Тынық мұхитындағы Каролина атоллы

Кіріспе

Тынық мұхитындағы коралл атолы – Тынық мұхитының батыс бөлігіндегі аралдар.

Каролина аралы (сондай-ақ Каролина атолы немесе Мыңжылдық аралы деп те аталады) – Тынық мұхитының орталық бөлігіндегі Кирибати мемлекетіндегі Оңтүстік Лина аралдарының құрамына кіретін бірнеше қоныстанбаған коралл атолының ең шығысында орналасқан арал. Атолл алғаш рет 1606 жылы еуропалықтардың назарына ілікті және 1868 жылы Ұлыбритания мен Ирландияның Біріккен Корольдігі оны өз иелігіне алды. Арал 1979 жылы тәуелсіздік алғаннан бері Кирибати Республикасының құрамында. Каролина аралы салыстырмалы түрде табиғаты бұзылмаған және гуано өндіру, копра (кокос еті) жинау, сондай-ақ 19 және 20 ғасырларда адамдардың қоныстануына қарамастан, әлемдегі ең таза тропикалық аралдардың бірі болып саналады. Бұл аралда кокос шатырлы крабының ең ірі популяциясының бірі мекендейді және теңіз құстарының, әсіресе қара тұмсықтылардың маңызды көбейетін орны болып табылады. Атолл жылдың көп бөлігінде күннің шығысын ең бірінші көретін жер ретінде және 2000 жылдың мыңжылдық тойларындағы рөлімен танымал. 1995 жылы Халықаралық дата сызығының жаңадан белгіленуі Каролина аралын күнтізбе бойынша 2000 жылдың 1 қаңтарына жеткен Жер бетіндегі алғашқы нүкте етті.

Тарихқа дейінгі дәуір

Тынық мұхитының атолдары (сақина тәрізді коралл рифтері) адамдардың тұруы үшін әлемдегі ең қиын орта болып табылады. Олар, әдетте, 1500 жылдан астам уақыт бойы мекенделмеген, бірақ лагуналардың төңірегінде тұрақты аралдар қалыптасқаннан кейін адамдар қоныстандыра бастады. Басқа атоллдармен салыстырғанда, Каролина аралы салыстырмалы түрде бұзылмаған. Ерте полинезиялықтар еуропалықтардан бұрын аралға жеткенін көрсететін белгілер бар, себебі бірнеше мара (қоғамдық немесе қасиетті жерлер) және қабірлер табылды, бірақ ұзақ мерзімді қоныстануға байланысты ешқандай дәлел жоқ. Неке аралының батыс жағында орналасқан ең үлкен мараның іздері 1883 жылы тіркелген.

Ерте кездегі байқаулар мен есептер

Фердинанд Магеллан 1521 жылғы 4 ақпанда Каролина аралын көріп өткен болуы мүмкін. Еуропалықтар Каролина аралын алғаш рет 1606 жылғы 21 ақпанда португалдық зерттеуші Педро Фернандес де Кирос көріп, аралды Сан-Бернардо деп атады және өзінің саяхаты туралы жазбасын қалдырды. Арал еуропалықтармен 1795 жылғы 16 желтоқсанда кездесті, британдық теңіз офицері Уильям Роберт Броутон оны Адмиралтействоның бірінші хатшысы Филип Стивенстің қызының құрметіне Каролина деп атады. 1821 жылы аралды ағылшын кит аулау кемесі Supply байқады, содан кейін кеме капитанының құрметіне «Торнтон аралы» деп аталды. Ол 19 ғасырда Хирст аралы және Кларк аралы деп те аталып келді. Арал туралы жазбалар қалдырған басқа ерте сапарлардың бірі – 1825 жылы АҚШ Әскери-теңіз күштерінің офицері Хайрам Полдинг жазған USS Dolphin сапары. Бұл жазбаға сәйкес, «Дельфин» кемесінің экипажы аралдан балықпен қамтамасыз етілген, бірақ кемеге қайтып келе жатқанда акулалардың шабуылына ұшырады. 1835 жылы ағылшын кит аулау кемесі Tuscan Каролина аралына жетті, ал кеменің хирургі, биолог Фредерик Дебелл Беннетт 1833-1836 жылдар аралығындағы кит аулау сапары туралы баяндамасында аралдың географиясы мен жануарлар дүниесін сипаттады. Беннетт бұл аралды «әдетте Оңтүстік теңізшілер Қоғам аралдарынан Солтүстік Тынық мұхитына бара жатқанда көріп өтеді» деп мәлімдеді. Ол «Тоскан» кемесі келгенге дейін шамамен жеті жыл бұрын капитан Ставерс аралға қондырып, бірнеше шошқаны қалдырып кеткенін, бірақ олардан ешқандай із қалмағанын айтты.

