Кіріспе

Құс түрі. Лавр көгершіні немесе аққұйрықты лавр көгершіні (Columba junoniae) – Columbidae (көгілдер мен көгершіндер) тұқымдасына жататын, Columba туысына тиесілі құс түрі. Ол Испанияның Канар аралдарында ғана кездеседі және лавр ормандарының өсіп тұру ортасында тіршілік етеді. Бұл Ла Гомера аралының жануарлар символы болып табылады.

Жалпылығы

Бұл кейбір Канар аралдарына ендемік көгершін. Оның жақын туысы және, мүмкін, ата-бабасы – жалпы орман көгершіні. Сырт келбеті ірі, ұзын құйрықты болғанымен, бұл көгершін жылдам және тікелей ұша алады. Оның популяциясының азаюына басты себеп – орманды кесу арқасында мекендеу ортасының жоғалуы, бірақ аң аулау және жаңадан келген түрлер мен егеуқұйрықтардың ұяларын жоюы да себепкер болды. Лавр ормандарын қорғау және аң аулауға тиімді тыйым салу олардың санын арттыруға көмектеседі, алайда бұл түр әлі де азайып, құрып кету қаупінде тұр.

Сипаттама

Лавр көгершіні – 40 см-лік қоңыр және сұр түсті құс; ол өте қараңғы ағаш көгершініне ұқсайды. Кеудесі қызғылт, ал құйрығы кең, ақшыл жолақты ашық сұр түсті. Бас бөлігінің артқы жағы мен мойнына жасыл жылтырлық, ал жоғарғы қанатында қызғылт түс сезіледі. Мұнығы қызғылт түсті, ұшы ақ, ал көзі сары түсті. Канар аралдарында кездесетін ұқсас түр – Боле көгершіні немесе қара құйрықты лавр көгершіні (Columba bollii) – құйрығында ақшыл түсті субтерминалдық жолағы және қара түсті терминалдық жолағы болады. Таулық лаврильва және Канар аралдарындағы қарағай ормандарында сирек кездесетін лавр көгершіні ағашқа таяқтан ұя салады. Ол жерде бір ақ жұмыртқа туады. Ұшуы жылдам және бірқалыпты қозғалыстармен орындалады. Қанаттарын шапшаң қозғап ұшу – көгершіндерге тән ерекшелік. Көбінесе құс қатты дауыспен ұшып кетеді. Оның дауысы – қарқынды, ызылдаған қоңырлау.

