Кіріспе

Бела Бартоктың 1918 жылғы операсы «Көк сақалдың қамалы» (A kékszakállú herceg vára, сөзбе-сөз – Көк сақал герцогінің қамалы) – композитор Бела Бартоктың досы, ақын Бела Балаз жазған венгр либреттосына арналған бір актілік символистік опера. Шарль Перро айтқан француз халық аңызы негізінде құрылған бұл опера шамамен бір сағатқа созылады және тек екі әншілік кейіпкерді қамтиды: Көк сақал (Кексакаллу) және оның жаңа әйелі Юдит (Джудит); олар жақында қашып келген және ол алғаш рет оның қамалына оралып келеді. «Көк сақалдың қамалы», Sz. 48, 1911 жылы жазылды (1912 жылы өзгерістер енгізіліп, 1917 жылы жаңа соңы қосылды) және алғаш рет 1918 жылғы 24 мамырда Будапешттегі Корольдік венгр опера театрында орындалды. Universal Edition вокалдық (1921) және толық партитураларды (1925) жариялады. Boosey & Hawkes толық партитурасында тек неміс және ағылшын тілдеріндегі ән аудармалары бар, ал Dover басылымы Universal Edition-ның венгр/неміс вокалдық партитурасын қайталайды (бет нөмірлері 5-тен емес, 1-ден басталады). 1963 жылы UE вокалдық партитурасының қайта қаралуы Вильгельм Циглердің жаңа неміс аудармасын қосты, бірақ ешқандай қателерді түзеген жоқ. Universal Edition және Bartók Records 2005 жылы осы туындының жаңа басылымын шығарды, оған Барток Петердің ағылшын тіліндегі аудармасы және кеңейтілген қателер тізімі қосылды.

Құрастыру тарихы

Балазс либреттоны 1908 жылы бөлмелес досы Золтан Кодалы үшін ойлап тапты және оны келесі екі жылдың ішінде жазды. Алғаш рет 1910 жылы Кодалы мен Бартокқа бірлесіп арналған арнаумен сериялық түрде жарияланды, ал 1912 жылы «Сырлар» жинағында прологпен бірге жарық көрді. Барток 1911 жылы Ференц Эркель сыйлығы конкурсының аяқталу мерзіміне дейін операны аяқтауға шақырылды, және оған конкурсқа қатысуға рұхсат етілді. 1912 жылы Rózsavölgyi музыка баспасы ұйымдастырған екінші конкурс Бартокты жұмысты Rózsavölgyi конкурсына ұсыну үшін оған бірнеше өзгерістер енгізуге итермеледі. «Көкбауырдың қамалы» Ференц Эркель сыйлығын жеңіп алмағанынан басқа, сыйлық туралы көп мәлімет жоқ. Rózsavölgyi төрешілері композицияны қарап шыққаннан кейін, екі ғана кейіпкері және бір ғана орны бар жұмыстың театрлық музыка санатында қарастырылуға жеткіліксіз деп шешті. Конкурсқа қатысқан туындылардың музыкалық (театрлық емес) жақтарын бағалауға тиіс төрешілер алқасы Бартоктың жұмысын көрмеген болуы мүмкін. 1913 жылы Балазс Бартоктың баяндамасының бөлігінде фортепианода ойналатын бірнеше пьеса орындады. 1915 жылы Бартоктың жас әйелі Мартаға (операсын оған арнаған) жазған хатының соңында: «Енді мен оны осы өмірде ешқашан естімейтінімді білемін. Сен маған оны ойнауды сұрадың – мен оны ойнай алмасам да, бірге қайғыруға тырысамын».