1883 жылы күн тұтылуы

1883 жылы екі экспедиция 6 мамыр күнгі күн тұтылуын бақылау және тіркеу үшін Каролина аралына уақытында жетті. 22 наурызда американдық және ағылшын астрономдары Перудің Кальяо портынан "Хартфорд" кемесімен жол тартып, 20 сәуірде аралға келді. Америка экспедициясының құрамында экспедиция жетекшісі, Уошберн обсерваториясының астрономы Эдвард С. Холден және Браун университетінің астрономия профессоры Уинслоу Аптон болды. Екі күннен кейін "Л'Эклер" кемесімен Франциядан экспедиция келді. Кішкентай қайықтар жағаға жақындаса алмайтындықтан, құрал-жабдықтарды аралға судың шамамен 1 метр тереңдігінде тұрған адамдар көтеріп әкелді, содан соң оны бақылау орнына тасыды. 6 мамыр күні таңында аспан бірінші жанасу уақытына жақын ашылып, күннің қалған бөлігінде де ашық болып тұрды. Күн тұтылуы кезінде астрономдар Меркурий планетасының ішіндегі гипотетикалық планета – Вулканды іздеді, бірақ ештеңе таба алмады. Тотальдық фазасының ұзақтығы (күннің толық дискісі жабысқан уақыт) 5 минут 25 секундты құрады, бұл ең ұзақ 5 минут 58 секундтан сәл кем. Француз экспедициясының мүшесі, австриялық астроном Иоганн Палиса сол жылдың соңында астероидті ашты және оны аралдың құрметіне Каролина деп атады.

Коммерциялық кәсіпорындар мен Ұлыбританияның талаптары

1846 жылы Таитидегі Collie and Lucett фирмасы аралда шағын мал шаруашылығы және копра жинау қауымдастығын құруға тырысты; алайда, операцияның қаржылық табысы шектеулі болды. 1868 жылы HMS Reindeer кемесінің капитаны Каролина аралын Ұлыбританияның иелігі деп жариялады, ол Оңтүстік аралдағы елді мекенде 27 тұрғын бар екенін тіркеді. 1872 жылы арал британ үкіметімен Houlder Brothers and Co. компаниясына жалға берілді, ал Джон Т. Арундел менеджер болып тағайындалды; екі шағын арал оның құрметіне аталды. Houlder Brothers and Co. компаниясы 1874 жылдан бастап аралда минималды гуано өндірісін жүргізді. 1881 жылы Джон Т. Арундел және компания жалдау шартын және өнеркәсіпті өздеріне алды; компания 1895 жылы қорлар таусылғанға дейін шамамен 10 000 тонна фосфат жеткізді. 1885 жылы Арундел кокос плантациясын құрды, бірақ кокос пальмалары ауруға шалдығып, плантация сәтсіз аяқталды. Аралдағы қоныс 1904 жылға дейін сақталды, содан кейін қалған алты полинезиялық Ниуэге көшірілді. 1916 жылы арал С.Р. Максвелл және компанияға жалға берілді және жаңа қоныс құрылды, бұл жолы ол толығымен копра экспортына негізделген. Оңтүстік аралдың көп бөлігі кокос пальмаларына орын беру үшін орманнан тазартылды, бұл өңірге тән емес өсімдік. Бірақ, бұл кәсіпкерлік қарызға батып, аралдағы халық саны азайды. 1926 жылы ол бар болғаны он тұрғынға дейін кеміді, ал 1936 жылы қоныста екі таитилік отбасы ғана қалды. 1930 жылдардың соңында арал тасталып кетті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Каролина аралы бос болды және онда ешқандай әскери қимылдар болған жоқ. Британдық билік астында ол 1943 жылы Британдық Батыс Тынық мұхитының Жоғары комиссариатымен ресми түрде қайтарылып алынды және Орталық және Оңтүстік Желілік аралдардың бір бөлігі ретінде басқарылды. 1946 жылдың қыркүйек айында америкалық теңізші Джон Колдуэлл атолға келгенде, онда таитилік отбасы тұратын екен. 1972 жылдың қаңтарында Орталық және Оңтүстік Желілік аралдар 1971 жылы автономия алған Гилберт және Эллис аралдарының британдық колониясымен біріктірілді.