Экология

Ол тік беткейлер, жарлар мен саздардағы жерлерді жақсы көреді, онда құрғақ орман, лавр орман және Канар қарағайының орман қапталдары, сондай-ақ егістіктерде кездеседі. Ұялар жер бетіндегі жарықтарда, шұңқырларда немесе кішкентай жартастарда, ағаштардың түбінде, жартастар мен құлаған ағаштардың тамырларының астында, бұталы өсімдіктер көп, тік, тасты, көлеңкелі жерлерде салынды. Ұрықтану маусымы аралдар арасында әртүрлі болады, бірақ қаңтардан қыркүйекке дейін созылады, ал сәуір мен маусым аралығында ең жоғары деңгейге жетеді. Кем дегенде Тенерифеде, ұяларды қарқынды түрде жыртқыштардың шабуы салдарынан көбейту сәттілігі төмендеуі мүмкін. Көгершіндер алғашқы жылынан бастап көбейе алады, ал ұя салу жыл бойы жүреді, бірақ негізінен ақпаннан маусымға дейін байқалады. Бұл әдеттегі орман көгершінінің мінез-құлқына ұқсас: еркек көгершін ұшып бара жатқанда жылдам көтеріліп, қатты қанат соғады, содан кейін қанаттары мен құйрығын жайып төмен түседі. Құс орнына қайтып оралғанша, бұл көрсетілімді екі-үш рет қайталауы мүмкін. Жерде еркек иіліп, мойнын қабартады, мойнындағы көкшіл дақтарды көрсетіп, құйрығын тік көтеріп, жаяды, содан кейін қайтадан жабады. Бұл көрсетілім әдетте дауыс шығарумен бірге жүреді. Ұя көгершіндерге тән құрылыс, бұтақтар мен шөптерден жасалған, әдетте көп өсімдіктермен қапталған каньон қабырғаларының төменгі бөлігіне орналасқан. Жартастардың арасындағы жарықтарда, төбелердің саздарында орналасқан. Әдеттегі жұмыртқалағышта бір тегіс ақ жұмыртқа болады. Көбейту сәттілігі мен ұяға шабудың салдары Канар аралдарына тән екі түрге – Болле лавр көгершініне (Columba bollii) және аққұйрықты лавр көгершініне (Columba junoniae) әсер етеді. Ұяға шабудың салдары екі түрдің де көбейтуде сәтсіздікке ұшырауының (88%) басты себебі болды, бірақ бұл әсіресе аққұйрықты лавр көгершініне әсер етті. Жердегі жыртқыштардың шабуы ағаштардағыдан көп болды, ал ақпан-наурыз айларында маусым-шілде және қыркүйек-қазан айларына қарағанда аз болды. Жеңіштің көптігі, жем-шөптің тұтыну мөлшері бойынша бағаланғанда, ұқсас маусымдық үлгіні көрсетті, ал жеміс-жидектердің болуы бірінші кезеңнен үшінші кезеңге дейін уақыт өте келе азайды. Автоматты камералар арқылы анықталған жыртқыштар екі көгершіннің де басты ұя жыртқышы – қара егеуқұйрық (Rattus rattus) екенін көрсетті. Ұяға шабудың осы жалпы үлгілері аққұйрықты лавр көгершініне, олар негізінен сәуір мен шілде аралығында жерде көбейеді, Болле лавр көгершінінен гөрі көп әсер етеді, олар ағаштарда, әсіресе ақпан мен маусым аралығында көбейеді. Барлық көрсеткіштер қара егеуқұйрықтың Тенерифеде аққұйрықты лавр көгершінінің сиретуіне себеп болатын басты фактор екенін көрсетеді. Лавр көгершіні тек өсімдіктермен қоректенеді. Оның диетасының шамамен 60% жеміс-жидектерді құрайды, ал қалғаны жапырақтар, және 1% гүлдерді құрайды. Тиль, Азор лаврі және Персея индиканың жемістері, сондай-ақ кішкентай жапырақты жидектің жемістері мен жапырақтары ең көп анықталған тағам түрлері. Көптеген тұқымдар асқазан-ішек жүйесі арқылы зақымдалмай өтеді, бірақ Азор лаврінің тұқымдары көбінесе зақымдалады. Жеміс-жидектер күзге және қысқа қарай жетілгенде диетаның басты бөлігін құрайды, ал жапырақтар көктем мен жазда жеміс-жидектер жетіспегенде тұтынылады. Бір зерттеуде тұтынылған жапырақтардың 27% жергілікті ағаштардан, әсіресе кішкентай жапырақты жидектен, 61% шөптер мен бұталардан, ал шамамен 10% әкелінген ағаштардан, негізінен алма мен шабдалыдан алынған. Бұл көгершін шаруашылық жерлерінде де тамақтанады, онда капуста ең көп алынатын өсімдік. Алайда, Тиль мен Азор лаврінің жемісі нашар болған кезде, көптеген көгершіндер орманды тастап, капуста, гүлдеген шие және жүзім сабақтарымен қоректену үшін кетеді. Аралдың кейбір бөліктерінде егеуқұйрықтармен азық үшін бәсекелестік маңызды болуы мүмкін.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Лавр көгершіні Атлантика мұхитының субтропикалық таулы аймақтарындағы Канар аралдарында, Ла-Пальма, Ла-Гомера, Тенерифе және Эль-Хьерро аралдарында ғана кездеседі. 1980 жылдардағы бағалау бойынша, популяциясы 1200-1480 жеке түнді құрады, бірақ соңғы зерттеулер оның санының көбірек және кеңірек таралуын көрсетті. Ең ірі топтама Ла-Пальмада орналасқан, онда ол аралдың солтүстік жартысының көп бөлігінде кездеседі. Бұл түр Ла-Гомерада кең таралған, негізінен солтүстік бөлігінде, сондай-ақ Тенерифедің солтүстік беткейлерінде кездеседі. Жақында Эль-Хьеррода да тіркелген, бірақ онда көбейіп бара жатқаны әлі расталмаған. Дегенмен, жақында Тенерифеде саны азайып бара жатқаны күдікті. Ол негізінен таудың солтүстік беткейлерінде кездеседі, бірақ оңтүстікте де лавр ормандарының қолайлы участаларында табылады. Лавр көгершініне ұқсас сүйектер көршілес Гран-Канарияда табылған, бірақ бұл қалдықтар аққұйрықты лавр көгершініне мен Болле көгершініне жататыны әлі белгісіз. 2012 жылы осы аралға аққұйрықты лавр көгершінін қайта қоныстандыру бағдарламасы басталды. Табиғи мекені – жыл бойы бұлтпен жабылған биік лаврисильва ормандары немесе тығыз ағаш шөптесіндері. Орман негізінен Азор лавры, Oreodaphne foetens, тиль, Мадейра махоганы, Канар лавры, фая, доңғалақ гүлі және пикониядан тұрады. Троказ көгершіні алғашқы ормандарды ұнатады, бірақ екінші деңгейлі өсінділерді тамақтану үшін пайдаланады, сондай-ақ, егістік жерлерге де барады, әсіресе жеміс жетіспейтін кезде. Атлантика архипелагтарының – Канар, Азор және Мадейра аралдары вулканизм нәтижесінде пайда болған және ешқашан континенттің бөлігі болған емес. Мадейраның қалыптасуы миоцен дәуірінде басталды және арал шамамен 700 000 жыл бұрын толыққанды пішінін алды. Бұрын осы архипелагтардың ірі аралдарында ата-бабалық ағаш көгершіндері мекендеген, олар құрлықтағы популяциялардан оқшауланған өз аралдарында эволюциялады. Митохондриялық және ядролық ДНК тізбектері Болле көгершінінің ата-бабасы шамамен 5 миллион жыл бұрын Канар аралдарына келгенін көрсетеді, бірақ Канар аралдарында тағы бір эндемик түрді – лавр көгершінін (C. junoniae) тудырған көне тектің пайда болуы 20 миллион жыл бұрынға дейін соқтыруы мүмкін. Макаронезияға келген ең соңғы ағаш көгершіні C. palumbus maderensis түрiн тудырды. Троказ көгершінін 1829 жылы Карл Хайнекен ресми түрде сипаттады. Ол оны қазір жойылып кеткен Мадейра ағаш көгершінінің жергілікті түрінен, жалпы ағаш көгершінінің кіші түрінен ерекшелендірді. Бұл монотиптік түр, бірақ бұрын Канар Болле көгершіні кейде Троказ көгершінінің кіші түрі ретінде қарастырылған.