Кіріспе

Лиффорд (тарихи түрде Лиффер деп ағылшынша жазылған) – Ирландияның Донегал графтығының қаласы, графтықтың әкімшілік орталығы және Донегал графтық кеңесінің орналасқан жері. Бірақ көбінесе Леттеркенни қаласы осы рөлді атқарады деп жаңылысады. Лиффорд, Шығыс Донегалдағы Финн аңғарында, Финн және Моурн өзендерінің қосылып Фойл өзенін құратын жерде орналасқан. Баллиндрейттен ағатын Бэрн Дейл (кейде Бэрн Диле деп те жазылады) Лиффордтың солтүстік жағынан Фойл өзеніне құяды.

Тарих

Қала 16 ғасырда Тир Чонаилл (көбінесе қазіргі Донегал графтығы) билеушісі Мангхус О Домхнайл салған қамалдың төңірегінде өсті. Кейіннен ол 1922 жылдың желтоқсанының басында Ирландияның көп бөлігі тәуелсіздік алғанға дейін, Ирландия еркін мемлекеті деп аталған доминион ретіндегі британдық армияның гарнизондық қаласына айналды. Ол Фойл өзенінің арғы бетінде Стребайннен (Тайрон графтығында, Солтүстік Ирландияда) орналасқан және Лиффорд көпірімен сол қаламен байланысты. Манус О'Доннелл 1527 жылы Сент-Брендан күнінен кейінгі сәрсенбіде (Сент-Брендан мерекесі 16 мамырда тойланады) қамал құрылысын бастады. Ол сол жазда, тіпті Тир-Еогайнның О'Ниллдерімен соғыс жүргізіп жатқанда да, тас және ағаш жұмыстарын аяқтады. 1543 жылы Лейтбхер қамалы Кахирге (Доннел Балбхтың ұлы) О'Галлахерге О'Доннелл руы үшін күзетуге берілді. Ол О'Доннеллге адал адамдарды қамалдан қуды, оны өзі үшін сақтап қалу үшін. 1544 жылы Калваг ағылшын Лорд-Жюстициясына барды және Тирконнеллге (Донегал графтығының ескі атауы) ағылшын сарбаздарын әкелді. О'Доннелл, Калваг және олармен бірге келгендер "қалаларды алуға арналған қару-жарақ және құралдармен" О'Галлахерлердің ұрпақтарынан Лиффорд қамалын қайтарып алу үшін барды. Туатал Балбхтың ұлы және Фелим Фин О'Галлахердің ұлы Турлоу, бұрын тұтқынға алынған, О'Галлахерлердің беріліп бермейтінін анықтау үшін қамалға әкелінді. Олар берілмеді. Ағылшындар шабуыл жасағанда біреуі дереу қаза тапты, сондықтан олар Туаталдың ұлы Кахирді сол жерде өлтірді. Содан кейін қамал О'Доннеллге Турлоудың (Фелим Финнің ұлы) және Туатал Балбхтың тағы бір ұлының өмірін сақтап қалу үшін берілді. Лиффорд қамалы қазір сақталмаған, бірақ 16 ғасырдың соңында қамал туралы өлең бар, онда сол кездегі иелері мен айналасы сипатталған. "Лиффорд қамалы – сүйікті мекен, байлыққа толы қоныс; Ольстерліктерге қонақжайлылық сыйлайтын, тастап кету қиын үй. Еш артық-кемсіз үйді сақтайтын екеуі де сүйікті; мықты бекіністің күзетшілері – провинцияның тірегі. Күні қысқа, ұзындығына қарамастан, Кончобар жазығының патшалық жауынгерінің серігінде; жарқын қабырғалы Тараның әйелдерінен ұзақ күндер жылдам өтеді. Асыл Шейн О'Ниллдің қызы және Дун Йомгайн О'Доннеллдің ұлы – олар ескі, сұлу үйде қонақтарды күтеді. Олар тұратын қонақүй және ондағы халық – үйдің халқы және сол халықтың үйі, оларға осындай құрмет бұйырған әркім бақытты. Керемет, биік ғимарат, үстелдері, төсеніштері, шкафтары, тамаша, әдемі, берік қабырғалары, жылтыраған мәрмәр аркалары сүйікті. Шахмат ойнап, Брегияның қыздарымен, ақындардың әдемі кітаптарымен уақыт өткізген қамал сүйікті. Лиффордтың қамалы да, солтүстіктің Дурласы да, сол қаланы тапқаннан кейін ешкім тастап кете алмайды. Әлде ол – формасы өзгеріп тұратын Емхайн, немесе Магха балаларынан шыққан Кроган, немесе Кобтахах руының Тарасы – ағаштар мен жылқыларға толы бұл жарқын сарай. Немесе ол – Лейнстер бекінісі Наас, алғаш рет солай жасалған; немесе құнарлы, ежелгі мекендеген Корк балалары, жасыл, көзге түсетін Кашел. Немесе ол – әділ Лиффордтың өзі – осы қамалдардың ешқайсысы жақсырақ емес – ол бұрыннан бері сіздер бағалайтын сол пішіндерді қабылдаған. Лиффорд шайқасы 1600 жылы Тайрон көтерілісі кезінде болды. 1608 жылы Килмакренан шайқасында О'Доэрти көтерілісі жеңілгеннен кейін, тұтқынға алынған көтерілісшілердің бірнешесі Лиффордқа әкелінді, онда олар ирландтық азаматтық соттарда сотталып, жазаланды. Ең танымал көтерілісші – Фелим Ри МакДэвитт. Лиффорд 2008 жылы "C" санатындағы бәсекедегі ең жақсы жаңа қатысушы ретінде "Тиди Таунс" сыйлығында ұлттық мойындылыққа ие болды.

