Кіріспе
Құстар туысы (Columbidae) – көгершіндер мен нақтыкөгершіндерді қамтитын құстар тобы. Бұл Columbiformes қатарындағы жалғыз туыс. Олардың денесі күшті, мойны қысқа, жұқа, қысқа мүңкілері бар, кейбір түрлерінде ет тәрізді мүңкіл үстіндегі қабықшасы болады. Негіздінен өсімдіктермен қоректенеді, олар тұқымдармен жерде қоректенетін түрлерге (граниворлар) және жемістермен, бұтақтарда қоректенетін түрлерге (фругиворлар) бөлінеді. Бұл туыс бүкіл әлемде таралған, көбінесе адамдарға жақын жерлерде кездеседі, бірақ ең көп түрлері Индомалай және Австралия аймақтарында шоғырланған. Columbidae құрамында 50 туысқа бөлінген 344 түр бар. 59 түрі қорғауға алынған, ал 13 түрі жойылған, соның ішінде арал құсы – додо және жолаушы көгершін, қазіргі заманда тек кішкентай аралдармен шектелмей, жойылған жалғыз құс түрі. Оның саны миллиардтарға жететін болған. Көбінесе ағылшын тілінде сөйлейтін адамдар кішкентай түрлерін "нақтыкөгершін" деп, ал үлкендерін "көгершін" деп атайды, бірақ бұл айырмашылық әрқашан да дұрыс емес. Тарихи тұрғыдан алғанда, осы құстардың жалпы атауларында көптеген өзгерістер болған. Көбінесе "көгершін" деп аталатын құс – үй көгершіні немесе тасты көгершін, ол көптеген қалаларда жабайы түрде кездеседі. Көгершіндер мен нақтыкөгершіндер салыстырмалы түрде жұқа ұялар салады, көбінесе таяқтар мен басқа да қоқыстарды пайдаланады, оларды ағаштардың бұтақтарына, жартастарға немесе жерге орналастырады. Олар бір немесе (көбінесе) екі ақ жұмыртқа салады, және екі ата-анасы да балапандарына күтім жасайды. Көптеген құстардан айырмашылығы, көгершіндер мен нақтыкөгершіндердің екі жынысы да балапандарына азық ретінде "өсімдік сүтін" өндіреді, ол мүңкілдің қабырғасынан бөлінетін сұйықтыққа толы жасушалардың қабығы арқылы шығарылады. Ұшпаған жас көгершіндер мен нақтыкөгершіндерді құсқұйрық деп атайды және олар әдетте 5 апталық шағында ұша алады. Емізілгеннен кейін олар шырылдап дыбыстайды, оларды "шырылдақтар" деп те атайды және 25-32 күннен кейін ұядан шығады. Ежелгі заманнан бері көптеген Columbidae түрлері адамдармен күрделі мәдени және практикалық қарым-қатынас орнатқан. Нақтыкөгершін – Иннана, Ашера және Афродита қасиетті құдайларының маңызды символы болды және ертедегі христиан, ислам және яһуди діндерімен құрметтелді. Көгершіндерді үйрету байланыс үшін, соның ішінде соғыс көгершіндерін пайдалануға әкелді, мысалы, Екінші дүниежүзілік соғыста еліне "батыл қызмет еткені" үшін Дикин медалімен марапатталған 32 көгершін.