Өнер тарихы

1917 жылы «Ағаш ханзада» балетінің сәтті өтуі 1918 жылғы мамырдағы премьераға жол ашты, оны сол дирижер Эгисто Танго жетекшілік етті. Оскар Кальман – алғашқы Көкжұлдыз, ал Ольга Хаселбек – алғашқы Джудит болды. 1919 жылы Балазс жер аударылғаннан кейін және оның шығармаларына тыйым салынғаннан кейін 1936 жылға дейін қайта қойылмады. Барток репетицияларға қатысып, жаңа дирижер Серджио Фейлониге қарағанда жаңа Көкжұлдыз Михали Секелидің жағын алды, ол нотаға сәйкес болуды талап етті. Германиядағы қойылымдар Франкфурт (1922) және Берлин (1929) қалаларында өтті. Басқа дереккөздерде 1946 жылы Далласта концерттік орындалысы өткені айтылады. Алғашқы толық сахналанған американдық қойылым 1952 жылғы 2 қазанда Нью-Йорк қалалық операсында дирижер Джозеф Розенсток және әншілер Джеймс Пиз және Кэтрин Айрес қатысуымен болды. Метрополитен операсы операны алғаш рет 1974 жылғы 10 маусымда дирижер Сикстен Эрлинг пен әншілер Дэвид Уорд пен Ширли Верретпен бірге қойды. Оңтүстік Америкадағы премьерасы 1953 жылғы 23 қыркүйекте Буэнос-Айрестегі Колон театрында Карл Бёмнің дирижерлігімен өтті. Сопрано Berthe Monmart және бас Xavier Depraz қатысты. Бұл қойылымды Марсель Лами режиссерлік етті және Мишель Димитри Кальвокорессидің француз тіліне аудармасын пайдаланды. Лондондық премьерасы 1957 жылғы 16 қаңтарда Рудольф Штайнер театрында шотланд композиторы Эрик Чишолмның ағылшын турнесі кезінде өтті, ол Кейптаун университеті опералық труппасын режиссерлік етті, ондағы Désirée Talbot Джудит рөлін орындады. Бірнеше жыл бұрын Чишолм бұл шығарманы Оңтүстік Африкада Кейптаунның Кішкентай театрында көрсеткен болатын. Бұл шығарма алғаш рет Жапонияда 1954 жылғы 29 сәуірде Фудзивара опера компаниясының жастар тобымен (дирижер Йоитиро Фукунага жетекшілігімен, фортепианомен сүйемелдеумен) орындалды. Опера толық оркестрмен 1957 жылғы 16 наурызда NHK Симфониялық оркестрінің 348-ші концертінде ұсынылды. Операның Австриядағы премьерасы 1978 жылғы 4 тамызда Зальцбург фестивалінде дирижер Джордж Александр Альбрехт, Уолтер Берри және Каталин Кацца қатысуымен өтті. Израильде операның премьерасы 2010 жылғы 15 желтоқсанда Тель-Авивтегі Жаңа Израиль операсында өтті. Владимир Браун Көкжұлдыз рөлін, ал Светлана Сандлер Джудит рөлін орындады. Ширит Ли Вайс режиссерлік етті, Илан Волков дирижерлік етті. 2007 жылы Сиэтл симфониясының қойылымында қолданылған декорацияларды шыны өнері шебері Дейл Чихули жасады. 1988 жылы BBC Лесли Мегахи режиссерлік еткен «Көкжұлдыздың қамалы» операсының бейімделуін көрсетті. Онда Роберт Ллойд Көкжұлдыз, ал Элизабет Лоуренс Джудит рөлін сомдады. Тайваньдық премьераны режиссер және дирижер Цэн Дау Хсионг жүргізді, ол 2011 жылғы 30 желтоқсанда Ұлттық театрдың сахнасында өтті. 2015 жылғы қаңтарда Метрополитен операсы Көкжұлдыздың қамалын алғаш рет түпнұсқа мажар тілінде қойды, онда Михаил Петренко Көкжұлдыз, ал Надя Майкл Джудит рөлінде ойнады. 2022 жылы Буэнос-Айрестегі Колон театры Софи Хантердің режиссерлігімен қойылымды көрсетті.

