Кіріспе

Хлорфенвинфос – органофосфорлы қосылыс, ол инсектицид және акарицид ретінде кеңінен қолданылған. Молекуланың өзі дихлорацетофенон мен диэтилфосфоникалық қышқылынан алынған энол эфирі деп сипатталады. Хлорфенвинфос 1963 жылы алғаш рет қолданылғаннан бері көптеген препараттардың құрамына енгізілген. Дегенмен, холинестераз ингибиторы ретіндегі уытты әсеріне байланысты бірнеше елде, соның ішінде АҚШ және Еуропалық Одақта қолдануға тыйым салынды. АҚШ-та қолданылуы 1991 жылы тоқтатылды. Таза химиялық зат түссіз, бірақ коммерциялық мақсаттар үшін көбінесе сары түсті сұйықтық түрінде сатылады. Көбінесе сұйық түрінде қолданылатын инсектицидтерде хлорфенвинфостың мөлшері 50%-дан 90%-ға дейін құрайды. Бұл зат ацетон, этанол және пропиленгликольмен оңай араласады. Сонымен қатар, хлорфенвинфос металлға коррозиялық әсер етеді және қоршаған ортада гидролиздейді. АҚШ-та Авариялық жоспарлау және қоғамдық хабардар ету туралы заңның 302-бабында (42 USC 11002) белгіленгендей, ол өте қауіпті зат ретінде жіктеледі және оны маңызды көлемде өндіретін, сақтайтын немесе пайдаланатын мекемелерге қатаң есеп беру талаптары қойылады.

Тарих

Дерматон – хлорфенвинфос құрамындағы алғашқы тіркелген өнім болды. Ол 1963 жылы АҚШ-та пайдалануға енгізілді және үй жануарлары мен басқа жануарлардағы біздіктер мен күйреуіктерді бақылау үшін инсектицид және акарицид ретінде қолданылды. 1963 және 1970 жылдар аралығында қосымша қолданылулар тіркелді, оның ішінде шыбық спрейі, беттік спрей және личинкаға қарсы препарат ретінде пайдалану. Осы қасиеттеріне байланысты хлорфенвинфос фермаларда сүт сарайларында, сүт бөлмелерінде, құс үйлерінде, аулаларында және басқа да жануарлар ұстау ғимараттарында ересек шыбықтарды бақылау үшін жиі қолданылды. Сонымен қатар, ол тыңайтқыш сақтау алаңдарында және сүт фермалары мен мал шаруашылығы алаңдарының маңындағы басқа да қоқыс жиналатын жерлерде личинка шыбықтарды бақылау үшін де пайдаланылды. АҚШ-тан тыс елдерде хлорфенвинфос Birlane, C8949, CGA 26351, Sapecron, Steladone және Supona саудалық атауларымен тамыр жегіштерін, тамыр құрттарын және кескіш құрттарды бақылау үшін топырақ инсектициді ретінде қолданылды. Хлорфенвинфос картоп алқаптарындағы колорадо қоңызына, цитрус өнімдеріндегі қызыл кенелерге және жұмыртқаларына қарсы да қолданылды. Бұл қосылыс АҚШ-тағыдай қолданысқа ие болды. АҚШ-та немесе басқа елдерде пестицид ретінде нақты қолданылған хлорфенвинфостың жалпы көлемі туралы нақты мәліметтер жоқ. АҚШ-та химиялық заттың барлық қолданылуы 1991 жылы тоқтатылғандықтан, оның қолданылуы азайған болуы мүмкін, бірақ бұл тенденцияны көрсететін деректер жоқ.

Ережелер мен кеңестер

Хлорфенвинфосты пайдалану жөнінде халықаралық ережелер жоқ, бірақ адамдарды токсиннің болуы мүмкін зиянды әсерлерінен қорғау үшін стандарттар мен ұсынымдар белгіленген. Ингаляциялық әсерге қатысты ережелер қарастырылмаған, бірақ ауыз жолымен әсер етуге қатысты бірнеше минималды қауіп деңгейі (МҚД) есептелген. Бұл деректер сынақ егеуқұйрықтарында байқалған ең төменгі кері әсер деңгейлерінен (LOAEL) алынған, олар неврологиялық кері әсерлерге негізделген. Жедел ауызға берілетін МҚД 0,002 мг/кг/күн, ал созылмалы МҚД 0,0007 мг/кг/күн деңгейінде белгіленген. Бұдан әрі, хлорфенвинфос – 1986 жылғы «Төтенше жағдайларды жоспарлау және халыққа хабарлау туралы» заңмен реттелетін химиялық заттардың бірі болып табылады. Бұл, химиялық затты өндіретін, импорттайтын, қайта өңдейтін немесе басқаша қолданатын белгілі бір мекемелердің иелері мен операторлары, осы химиялық заттың жылдық шығарылуын қоршаған ортаға хабарлауға міндетті дегенді білдіреді.