Columbidae (/k//ə/'/l//ʌ//m//b//ᵻ//d//iː/ kəLUMbihdee) is a bird family consisting of doves and pigeons. It is the only family in the order Columbiformes. These are stout bodied birds with short necks and short slender bills that in some species feature fleshy ceres. They primarily feed on plants, and can be taxonomically divided amongst granivores, that feed mostly on the ground on seeds, and frugivores, that feed mostly on fruits, from branches. The family occurs worldwide, often in close proximity with humans, but the greatest variety is in the Indomalayan and Australasian realms. Columbidae contains 344 species divided into 50 genera. 59 species are listed as threatened, and thirteen are extinct, including the dodo, an island bird, and the passenger pigeon, the only bird species not restricted to a small island to go extinct in modern times, even though its flocks were counted in the billions. Mostly only by English speakers, the smaller species tend to be called "doves", and the larger ones "pigeons", although the distinction is not consistent, Historically, the common names for these birds involve a great deal of variation. The bird most commonly referred to as "pigeon" is the domestic pigeon, or rock dove, which is common in many cities as the feral pigeon. Doves and pigeons build relatively flimsy nests, often using sticks and other debris, which may be placed on branches of trees, on ledges, or on the ground, depending on species. They lay one or (usually) two white eggs at a time, and both parents care for the young. Unlike most birds, both sexes of doves and pigeons produce "crop milk" to feed to their young, secreted by a sloughing of fluid filled cells from the lining of the crop. Unfledged baby doves and pigeons are called squabs and are generally able to fly by 5 weeks of age. These fledglings, with their immature squeaking voices, are called squeakers once they are weaned, and leave the nest after 25–32 days. Since ancient times, many Columbidae species have developed intricate cultural and practical relations with humans. Doves were important symbols of the goddesses Innana, Asherah, and Aphrodite, and revered by the early Christian, Islamic and Jewish religions. Domestication of pigeons led to significant use of homing pigeons for communication, including war pigeons, such as the 32 pigeons who were awarded the Dickin Medal for "brave service" to their country, in World War II.
Этимология
Көпіж – француз тіліндегі сөз, ол латын тіліндегі pīpiō сөзінен, яғни "шырылдайтын" қозыдан шыққан. Ал көгершін – түп тамыры герман тіліне жататын сөз, ол құстың сүңгу ұшуын білдіреді. Ағылшын тіліндегі "culver" сөзі латын тіліндегі "columba" сөзінен туындаған болуы мүмкін.
Шығуы мен эволюциясы
Columbiformes – неоавиандардың ең алуан түрлі, қырыққұйрықтарға жатпайтын кладтарының бірі, оның пайда болуы креда кезеңіне дейін жетеді және K-Pg шекарасының соңында болған қарқынды әртараптандырудың нәтижесі болып табылады. Толық геномдық талдаулар Columbiformes-тің құмқаздықтар (Pterocliformes) және мезиттер (Mesitornithiformes) тобынан құралған кладтың туыс клады екенін көрсетті.
Таксономия және жүйелеу
Отбасы үшін "Columbidae" атауын ағылшын зоологы Уильям Элфорд Лич 1819 жылы жарияланған Британ мұражайының мазмұнына нұсқаулықта енгізді. Columbidae – Columbiformes отрядының жалғыз тірі туысы. Бұрын құмторғайлар (Pteroclidae) осы топқа жатқызылған, бірақ анатомиялық ерекшеліктерге байланысты (мысалы, "сору" немесе "сығу" арқылы су ішу мүмкін еместігі) жеке тәртіпке, Pterocliformes-ке көшірілді. Columbidae әдетте бес кіші тұқымдасқа бөлінеді, бірақ бұл жіктеме дұрыс болмауы мүмкін. Мысалы, әдетте Columbinae-ге жатқызылатын американдық жер және кескіш көгершіндері (Geotrygon) екі бөлек кіші отбасы болып көрінеді. Мұнда ұсынылған жүйе Baptista et al. (1997) жұмысына негізделген, бірақ кейбір жаңарулар енгізілді. Туыстардың және кіші тұқымдастардың жіктемесі кейбір жағдайларда уақытша, себебі әртүрлі ДНК тізбектерін талдау нәтижесінде кейбір (әсіресе Үнді-Австралиялық) туыстардың орналасуында жиі радикалды айырмашылықтар байқалады. Бұл екіұштылық, мүмкін, ұзақ тармақтардың тартылуынан туындаған, Австралия аймағында алғашқы көгершіндердің пайда болғанын және "Treronidae" мен оларға жақын түрлердің (мысалы, тәжді және фазан көгершіндері) топтың ең ерте таралуын көрсетеді. Columbidae отбасы бұрын Raphidae отбасын да қамтыды, ол жойылған Родригес солитар және дододан тұрды. Бұл түрлер жоғарыда аталған үш кіші отбасыны, жеміс көгершіндерін және көгершіндерін (Никобар көгершінін қоса алғанда) тудырған Үнді-Австралиялық таралудың бір бөлігі болуы мүмкін. Сондықтан, олардың нақты туыстық байланысы туралы толық мәліметтер күтіліп отыр, осы уақытқа дейін Raphinae кіші отбасы ретінде жіктеледі. Бұл таксономиялық мәселелер колумбидтердің палеонтологиялық жазбаларында жеткілікті түрде көрсетілмегендігімен күшейеді, сондай-ақ, қазірге дейін ешқандай шын мәнінде примитивті формалар табылған жоқ. Gerandia туысы Франциядағы ерте миоцен шөгінділерінен сипатталған, бірақ бұл туыс бұрын көгершін деп есептелген, бірақ қазір құмторғай деп саналады. Жаңа Зеландияның Баннокберн формациясынан "птилинопин" көгершінінің фрагментарлы қалдықтары табылып, Rupephaps деп сипатталған; одан басқа, барлық қалдықтар қазіргі кездегі туыстарға жатады.