In 1846, the Tahitian firm of Collie and Lucett attempted to establish a small stock raising and copra harvesting community on the island; the operation met with limited financial success. In 1868, Caroline was claimed for Britain by the captain of HMS Reindeer, which noted 27 residents in a settlement on South Islet. The island was leased by the British government to Houlder Brothers and Co. in 1872, with John T. Arundel as the manager; two of the islets are named for him. Houlder Brothers and Co. conducted minimal guano mining on the island from 1874. John T. Arundel and Co. took over the lease and the industry in 1881; the company supplied a total of about 10,000 tons of phosphate until supplies became exhausted in 1895. In 1885 Arundel established a coconut plantation, but the coconut palms suffered from disease and the plantation failed. The settlement on the island lasted until 1904, when the six remaining Polynesians were relocated to Niue. The island was leased to S. R. Maxwell and Company and a new settlement was established in 1916, this time built entirely upon copra export. Much of the South islet was deforested to make way for coconut palms, a non indigenous plant. The business venture, however, went into debt, and the island's settlement slowly decreased in population. By 1926, it was down to only ten residents, and by 1936, the settlement consisted of only two Tahitian families. It was abandoned in the late 1930s. During World War II, Caroline Island remained unoccupied, and no military action took place there. Under British jurisdiction, it was formally repossessed by the British Western Pacific High Commission in 1943 and then governed as part of the Central and Southern Line Islands. A Tahitian family was found to be living on the atoll when the American sailor John Caldwell visited it in September 1946. In January 1972, the Central and Southern Line Islands were joined with the British colony of the Gilbert and Ellice Islands, which had become autonomous in 1971.