Өндіріс

Хлорфенвинфосты алғаш рет 1963 жылы АҚШ-та Shell International Chemical Company Ltd., Ciba AG (қазіргі Ciba Geigy AG) және Allied Chemical Corporation енгізді. Оның негізгі қолданылуы – жәндіктерге және кенелерге қарсы инсектицид және акарицид ретінде малдың зиянкестерін, сондай-ақ үй шаруашылығындағы зиянкестерді, мысалы, шыбындарды, біздерді және кенелерді жою үшін қолданылды. Алғаш қолданылғаннан бері көптеген өндірушілер өз өнімдеріне хлорфенвинфосты қосты. Оның танымал саудалық атаулары – Birlane, Dermaton, Sapercon, Steladone және Supona. АҚШ-та 1995 жылдан бері бұл қосылыс пестицид ретінде тіркелмеген. Өкінішке орай, Токсикалық заттардың шығарылуы туралы тізілімде (TRI) осы қосылыстың қоршаған ортаға шығарылуы туралы толық мәліметтер жоқ. Бұл негізінен хлорфенвинфос 1990 жылдардың басына дейін қауіпті токсин деп есептелмегендіктен. Сондықтан хлорфенвинфос – Токсикалық заттардың шығарылуы туралы тізілімге енгізілуі талап етілген қосылыстардың бірі емес. Дегенмен, ол органофосфорлы қосылыс болғандықтан, тіндерде көп жиналмайды. Адам организмінде хлорфенвинфостың метаболизмінің бірінші және ең маңызды қадамы бауыр микросомаларындағы цитохром P450 ферменті арқылы жүзеге асырылады. Бұл фермент қосылыстың ацетальдегидке және 2-хлор-1-(2,4-дихлорфенил)винилэтилфосфатқа дейін окисдеу деалкиліне көмектеседі, соңғысы тез ацетофенонға ыдырайды. Ацетофеноннан кейін спирт түзіледі және глютатион трансферазалармен конъюгацияланады. Хлорфенвинфос организмнен тез шығарылады. Тышқандарда енгізілген доза көбінесе зәрмен 4 күн ішінде шығарылады.

Уыттылық механизмі

Хлорфенвинфостың уыттылығы негізінен холинестераза ферментінің активтілігін тежеуінен туындайды. Хлорфенвинфос ацетилхолинді гидролиздейтін ферменттердің ацетилхолинмен байланысатын орындарымен әрекеттеседі, соның салдарынан олардың бұл реакцияны катализдеуіне кедері келтіреді. Бұл реакцияның өзі фосфорлану болып табылады, және ол қайтымды. Дегенмен, фосфорланған ферменттер конформациялық өзгерістерге және қосымша реакцияларға түсуі мүмкін, бұл дефосфорлануды қиындатады. Бұл "қарттыру" процесі холинестеразаның қайтымсыз тежелуіне алып келеді.

Жедел улану

Хлорфенвинфостың жедел уыттылығы түрлер арасында кеңінен өзгереді. Ауызға берілген LD50 көрсеткіштері егеуқұйрықтарда 9,6–39 мг/кг аралығында, ал иттерде >12 000 мг/кг құрайды. Адамдардағы жедел уыттылық туралы тікелей деректер болмаса да, хлорфенвинфостың залалсыздануын зерттеген in vitro зерттеу адам бауырындағы ферменттердің қоян ферменттерімен шамалас тиімді екенін көрсетті, олардың ауызға берілген LD50 көрсеткіші 412–4700 мг/кг.

Ұзақ мерзімді токсикологиялық әсері

Адамдарда хлорфенвинфосқа ұзақ уақыт бойы тозу плазма мен эритроциттердегі холинестераза активтілігін төмендетуге алып келеді. Маңызды генотоксикалық, канцерогендік немесе тератогендік әсерлер туралы хабарламалар жоқ. Сыңарларда байқалған 0,05 мг/кг NOAEL негізінде, адамдар үшін 0,0005 мг/кг тәуліктік қабылдауға рұқсат етілген мөлшер белгіленді.