Қысқаша мазмұны

Орын: Қасқырдың зәулім сарайындағы үлкен, қараңғы зал, жеті құлыпталған есікпен. Уақыт: Белгісіз. Джудит пен Көкжұрқақ оның қараңғы сарайына жетеді. Көкжұрқақ Джудиттен қалғысы келе ме деп сұрайды, тіпті оған кетіп қалу мүмкіндігін ұсынады, бірақ ол қалуға шешім қабылдайды. Джудит барлық есіктерді ашуды талап етеді, жарықтың бұл қорқынышты кеңістікке енуіне рұқсат беруді талап етеді, оның талаптары Көкжұрқаққа деген махаббатына негізделгенін қайта-қайта айтады. Көкжұрқақ бас тартады, бұл жеке орындар екенін, оларды зерттеуге болмайтынын айтады, Джудиттен оны жақсы көруін, бірақ сұрақтар қоймауын өтінеді. Джудит табандылық танытып, ақырында оның қарсылығын жеңеді. Бірінші есік ашылғанда, қанға боялған азаптау камерасы көрінеді. Дүрсініп, бірақ сосын қызығушылық танытқан Джудит алға жылжиды. Екінші есіктің артында қару-жарақ қоймасы, ал үшінші есіктің артында байлық қоймасы бар. Көкжұрқақ оны шақырады. Төртінші есіктің артында керемет сұлу құпия бақ, ал бесінші есіктің артында Көкжұрқақтың ұлан-байтақ патшалығына ашылатын терезе бар. Енді бәрі күн сәулесімен шағылысады, бірақ қан байлықты ластаған, бақты суарған, ал қалың бұлттар Көкжұрқақтың патшалығына қан қызыл көлеңкелер тастаған. Көкжұрқақ оны тоқтатуды өтінеді: сарайдың жарығы осы деңгейде, одан артық жарық болмайды, бірақ Джудит осы уақытқа дейін тоқтамайды, алтыншы есікті ашады, көлеңке сарайдың үстінен өтеді. Бұл қанға боялмаған алғашқы бөлме. Ішінде тыныш күміс көл, "көз жасының көлі" жатыр. Көкжұрқақ Джудиттен оны жақсы көруін, одан артық сұрақтар қоймауын жалбарынады. Соңғы есік мәңгілікке жабылуы керек. Бірақ ол одан бұрынғы әйелдері туралы сұрайды, содан кейін оларды өлтіргені үшін айыптайды, олардың қаны барлық жердегі қан екенін, олардың көз жастары көлді толтырғанын және олардың денелері соңғы есіктің артында жатқанын айтады. Осы сәтте Көкжұрқақ соңғы кілтті ұсынады. Есіктің артында Көкжұрқақтың үш бұрынғы әйелі тұр, бірақ олар тірі, тәждері мен әшекейлерімен киінген. Олар үнсіз шығады, ал Көкжұрқақ, сезімге беріліп, олардың алдында тізе бүгіп, әрқайсысын мақтайды (таң, орта және кеш әйелдері ретінде), содан кейін Джудитке бұрылып, оны төртінші әйелі ретінде (түннің әйелі) мақтауға бастайды. Ол қорқып, оны тоқтатуды өтінеді, бірақ бәрі тым кеш болады. Ол оған олардың киімдерін кигізеді, бірақ ол олардың тым ауыр екенін сезінеді. Басы ауырлықтан иіліп, ол ай сәулесімен басқа әйелдердің соңынан жетінші есіктен өтеді. Есік оның артынан жабылады, ал Көкжұрқақ жалғыз қалады, бәрі толығымен қараңғылыққа сіңіп кетеді.

Символизм

Венгриялық дирижер Истван Кертес бұл ертегіге қатысты емес деп есептеді, бірақ Көкжұрқақ – Бартоктің өзі, ол оның жеке азаптары мен жан дүниесінің құпияларын ашуға құлшынбауын көрсетеді, олар Юдитке біртіндеп еніп келеді. Осылайша, ол кез келген адамның символы ретінде қарастырылуы мүмкін, әйтсе де композитордың өзі өте жасырын адам болған. Мұндағы әңгімеге толы қан – оның азаптарының символы. Пролог (көбінесе жіберіліп қойылады) көрерменнің қиялында орын алатын оқиғаны көрсетеді. Кертес Юдитті осы тұрғыдан зұлым деп санаса, рөлді орындаған Криста Людвиг оған келіспеді, ол Көкжұрқақ туралы естігеннің бәрін ғана айтады деді. Ол үнемі айтылатын қауесеттерге (hír), Jaj, igaz hír; suttogó hír (Ах, шындыққа жақын, сыбырлаған қауесеттер) сілтеме жасайды. Людвиг Юдиттің "Сені жақсы көремін!" (Szeretlek!) деген сөзін әр айтқанда шындықты айтқанына да сенеді. Тағы бір Юдит, Надя Майкл, сәл өзгеше, көбірек символдық түсіндірме берді. 2015 жылдың 14 ақпанында Метрополитен операсынан жасаған хабарламасында ол Юдиттің кім екенінің маңызды емес екенін, ол өзінің өткенінен әкелген барлық қорқыныштарымен бетпе-бет келуге тиіс адамды бейнелейтінін айтты. 2020 жылы Бавария мемлекеттік опера театры "Көкжұрқақтың қамалы" спектаклін "Юдит" деп аталатын туындыға айналдырды. Опера алдында Бартоктың "Оркестрге арналған концерт" аудио фон ретінде қолданылып, жаңадан қарастырылған драманың тұжырымдамасын құрайтын фильм көрсетіледі. Юдит – полиция детективі және жасырын операциялар бойынша сарапшы. Ол Көкжұрқақтың келесі құрбаны болудың орнына, бұрынғы үш әйелін босатып, қылмыскерді өлтіреді. Бұл жаңа интерпретацияға көптеген оң пікірлер түсті, мысалы, осы пікір.