Өлшемі мен сыртқы түрі
Күгілдер мен көгершіндердің мөлшері айтарлықтай әртүрлі, ұзындығынан басталып, салмағынан жоғары. Ең ірі түрі – Жаңа Гвинеяның тақ көгершіні, ол түрік сияқты дерлік, салмағы . Ең кішісі – Columbina туысына жататын қарапайым жер көгершіні (Columbina passerina), ол үй шағалайындай, салмағы тек қана .
Анатомия және физиология
Жалпы, Columbidae-дің анатомиясы қысқа аяқтарымен, ет тәрізді тұқымдары бар қысқа мүңкүрлерімен және үлкен, тығыз денелердегі кішкентай баспен сипатталады. Кейбір басқа құстар сияқты, колумбидтердің өт қабы жоқ. Кейбір ортағасырлық табиғат зерттеушілері оларда өт жоқ деген қорытындыға келді, бұл төрт темперамент теориясында көгершіндердің, айтуынша, мейірімді мінезін түсіндірді. Бірақ, шындығында, оларда өт бар (Аристотель бұрын-соңда түсінгендей), ол тікелей ішекке бөлінеді. Қанаттары үлкен, және он бір бас қауырсыны бар; көгершіндердің күшті қанат бұлшықтары бар (қанат бұлшықтары олардың дене салмағының 31–44% құрайды) және барлық құстардың ішіндегі ең күшті ұшқыштардың қатарында. Бұл 1978 жылы доктор Барри Дж. Фрост жасаған тәжірибеде тағы да дәлелденді, онда көгершіндер жүгіргіш жолға қойылды; олардың айналасы тұрақты болғандықтан, олар бас шайқамайтынын байқады.
Қауырсын
Колумбидтердің дене қауырсындары ерекше, білігі жалпы кең, берік және жалпақ, кенеттен ұсақ нүктеге дейін тартылады. Дене қауырсындарының түбі өте тығыз, жұмсақ, теріге бос жабысып, оңай түсіп қалады. Шабуылдаушы құсқа шабуыл жасағанда, құстың қашуына көмектесетін көптеген қауырсын шабуылдаушының аузына түсіп, оның қашуына мүмкіндік береді. Бұл отбасының қауырсын түсі әртүрлі. Дәнді жейтін түрлердің қауырсындары көбінесе бозғылт, кейбір ерекшеліктері бар, ал жеміс жейтін түрлердің қауырсындары жарқын түсті болады. Көгершіндер жарқын түстерден басқа, шоқылар немесе басқа да әшекейлеріне ие болуы мүмкін.