Кирибати

1979 жылы Гилберт аралдары тәуелсіз Кирибати мемлекеті болғаннан кейін, Каролина аралы Кирибатидің ең шығыс нүктесіне айналды. Арал Кирибати Республикасының үкіметіне тиесілі және Линия және Феникс аралдарын дамыту министрлігінің басқаруында, оның кеңсесі Кириматиде орналасқан. АҚШ аралдың егемендігіне қатысты талаптарын 1979 жылғы Тарава шарты арқылы бас тартты, ол 1983 жылы АҚШ Сенатымен бекітілді. 1987 жылдан 1991 жылға дейін аралда Энн мен Рон Фальконер және олардың балалары тұрды, өздеріне жеткілікті шаруашылықты дамытты. Меншік құқығы ауысқаннан кейін Фальконерлер аралды тастап кетті. 1990 жылдары аралға полинезиялық копра жинаушылар Кирибати үкіметімен келісім бойынша кейде келіп тұрды. 1994 жылдың 23 желтоқсанында Кирибати Республикасы Лайн аралдары үшін жаңа уақыт белдеуінің 1994 жылдың 31 желтоқсанынан бастап күшіне енетінін жариялады. Бұл өзгеріс Кирибатидің барлық бөлігін Халықаралық дата сызығының Азия немесе батыс жағына орналастырды. Каролина аралының 150 градус батыс бойлық орны UTC бойынша -10 сағатқа сәйкес келсе де, аралдың жаңа уақыт белдеуі UTC+14 болды. Осы қадамның нәтижесінде Каролина аралы ең ерте уақыт белдеуіндегі ең шығысқа орналасқан құрлық (кейбір анықтамалар бойынша, Жер бетіндегі ең шығыс нүктесі) және 2000 жылдың 1 қаңтарында жергілікті уақыт бойынша сағат 5:43-те күн шығатын алғашқы құрлық болып табылады. Тонга, Жаңа Зеландия және Фиджи сияқты Тынық мұхиты елдері бұл қадамға қарсылық білдірді, оның 2000 жылы таң атқан алғашқы жер екендігіне қатысты талаптарына нұқсан келтіретінін айтты. АҚШ Әскери-теңіз обсерваториясының мәліметінше, 2000 жылдың 1 қаңтарында (жергілікті уақыт бойынша) күн шығысын алғаш көрген жер – Шығыс Антарктидадағы Диббл мұздығы мен Виктор шығанағы арасындағы 66 градус оңтүстік ендігінде, сағат 12:08-де болды. 2000 жылды қарсы алу іс-шараларын ілгерілету мақсатында 1997 жылдың тамызында Кирибати үкіметі Каролина аралын Мыңжылдық аралы деп атады. 1999 жылдың желтоқсан айында 70-тен астам Кирибати әншісі мен бишісі, жаңа мыңжылдықты қарсы алу тойларына қатысу үшін Оңтүстік Таравадан 25 журналистпен бірге Каролинаға сапар шекті. Трансляцияның көрермендерінің саны шамамен бір миллиардқа жетеді деп есептелді. 2017 жылы бір ресейлік бизнесмен Кирибатиде курорт салу үшін 350 миллион доллар инвестициялау туралы ұсыныс жасады, бұл үшін үш аралға егемендік құқығын беруді сұрады. Алайда, Кирибати үкіметі Кирибатидің шетелдік инвестициялар комиссиясының баяндамасына сүйене отырып, бұл ұсынысты қабылдамады.

When the Gilbert Islands became the independent nation of Kiribati in 1979, Caroline Island became Kiribati's easternmost point. The island is owned by the government of the Republic of Kiribati and overseen by the Ministry of Line and Phoenix Islands Development, which is headquartered on Kiritimati. Claims to sovereignty over the island by the United States were relinquished in the 1979 Treaty of Tarawa, ratified by the U. S. Senate in 1983. The island was inhabited from 1987 to 1991 by Anne and Ron Falconer and their children, who developed a largely self sufficient settlement. Following a transfer of ownership, the Falconers left the island. In the 1990s, the island was occasionally visited by Polynesian copra gatherers under agreements with the Kiribati government in Tarawa. On 23 December 1994, the Republic of Kiribati announced a change of time zone for the Line Islands would take effect on 31 December 1994. This adjustment placed all of Kiribati on the Asian or western side of the International Date Line. Although Caroline Island's longitudinal position of 150 degrees west corresponded to a UTC offset of −10 hours, the island's new time zone became UTC+14. This move made Caroline Island both the easternmost land in the earliest time zone (by some definitions, the easternmost point on Earth), and the first point of land which would see sunrise on 1 January 2000—at 5:43 a. m. local time. Other Pacific nations, including Tonga, New Zealand and Fiji, protested the move, objecting that it infringed on their claims to be the first land to see dawn in the year 2000. According to the United States Naval Observatory, the first point of land to see sunrise on 1 January 2000 (local time) was between the Dibble Glacier and Victor Bay in East Antarctica, at 66 degrees south, where the sun rose at 12:08 a. m.

In August 1997, to promote events to mark the arrival of the year 2000, Caroline Island was renamed Millennium Island by the Kiribati government. In December 1999, over 70 Kiribati singers and dancers travelled to Caroline from South Tarawa, accompanied by approximately 25 journalists, as part of the celebrations to mark the arrival of the new millennium. The broadcast had an estimated audience of up to one billion viewers worldwide. In 2017 a Russian businessman proposed a deal to invest $350 million to build a resort in Kiribati in exchange for sovereign rights over three islands. The deal was rejected by the Kiribati government based on a report from the Kiribati Foreign Investment Commission.

