолданыстағы пушкаға күшті қысым түсіріп, оның жарылуына және ауыстыруға болатын емес, қарудың және оның экипажының (тіпті патшалардың) қазасына әкелуі мүмкін еді. Сонымен қатар, жоғары жылдамдықтарының арқасында тас доптар қабырғаларды қиратудың орнына, соққанда сынып қалатыны байқалды. Сондықтан пушка доптарының, демек, артиллерияның да массасы үнемі артты, нәтижесінде Пумхарт фон Штайр сияқты алып пушкалар пайда болды. Күтілген тиімділіктің артуынан басқа, бедел мен қарсы әсер ету мүмкіндігі де маңызды рөл атқарды. Сапасы жоғары болғанына қарамастан, суперпушкалардың табысы шамалы болды. Олардың әскери тиімділігі олардың үлкен логистикалық және қаржылық талаптарына пропорционалсыз болып шықты. Бір суперпушканың құнына екі немесе үш ірі бомба жасауға болар еді, олардың атыс күші кез келген орта ғасырлық қабырғаны, әсіресе батареяда шоғырланғанда қиратуға жетерлік еді. Олардың аз көлемділігі мен жоғары атыс жылдамдығының арқасында бұл артиллериялық құралдарды икемдірек орналастыруға болады және белгілі бір уақыт ішінде көп зиян келтіруге болады. Сонымен қатар, тас доптардан кішірек, бірақ әлдеқайда күшті темір доптарға көшу супер үлкен калибрдің қажеттілігін жойды. Мысалы, темір снарядты қолданғанда доптың калибрін азайтуға болар еді. Осылайша, XV ғасырдың екінші жартысында қоршау технологиясын дамытудың бағыты Hauptbüchse-ге қарай бұрылды және бомбалар Бургундия герцогтарының жетекші артиллериялық арсеналынан жоғалып кетті. Батыс Еуропада супер-үлкен бомбалар қолданудан шығарылған шақта, 1453 жылғы Константинополь қоршауы кезінде мажар қару жасаушысы Орбан бұл технологияны Осман әскеріне берді. Бірнеше жылдан кейін Осман қару жасаушысы Әли құйған Дарданелл пушкасы Орбанның пушкаларының пішінін жақыннан қайталайды деп есептеледі. Үндістанда Рагхунатха Наяк (1600-1645) тұсында үлкен балқытылған темір пушка жасалды, ол сол кезде әлемдегі ең үлкен пушкалардың бірі болды. Үнді армиялары артиллерияны негізінен қоршауға қарсы қорғану үшін қолданды.

Қазіргі заманғы қару-жарақ

Жаңа металлургиялық әдістер мен Өнеркәсіптік революцияның дәлдік инженериясы қару-жарақ, соның ішінде артиллерияда революция жасады. 1860 жылдары өнеркәсіпші сэр Уильям Армстронг, бұрыннан-ақ алғашқы артиллериялық қарулардың бірін жасаған, Ньюкаслдағы Элсвик ординанс компаниясында 600 фунттық "монстр қаруын" құрастырды. Қарудың салмағы 270 кг болатын снарядтарды атып, 11,4 см темір броняны тесіп өте алатын. Армстронг оларды "шант" қарулары деп атады, бірақ олар көп ұзамай "монстр" қарулары ретінде танылды. 1880 жылдары ол 12 метрден аса ұзындығы бар, 810 кг салмақты снарядтарды атып, 13 шақырым қашықтықта 76 см темірді тесіп өтетін қару жасады. Қару 1887 жылы Корольдік Викторияның алтын мерейтойына арналған Корольдік тау-кен инженериясының мерейтойлық көрмесінде көрсетілді. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін неміс әскері супер қаруды әзірлеуге ерекше қызығушылық танытты, себебі Шлиффен жоспары бойынша, мұндай шабуыл бағытын тоқтату үшін арнайы салынған бельгиялық бекіністерден өту қажет болды. Соғыстың алғашқы кезеңдерінде немістер атақты Лиеж және Намур бекіністерін бұзу үшін Крупп гаубицасын ("Үлкен Берта") және екі Skoda Mörser M. 11 минометін қолданды. Олардың құрлықтағы жылдамдығының төмендігі Лиежге жаяу әскерден кейінірек келгеніне себеп болды, сондықтан бірнеше жаяу әскер шабуылдары ауыр шығындармен және көбінесе сәттіліксіз жасалды. Бірнеше күннен кейін артиллерия келді және Лиеждегі бекіністерді бірнеше күн ішінде бірінен соң бірін бұзды. Осы бастапқы кезеңнен кейін үлкен артиллерия көбінесе теміржол пушкаларымен шектелді, олардың жылдамдығы жоғарырақ болды, немесе теңіз мониторларымен (британдық Лорд Клив класының екі мониторы 457 мм (18 дюйм) пушкамен жабдықталған, ал HMS General Wolfe Бельгиядағы теміржол көпіріне оқ атты). Барлық ірі державалар осындай қаруды шектеулі мөлшерде қолданды, әдетте 280 мен 305 мм (11-12 дюйм) аралығында, бірақ кейбір үлкен қарулар да қолданылды. Бірінші дүниежүзілік соғыста қолданылған ең ұзын қашықтықты және ең ұзын ұңғылы ауыр қару Париж гаубицасы болды, ол Парижді 1,5 метрден астам қашықтықтан бомбалауға арналған. Гаубицаның диаметрі 1,5 метр, ал ұңғысының ұзындығы 1,5 метр болатын. Британдықтар Парижге қарсы қару жасауды ойластырды, бірақ қару-жарақ келісімінен кейін ғана сынақтан өткізілді. Викерс компаниясы әзірлеген қару, ешқашан салынбаған ресейлік жауынгерлік кемелер класы үшін өзгертіліп, "8 дюймдік субкалибрлі Mark I" деп аталды. Оқтың ұзындығы 120 калибрлі болды. Сынақ 1919 жылдың ақпан айында басталды, бірақ алты рет атылғаннан кейін жарық байқалды және 1928 жылы қару жойылды. Осыған ұқсас концепциялы қару "8 дюймдік субкалибрлі Mark II" 12 дюймдік (Mark XI, XI* немесе XII) қарудан /75 калибрлі қаруға айналдырылды. Алайда, соғыс қару дайын болмас бұрын аяқталғандықтан, бұл қару тез арада жойылды. Даму соғыс аралық кезеңде жалғасты, бірақ ұшақтардың ұзақ қашықтыққа бомбалау рөлін алуы күтілгендіктен шектеулі қарқынмен. Дегенмен, немістер бірнеше қуатты Крупп K5 және ұрыста қолданылған ең үлкен артиллерия құралын (калибр бойынша) жасады: 800 мм (31,5 дюйм) Schwerer Gustav және Dora. Соңғысы Мажино желісін жеңу үшін арнайы жасалған, оның ату қашықтығына снарядтар атылды. Gustav Сталинград шайқасында дайындалды, бірақ оны пайдалануға мүмкіндік берместен бұрын кері қайтарылды. Даму жалғаса алатын еді, бірақ одақтастардың әуе күшінің үнемі өсуі Гитлердің Лондонға бомбалауды қайта бастау мүмкіндіктерін шектеді. Бұл V 3 "Лондондық пушканың" немесе "Hochdruckpumpe" дамуына әкелді, ол Па-де-Каладағы Мимоецкеден 153 км (95 миль) қашықтықта орналасқан. Үлкен қару-жарақтар үшін жер асты бункерлерін салуға екі рет күшті Корольдік әуе күштерінің бомбалау шабуылымен кедергі келтірілді, бұл одан әрі күш салуды пайдасыз етті. Армагеддон шайқасында қарудың екі кіші прототипі қолданылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдықтар эксперименталды 13,5/8 дюймдік гипер жылдамдықты Брюс қаруын жасады, ол Кенттегі Сент-Маргарет қақпасының жанында олардың арна арқылы өтетін қаруларының арасында орналастырылды. Ол тек стратосфералық тәжірибелер үшін, негізінен түтінді снарядтармен жасалды. Бұл тәжірибелер "Ұлы шлем" бомбасын жасау барысында маңызды рөл атқарды. Ол 1943 жылдың наурыз айынан 1945 жылдың ақпанына дейін қолданылды. HARP кейіннен тоқтатылды, ал Булл әскери жобаларға бет бұрып, ақырында GC 45 гаубицасын жасақтады. Бірнеше жылдан кейін Буль Саддам Хусейнді ...