Ұлттық үкімет

Лиффорд бір кезде 1692 жылдан 1800 жылға дейін Ирландияның Төменгі палатасына аймақтан екі М.П. (Парламент мүшесі) сайлаған сайлау округі болды. Бұл аймақты кімдер ұсынғаны туралы толық ақпаратты Лиффорд (Ирландия Парламенті сайлау округі) сайтынан табуға болады. Лиффорд қазір округтың бес орындық Донегал сайлау округінің құрамына кіреді. Бұрын ол Донегалдың оңтүстік-батыс сайлау округінде болды. Одан бұрын Донегалдың солтүстік-шығыс сайлау округінде болған, бірақ округтегі халық санының өзгеруіне байланысты 2008 жылғы сайлау шекарасын қарау қала мен оның төңірегін Донегалдың оңтүстік-батысына көшірді. Сол шекараны қарау барысында қала Letterkenny сайлау аймағынан Stranorlar сайлау аймағына да көшірілді. 2016 жылғы жалпы сайлауда сайлау округі Чарли Макконалог (Фианна Файл), Пирс Дохерти (Синн Фейн), Пэт "Коп" Галлахер (Фианна Файл), Джо МакХью (Файн Гейл) және Томас Прингл (Тәуелсіз) секілді депутаттарды сайлады.

Жергілікті билік

Қала Донегал округі кеңесіне сайлау мақсатында Лиффорд Стренорлар муниципалды округінің құрамына кіреді. 2016 жылы Донегал округі кеңесінің екі жергілікті тұрғыны кеңесші болып табылды, аталғандар – Джерри Кроуфорд (Фианна Файл) және Гэри Дохерти (Синн Фейн).

Демография

Лиффордтың 2022 жылғы халық санауы бойынша 1,613 тұрғыны бар, бұл 2016 жылғы халық санауынан 13-ке кем. Лиффорд Клонли азаматтық приходының құрамына кіреді; 3,547 тұрғыны бар приход сайлау мақсатында екі жеке сайлау округіне бөлінеді: Клонли Солтүстік және Клонли Оңтүстік, олар негізінен Бёрн Дэйл арнасымен бөлінеді. 2016 жылы Клонли Солтүстік округінде 1,374 адам (711 ер және 663 әйел) тұрды, ал Клонли Оңтүстік округінде 2016 жылы 2,173 адам (1,078 ер және 1,095 әйел) тұрды.

Лиффорд сотының ғимараты

Лиффорд соты қазір мейрамхана және мұражай орталығы болып табылады. Ол қаланың "Даймонд" ауданында, Донегал округі кеңесінің штаб-пәтері орналасқан округтік үйдің қарсы бетінде орналасқан. Сот ғимаратын Дублин қаласынан Майкл Пристли жобалаған және ол 1746 жылы салынған. Мұражайда О'Доннелл руының құжаттары мен артефакттарының тұрақты көрмесі, сондай-ақ Донегал округіндегі түрлі мекемелердің хаттама кітаптары бар. Бұдан бөлек, мұнда сот ғимаратына тиесілі бастапқы камералар да сақталған.