Ұшу
Columbidae үлкен қанаттарының көтергіш күшінің арқасында өте жақсы ұшады, нәтижесінде қанат жүктемесі төмен болады; Олар ұшу кезінде жоғары маневрлі және қанаттарының еніне байланысты қанаттың қатынасы төмен, бұл жылдам ұшуға және жыртқыштардан қашуға мүмкіндік береді, бірақ мұның үшін көп энергия жұмсалады.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Күгілдер мен көгершіндер жер бетінің барлық жерінде таралған, Сахара шөлінің ең құрғақ аймақтары, Антарктида және оның айналасындағы аралдар мен жоғары Арктикадан басқа. Кейбір түрлердің табиғи таралу аймағы кең. Құлақты көгершін Оңтүстік Американың Колумбиядан Тель-Фуэгоға дейінгі барлық аймақтарында таралған, Еуразиялық жағалы көгершіннің Британиядан Еуропа, Таяу Шығыс, Үндістан, Пәкістан және Қытайға дейін кең таралған (үзіліссіз болмаса да) таралуы бар, ал күлді көгершіннің Сахарадан оңтүстік Африканың көп бөлігі, сондай-ақ Үндістан, Пәкістан және Таяу Шығыс аймақтарында кездеседі. Кез келген түрдің ең кең таралу аймағы – қарақұм көгершінге (жалпы көгершін) тән. Бұл түрдің Ұлыбритания мен Ирландиядан Солтүстік Африкаға дейін, Еуропа, Арабия, Орталық Азия, Үндістан, Гималаи және Қытай мен Монголияға дейін кең таралған табиғи таралуы болды. Колумбидтердің басқа түрлері кішкентай, шектеулі таралымына ие, көбінесе олар кішкентай аралдарда кездеседі, мысалы, Фиджидегі кішкентай Кадаву аралына тән сыбызғылы көгершін, Каролина аралдарындағы Трук және Понпей аралдарына ғана таралған Каролиналық жер көгершіні және Кариб теңізіндегі Гренада аралында ғана кездесетін Гренада көгершіні. Кейбір континенттік түрлердің таралуы да тар, мысалы, Австралияның Арнем жерінің шағын аумағына ғана таралған қара жолақты жеміс көгершіні, Солтүстік Сомалидің шағын аймағында ғана кездесетін сомали көгершіні және Аргентинаның солтүстігіндегі Салта мен Тукуман аймағында мекендейтін Мореноның жер көгершіні. Бұл отбасы тұқым жейтін, яғни түйіршік жейтін түрлерге (Columbinae қосалқы туысы) және жеміс жейтін, басқа төрт қосалқы туысты құрайтын түрлерге бөлінеді. Түйіршік жейтін түрлер әдетте жерде табылған тұқымдармен қоректенеді, ал жеміс жейтін түрлер көбінесе ағаштарда азықтанады. Жеміс жейтін түрлер бұтақтарға жабысып, тіпті жеміске жету үшін төңкеріліп тұра алады.
Қалыптануы мен сақталуы
Көптеген көгершіндер мен нағыз қанағаттар түрлері адамның қызметінен пайда көріп, таралу аймақтарын кеңейткенмен, көптеген басқа түрлердің саны азайды, ал кейбіреулеріне қауіп төнді, тіпті жойылып кетуге ұшырады. Қанатты жолаушы көгершін бірнеше себепке байланысты ерекше болды. Қазіргі заманда ол арал түрі емес, жойылып кеткен жалғыз көгершін түрі. Түрдің төмендеуі күрт болды; 1871 жылы көбейту ошағында жүз миллионнан астам құс бар екені есептелді, бірақ түрдің соңғы өкілі 1914 жылға дейін өлді. Орталық мекеннің жоғалуы да себеп болғанмен, түрдің кең ауқымда аң аулаудан зардап шеккені айтылады, ол 19 ғасырда АҚШ-та құлдар мен, кейіннен кедейлердің тағамы ретінде пайдаланылды. Додо және оның жойылуы бұрынғы көгершіндердің жойылуына көбірек сәйкес келді. Көптеген түрлер сияқты, ол аз жыртқыштары бар шалғай аралдарды мекендегендіктен, жыртқыштардан сақтану мінез-құлқының көп бөлігін, сондай-ақ ұшу қабілетін жоғалтты. Адамдардың келуі, сондай-ақ егеуқырлар, шошқалар және мысықтар сияқты басқа да енгізілген түрлердің пайда болуы осы түрдің және жойылған барлық басқа аралдық түрлердің аяқталуын жеделдетті. Олардың көпшілігі тропиктік аймақтарда, аралдарда өмір сүреді. Барлық түрлерге енгізілген жыртқыштар, орталық мекеннің жоғалуы, аң аулау немесе осы факторлардың комбинациясы қауіп төндіреді. Кейбір аймақтарда білімнің жетіспеуі түрдің нақты жағдайы белгісіз екенін білдіреді; Негрос жеміс көгершіні 1953 жылдан бері көрінбеді, ол жойылған болуы мүмкін немесе жойылмаған болуы мүмкін, ал Полинезиялық жер көгершіні өте қауіпті түр ретінде тіркелді, себебі Тынық мұхитының батысындағы шалғай аралдарда оның аман қалғаны белгісіз. Бұл жойылудың алдын алу үшін әртүрлі сақтау шаралары қолданылады, оның ішінде аң аулау қысымын бақылауға арналған заңдар мен ережелер, орталық мекеннің одан әрі жоғалуын болдырмау үшін қорғалатын аумақтарды құру, жабайы табиғатқа қайта енгізу үшін тұтқында ұсталатын популяцияларды құру (ex situ сақтау) және қосымша популяцияларды құру үшін жеке тұлғаларды қолайлы орталық мекендерге көшіру.