Музыка және аспаптар

Bluebeard's Castle музыкасының ең айқын ерекшелігі – кіші секундтың маңыздылығы, оның диссонансы баяу да, жылдам үлгілерде де қайта-қайта қолданылып, сәйкесінше терең қайғы/күңкеңдеу немесе қауіп/дүрбелең сезімін тудырады. Кіші секунд «қан» мотиві деп аталады, себебі Юдит қамал ішінде қанды байқағанда осы мотив пайда болады. Жалпы алғанда, музыка атональді емес, бірақ көбінесе политональді, бір уақытта бірнеше тональдық орталықтар қатар жұмыс істейді (мысалы, бесінші есіктің салтанатты ашылуына дейін). Дегенмен, кейбір үлгілерде (мысалы, үшінші есікте) музыка тоналды және көбінесе үйлесімді болады. Көптеген музыка зерттеушілері операның жалпы тональдық жоспарын анықтады, сияқты тоналды музыкалық шығармада кездесетіндей. Опера F тонында басталып, шығарманың ортасында C тонына қарай өтеді (тональдық тұрғыдан алғанда, F тонынан ең алыс қашықтық), ал соңына қарай қайта F тонына оралады. Кейбір зерттеушілердің пікірінше, мәтін мен оқиғаның өрбуі F-C дихотомиясы қараңғылық/жарықты бейнелейді. Бартоктің өте хроматикалық және сөйлеу ырғағына бейімделген стилі вокалдық партияларды өте қиын жасайды. Венгр тіліндегі либреттоны ана тілі емес адамдар үшін меңгеру де қиынға соғуы мүмкін. Бұл факторларға қоса, сахналық әрекеттің тұрақтылығы опера қойылымдарын салыстырмалы түрде сирек кездесетін нәрсеге айналдырады; көбінесе ол концерттік орындалуда ұсынылады. Психологиялық мәнді күшейту үшін Барток ірі оркестрді пайдалануды қалайды. Аспаптар құрамы төмендегідей: 4 флейта (3-ші және 4-ші пикколоны екі рет орындайды), 2 гобой, английский рожок, A және B тонындағы 3 кларнет (1-ші және 2-ші E кларнетін екі рет орындайды, 3-ші бас кларнетті орындайды), 4 фагот (4-ші контрабас фаготын қосарлайды), 4 валторна, B тонындағы 4 труба, 4 тромбон, туба, литавра, үлкен барабан, жақын барабан, тамтам, тарелкалар, аспаптық тарелкалар, ксилофон (бастапқыда клавиатуралық ксилофон – қазір әдетте екі музыкант орындайды), үшбұрыш, 2 арфа, челеста, орган және скрипкалар. Сонымен қатар, Барток «Сахналық музыка» (Musica di scena) үшін қосымша 4 труба мен 4 альт тромбонын қажет етеді.

Аудармалар

Вильгельм Зиглердің түпнұсқа неміс тіліндегі аудармасы 1921 жылы вокалдық партияның бірінші басылымында жарияланды. 1963 жылы Вильгельм Зиглердің жаңартқан ән аудармасы онымен алмастырылды. 1963 жылғы миниатюралық нотадағы ағылшын аудармасын Кристофер Хассалл жасаған. Ал толық нотадағы аударманың авторы – Честер Каллман. 1989 жылы Джон Ллойд Дэвис Шотландия операсы үшін тағы бір ән аудармасын жасады (Британ Ұлттық опера нұсқауы, №44, 1991). Француз тіліндегі сенімді нұсқасы – Наталия мен Чарльз Зарембаның аудармасы (fr, 1992). 2023 жылы Киевте «Көкбауырдың қамалы» украин тіліне аударылып қойылды, бірақ аудармашының есімі белгісіз болып қалды.

Фильмге бейімделу

Herzog Blaubarts Burg, 1963 жылы Майкл Пауэлл режиссерлік еткен, неміс тілінде орындалған фильм.