Лиффорд түрмесі

Лиффорд түрмесі бұрын Донегал округінің бас түрмесі немесе округтік түрмесі болған. Ол "Алмаз" алаңының солтүстік-шығыс жағында орналасқан. Ескі түрме 1907 жылы бұзылып жатыр.

Каванакор үйі

Каванакор үйі N14 тас жолынан жақын жерде, қаланың шетінде орналасқан, бұл үй Америка Құрама Штаттарының 11-ші президенті Джеймс Нокс Полктің бірінші ата-бабаларының үйі болған. Оның жеті буын бұрынғы әжесі (Магдалин Таскер) 1634 жылы осы жерде дүниеге келген, кейін ол Капитан Роберт Брюс Поллокқа үйленді және АҚШ-қа көшіп кетті. 1689 жылы Дерри қамалына бара жатқанда король Джеймс II және VII Каванакор үйінде тамақтанған. Мектеп және оның аумағы алдымен сол кездегі Ирландия пошта және телеграф департаменті, ал кейіннен (1974 жылдан бастап) Ирландия қорғаныс күштері әскери казарма ретінде пайдалануға алды. Казарма 2009 жылдың 31 қаңтарында Леттеркеннидегі Рокхилл Хаус әскери бекетімен бірге жабылды.

Қасиетті Лугадий шіркеуі

Сент-Лугадий шіркеуі, сондай-ақ Клонли (Ирландия шіркеуі) қауымдық шіркеуі ретінде танымал, 1621 жылы салынған. Лиффордта жер алған сэр Ричард Хансард өсиетімен Лиффордта шіркеу салынсын деп тапсырған. Шіркеу ішінде сэр Ричард пен оның әйелі Аннаға арналған ескерткіш орналасқан, ал қабырғада оның өсиеттері мен өсиетті орындаушылар туралы мәліметтер жазылған тақташа ілінген. Қабірстанда 1855 жылы Қырым соғысында Виктория кресімен марапатталған Джордж Гардинер жерленген.

Сент-Патрик шіркеуі

Қасиетті Патрик шіркеуі, көбінесе жергілікті жерде Мурлог шіркеуі деп белгілі, қазіргі орналасқан жердегі екінші католик шіркеуі. Алғашқы шіркеу 18-шы ғасырда Мурлогта, Ерн графы католик жамағатының ашық ауада дұға ететінін көргеннен кейін салынды. Кейін шіркеу 1963 жылы салынған жаңа шіркеуге орын беру үшін бұзылды. Шамамен 1820 жылға дейін салынған үш қабатты готикалық мұнара ескі шіркеуге біріктірілген және қауым тарапынан сақталды; ол әлі де жаңа шіркеудің қасында тұр. Шіркеу Клонли қауымында, бұрын Клонли және Камюс қауымдарында болған, 1974 жылы тәуелсіз қауым ретінде құрылғанға дейін.

Лиффорд қоғамдық ауруханасы

Аурухана бір кездегі Донегал округінің барлық халқына қызмет көрсеткен округтік аурухана болған. Ол Фойл өзенінің жағасында, Тайрон округіне кіреберістегі көпірге дейін орналасқан. Бұл округтік аурухананың алғашқы орны емес, ол бастапқыда қаланың «бриллиант» ауданында, «Барак-ярд» деп аталатын жерде орналасқан. Аурухана алғаш рет осы жерде 1773 жылы ашылған. Алғашқы хирург – жақын жердегі Страбан қаласынан келген Уильям Гамильтон есімді адам болды. 1780 жылы жаңа ғимаратқа көшу ұсынылды, қаладағы кавалерия казармалары мен тұрақтары іздестірілді, бірақ ғимараттарды жаңарту және пайдалануға дайын ету 1799 жылға дейін күтілді. 1900 жылдардың басында аурухана толық қуатпен жұмыс істеді, аналар мен хирургиялық бөлімдері орташа есеппен 400 науқасты емдеп, жылына шамамен 350 операция жасады. Бүгінгі таңда аурухана ұзақ және қысқа мерзімді тұрғындарға қалпына келтіру және демалыс қызметтерін ұсынады. Сондай-ақ, ауруханада физиотерапия және кироподия қызметтері стационарлық және амбулаторлық ем алатын, Донегалдің шығыс бөлігінің тұрғындарына көрсетіледі.