Әскери
Күгізді Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыста, әсіресе Австралия, Франция, Германия, Америка және Ұлыбритания әскерлері пайдаланды. Олар өз қызметтері үшін түрлі наградалармен марапатталды. 1943 жылдың 2 желтоқсанында Ұлыбритания Корольдік әуе күштерінің құрамында қызмет еткен үш күгіз – Винки, Тайк және Уайт Вижн, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде әуе күштері экипажын құтқарғаны үшін алғашқы Дикин медалін алды. Тридцать екі күгіз Дикин медалімен марапатталды, олардың ішінде Командо, Г. И. Джо, Пэдди, Роял Блю және Вильгельм Оранж есімдері болды. Бірінші дүниежүзілік соғыста қызмет еткен Cher Ami атты күгіз, Верден шайқасындағы қызметі үшін Франциядан «Croix de Guerre» медалін, күміс жапырақтармен бірге алды. Аяғынан жараланған және кеудесіне оқ тигеніне қарамастан, ол шамамен 25 шақырым қашықтықты жүріп, 1918 жылғы қазан айында Аргон шайқасында 77-ші жаяу әскер дивизиясының 194 адамын құтқарған хабарды жеткізе алды. Букингем сарайында Нормандия шайқасының майданындағы одақтас әскерлерге маңызды жоспарларды жеткізуге қатысқан күгіздер отрядының құрметіне салтанатты шара өтті. Медаль алған үш күгіздің өзі Лондон әскери мұражайында қойылған, осылайша ізгі ниет білдірушілер оларға құрмет көрсетуге мүмкіндік алады. Ол хобби ретінде ұсталатын бірнеше түрге бөлінген, олардың ең танымалдары – қаңғыбас күгіз немесе жарыс күгізі. Сондай-ақ, рәсімдерде босатылатын бейбітшілік күгіздері де бар. Ақ күгіздер ойын-сауық пен көңіл көтеру үшін де қолданылады, себебі олар жұмбақтарды шеше алады және күрделі трюктер орындай алады. Жылдамдығы үшін өсірілген «зурито» деп аталатын түрі тірі күгіздерді ату үшін пайдаланылуы мүмкін.
Діндер
Ежелгі Месопотамияда көгершін – махаббат, сексуалдық және соғыс құдайы Иннана Иштардың маңызды жануар символы болды. Иннанамен байланысты діни заттарда б.з.б. үшінші мыңжылдықтың басынан-ақ көгершіндер бейнеленген. Ежелгі Левант аймағында көгершіндер қанаандықтардың ана құдайы Ашераның символы ретінде қолданылған. Ежелгі грек тілінде "көгершін" деген сөз – peristerá болған. Афродитаның көгершіндермен байланысы римдік құдайлар Венера мен Фортунаға әсер етіп, олар да көгершіндермен байланысты болды. Жаратылыс кітабында Нұх кемеден көгершін жібергені айтылады, бірақ сулар тартылмағандықтан ол қайта оралды. Жеті күннен кейін ол қайта жіберілді және аузында зәйтүн бұтағымен оралды, бұл сулар зәйтүн ағашы өсуге жеткілікті деңгейде тартылғанын көрсетті. "Көгершін" сөзі "Ән әндері" кітабында және басқа жерлерде лақап сөз ретінде де қолданылады. Еврей тілінде Йона (יוֹנָה) – көгершін деген мағынаны білдіреді. "Йонаның белгісі" "көгершіннің белгісімен" байланысты. Исаның ата-анасы оның сүндетінен кейін оның атынан көгершіндерді құрбандыққа шалды (Лұқа 2:24).