География және климат

Каролина аралы – Тынық мұхитының орталығында, Гавай аралдарының оңтүстігінде, экватор бойымен созылған атоллдар мен аралдар тізбегінің оңтүстік-шығыс ұшында орналасқан. Атоллдың құрлық ауданы шамамен 39 жеке аралдан тұрады, олар тар лагунаны қоршап тұрады; бәрінің геологиялық тегі ортақ, және құм шөгінділері мен маржан рифінің үстіне орналасқан әк тастан құралған. Халықаралық дата сызығының бағытына сәйкес, бұл атолл – Жер бетіндегі ең шығыс нүктесі. Каролинаның құрлық ауданының көп бөлігін үш арал құрайды: солтүстіктегі Наке аралы, лагунаның солтүстік-шығысындағы Лонг аралы және оңтүстік ұшындағы Оңтүстік аралы. Басқа аралдардың көпшілігі 1988 жылы табиғат зерттеушілері Кэмерон мен Анжела Кеплер жүргізген экологиялық зерттеу кезінде аталды және төрт топқа бөлінеді: Оңтүстік Наке аралдары, Орталық жел соққысымен бетке қарайтын аралдар, Оңтүстік жел соққысымен бетке қарайтын аралдар және Жел соққысымен бетке қарайтын аралдар. Арал ерте жазғы су тасқыны, дауылдар мен күшті желдердің әсерінен эрозияға ұшырауы мүмкін; дауылдар кішкентай аралдардың кейде пайда болуына немесе жоғалуына, ал үлкендерінің пішінінің өзгеруіне себеп болады. Каролинада метеостанция жоқ. 2014 жылы (2021 жылғы деректер бойынша соңғы қолжетімді жыл), Оңтүстік Таравадағы (Кирибати астанасы) айлық орташа температура шамамен , ең жоғары айлық температура шамамен және ең төменгі температура шамамен құрады. Солтүстік-шығыстан соғатын пассат желдері аралдың бұрышындағы теңіздің күшті толқындауына себеп болады. Каролина аралы – Жер бетіндегі ең шалғай орналасқан аралдардың бірі. Ол Флинт аралынан шамамен және Солтүстік Америкадағы ең жақын континенттік құрлықтан шамамен қашықтықта жатыр. Оның табиғаты бұзылмаған күйде сақталғандықтан, оны Дүниежүзілік мұра нысаны және Биосфералық қорық деп жариялау туралы ұсыныс жасалды. Каролинаға 1965 жылы Тынық мұхитының биологиялық зерттеу бағдарламасы, 1974 жылы Лайн аралдары экспедициясы, ал 1988 және 1991 жылдары Біріккен Ұлттар Ұйымының Қоршаған ортаны қорғау бағдарламасы (БҰҰЖЖ) Жабайы табиғатты қорғау бөлімі келіп өткен. 1991 жылы Кирибати үкіметі экспедициясы, Жабайы табиғатты қорғау бөлімінің қызметкерлері мен Линия және Феникс аралдарын дамыту министрлігінің өкілдерінен құралды, Оңтүстік, Лонг және Наке аралдарынан басқа, Каролина атолының аралдары Жабайы табиғат қорықтары болып жариялануы керек деген келісімге келді. 2014 жылы Кирибати үкіметі Каролина, Флинт, Восток, Малден және Старбак аралдарының оңтүстігінде 12 теңіз миліне дейін созылатын балық аулауға тыйым салынған аймақ құрды. Каролина аралы – бірнеше теңіз құстарының маңызды көбею ортасы, ең бастысы – саңқалы терн (Onychoprion fuscata), олардың саны шамамен 500 000 құрайды (шығыс аралдарда саңқалы терн колониясы басым), сондай-ақ үлкен фрегат құсы (Fregata minor), олардың саны 1980 жылы жасалған бағалаулар бойынша 10 000-нан астам. Каролина аралы мен Флинт аралында кокос шатыры (Birgus latro) құрлыларының әлемдегі ең ірі популяциясы қоныстанған. Басқа да жергілікті жануарларға орталық лагунада көптеп кездесетін Тридакна моллюскасы, кеудегер крабтар және көптеген түрлері бар кеудеқұстар жатады. 2006 жылы БҰҰ бұл аралды теңіз деңгейінің көтерілуіне байланысты ең осал аралдардың бірі деп таныды. 2006 жылы БҰҰЖЖ Каролинаның "келесі 30-50 жылдың ішінде" жойылуы мүмкін екенін хабарлады. Каролина аралы қоныстанушылар мен кәсіпкерлердің салған зиянынан қалпына келді. Аралдың жергілікті өсімдіктер мен жануарлар түрлері гүлденуде, және 2010 жылы оның маржан рифтері әлемдегі ең таза рифтердің бірі екені хабарланды. Интродукцияланған кокос пальмасы өте бәсекеге қабілетті өсімдік, ол жарықты тосып, басқа түрлердің өсуіне кедергі келтіреді, бірақ ол тек Оңтүстік аралда ғана кең таралған. Жануарлар туристер мен аңшылардың болуынан зиян көруі мүмкін, сондықтан 1979 жылдан бері аралдағы барлық жануарлар Кирибатидің Жабайы табиғатты қорғау туралы жарлығының 2-ші тізіміне сәйкес қорғауға алынған. 2014 жылдың соңына дейін арал үшін мемлекеттік басқару жоспары немесе бақылау бағдарламасы әзірленбеген.