Хансард грамматикалық мектебі

Сэр Ричард Хансардтың 1619 жылғы өсиеті Лиффордтағы жеке мектеп ашуға арналды. Өсиетте шеберге жылына 30 фунт стерлинг, ал көмекші ұстазға жылына 20 фунт стерлинг төленуі көзделген. Мектеп классикалық білім беруге бағытталған. Клонли ауылының барлық балалары тегін білім алуға құқылы болды. Хансардтың грамматикалық мектебі 1697 жылы қызметін бастады. 1791 жылы Білім комиссиясы мектепте 18 оқушының ішінде тегін оқитын оқушылардың жоқтығын хабарлады, олардың 6-сы интернатта оқыды. 1807–1812 жылдарғы комиссия мектептің жағдайының өте қанағаттанарлықсыз екенін мәлімдеді. Директор мен көмекші ұстазға өсиет бойынша жалақы төленгенімен, оқыту жұмысы жылына 6 фунт стерлинг жалақымен үшінші тұлғаға жүктелді. Сонымен қатар, классикалық пәндер оқытылмады, тек арифметика ғана оқытылды. Мектеп 1840 жылға дейін құлдырауын жалғастырды, сол кезде комиссия жүргізген тексеру нәтижесінде үлкен немқұрайдылыққа жол берген директор отставкаға кесілді. Жаңа классикалық мұғалімнің басшылығымен мектепке келушілер саны, үш оқушыға дейін төмендеген, қарқынды өсті. 1856 жылға дейін Эрн графы (оның отбасы, Крейтон/Крайтон, бастапқыда Ольстерде Лиффордта қоныстанған, кейін Ферманаг графтығына көшіп кеткен) Дерри және Рафо епископының атынан, Ирландия шіркеуінің өкілі ретінде мектепті ағылшын үлгісіндегі мектепке айналдырып, ұстаз бен үй шаруашылығын жүргізушіні жұмысқа алды. Екеуі де 1856 жылы қызметтен босатылды. Осы кезде мектепке бұрынғы директор тұрған тұрғын үй қоса берілген. 1857 жылы мектеп Дерри және Рафо епископының басқаруымен ағылшын мектебі ретінде қайта ашылды.

Жол

Лиффорд "Донегалға қақпа" деп белгілі; себебі Дублиннен N2 (Тайрон округы арқылы A5/A38) жолымен келгенде Донегал графтығында кездесетін алғашқы қала осы. Жүргізушілер Лиффордқа кіргенде Лиффорд көпірінен өтеді. Екі ұлттық маңызды бағыт – N15 Стренорлар, Донегал Тауны және Баллишаннон арқылы Слигоға, сондай-ақ N14 Леттеркенниге саяхатшыларды графтықтың барлық аймақтарына жеткізеді. Сонымен қатар, Дерри қаласына R265/R236/A40 ұлттық екінші дәрежелі жол бар. Лиффордта Bus Éireann компаниясы Дублин әуежайына / Дублин қаласының орталығына (Busáras) күн сайын бірнеше автобус рейсін жасайды. Олар сондай-ақ Леттеркенни және Баллибофейге де қызмет көрсетеді, онда Слигоға, оның теміржол және автобус станцияларына көшуге болады. Лиффорд Страбайн автобус паркіне де өте жақын, ол Страбайн қаласындағы Брэдли Уэйде орналасқан. Одан Ulsterbus Дерри, Белфаст, Омаг және Солтүстік Ирландияның басқа да қалаларына рейстерді жүзеге асырады.

Ауа

Дерри қаласының әуежайы Лиффордқа ең жақын әуежай, ол шамамен сонда орналасқан.

Теміржол

Лиффорд Холт теміржол станциясы 1909 жылдың 1 қаңтарында ашылып, 1960 жылдың 1 қаңтарында жабылды. Лиффорд – Леттеркенниге дейінгі тары теміржол желісіндегі аялдама болған. Ол сол кезде County Donegal Railways Joint Committee деп аталған CDR компаниясымен басқарылды. Бұл желі сондай-ақ Леттеркенниге баратын жолда Баллиндрайт, Рафо және Конвой станцияларында тоқтады. Ең жақын теміржол станциясы – Дерри қаласындағы Уотерсайд станциясы. Бұл станция Солтүстік Ирландия теміржолдары (NIR) компаниясымен басқарылады және Дерриден, Колерайн арқылы, Белфаст қаласындағы Орталық станцияға және Ұлы Виктория көшесі станциясына қатынайды. Стратегиялық маңызы бар Белфаст-Дерри теміржол желісі жолдар мен сигнализация сияқты тұрақты жолдарды жақсартып, көбірек пойыздарды және жылдам қызмет көрсетуді қамтамасыз ету үшін жаңартылуы тиіс.