Тамақ ретінде
Көгершін мен нағыз қабандардың бірнеше түрі тамақ ретінде қолданылады, бірақ барлық түрлерін жеуге болады. Ежелгі Таяу Шығыс, Ежелгі Рим және Орта ғасырлардағы Еуропада үйретілген немесе аң ауылған көгершіндер тағамдық көз ретінде пайдаланылған. Тас көгершіндер бастапқыда тамақ үшін үйретілген, және олардың етін алуға бағытталған көптеген тұқымдар шығарылған. Миссис Битонның "Шаруашылықты басқару кітабында" Виктория дәуіріндегі өнеркәсіптік Британияда танымал, арзан тағам – қуырылған көгершін мен көгершін пирогының рецепттері келтірілген.
Көгершін бейнеленген ескерткіштер тізімі
Әлемде көгершіндерге арналған және бейнеленген көптеген ескерткіштер бар. Атауы Орналасқан жері Жыл арналды Ақпарат Бейне Жолаушы көгершін монументі Виалусинг штатының мемлекеттік паркі, Висконсин, АҚШ 1948 Бұл табиғатты қорғаушы мүсіннің жазуындағы тақташада былай деп жазылған: "Бабкокта атылған соңғы жолаушы көгершінге арналған, 1899 ж. қыркүйек. Бұл түрдің жойылуының себебі - адамның ашкөздігі мен ойсыздығы". Бұл 1914 жылы жойылып кетуден бұрын, планетадағы ең көп таралған құс болған жолаушы көгершінге құрмет көрсетеді, оның жойылуына негізінен Солтүстік Американың еуропалық отарлаушылары жасаған реттелмеген аң ауру және тіршілік ортасын жою себеп болды. Monument voor de Oorlogsduif [nl] Брюссель, Бельгия 1931 Жорж Хано жобалаған және Виктор Воц мүсін жасаған бұл металл мүсін Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан соғыс көгершіндерін құрметтейді. 1931 жылы бұл мүсіннің ашылу салтанатында Брюссель қаласының әкімі Адольф Макс, хатшы көгершіндер Бірінші дүниежүзілік соғыста Бельгияның жеңісі мен азаттығына ең үлкен және ең ауыр үлес қосқан болуы мүмкін деді. Металл мүсінде үстіңгі жағы ашық әйелдің созылған қолына түскен көгершін бейнеленген. Тасымалдаушы көгершіндерге арналған ескерткіш Лилль, Франция 1936 Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде үш Антантаға жүк тасымалдаушы көгершін ретінде немесе басқа жолмен қызмет еткен он мыңдаған құстардың құрметіне салынған бұл тас ескерткіш құстармен қоршалған әйелді бейнелейді. Мүсін Лилль зоопаркының алдында тұр. Оны "Коломбофильдер қоғамының ұлттық федерациясы" (National Federation of Pigeon Societies) тұрғызған. Хато Поппо ескерткіші Токио, Жапония 1962 Бұл сүйікті жапондық балалар әніне арналған. Әннің сөздерін Куме Хигаси Токиодағы Буддалық Сенсо-дзи ғибадатханасында көгершіндермен ойнайтын балаларды көріп отырғанда жазған. Ескерткіштегі тақтада әннің музыкалық жазбалары бар. Ескерткіштің үстінде қоладан жасалған бес көгершін отыр. Pigeon Soldat монументі [fr] Шарлерой, Бельгия 1951 Бірінші дүниежүзілік соғыстағы көгершін сарбаздарды құрметтейтін, қанаттарын жайып тұрған құстың бейнесі. Скульптор Альфонс Дарвилл болды [fr]. Жолаушы көгершіннің ескерткіш үйі Цинциннати хайуанаттар бағы және Ботаникалық бақ, Огайо, АҚШ 1914 жылы Цинциннати хайуанаттар бағында қайтыс болған соңғы белгілі жолаушы көгершін Мартаға арналған ескерткіш хайуанаттар бағының аумағында жапон пагодасы стиліндегі ғимаратта орналасқан. Ғимараттың ішінде жолаушы көгершін бейнеленген сурет бар. Ескерткіштің сыртында қоладан жасалған Марта бейнесі тұр.