Caroline Island lies near the southeastern end of the Line Islands, a string of atolls and islands extending across the equator, south of the Hawaiian Islands in the central Pacific Ocean. The slightly crescent shaped atoll has a land area of It consists of approximately 39 separate islets, surrounding a narrow lagoon;—share a common geologic origin, and consist of sand deposits and limestone rock set atop a coral reef. According to the path of the International Date Line, the atoll is the easternmost point of land on Earth. Three islets make up the bulk of Caroline's land area: Nake Islet at the north, Long Islet at the northeast of the lagoon, and South Islet at the southern end. The other islets, most of which were named during a 1988 ecological survey conducted by the naturalists Cameron and Angela Kepler, fall into four groups: the South Nake Islets, the Central Leeward Islets, the Southern Leeward Islets, and the Windward Islets. The island is vulnerable to erosion by spring tides, storms, and strong winds; storms have caused smaller islets to sometimes appear or disappear, and the shapes of larger ones to become altered. There is no weather station located at Caroline. During 2014 (as of 2021 the last year for which data is publicly available), monthly mean temperatures at South Tarawa, the capital of Kiribati, ranged between , with maximum monthly temperatures ranging from and minimum temperatures ranging from Tides are on the order of , and trade winds, generally from the northeast, mean that corner of the island experiences the roughest seas. Caroline Island is among the most remote islands on Earth. It is from the closest land at Flint Island, and from the nearest continental land in North America. Its undisturbed state has led to a proposal that it be designated a World Heritage Site and a Biosphere Reserve. Caroline was visited in 1965 by the Pacific Ocean Biological Survey Program, in 1974 by the Line Island Expedition, and in 1988 and 1991 by the United Nations Environment Programme (UNEP) Wildlife Conservation Unit. A 1991 Kiribati Government expedition, comprising personnel of the Wildlife Conservation Unit and officials of the Ministry of Line and Phoenix Islands Development, agreed that with the exception of South Islet, Long Islet, and Nake Islet, the Caroline Atoll islets should become Wildlife Sanctuaries. In 2014 the Kiribati government established a fishing exclusion zone extending to 12 nautical miles around each of the southern Line Islands—Caroline, Flint, Vostok, Malden, and Starbuck. Caroline Island is an important breeding site for several species of seabirds, most notably the sooty tern (Onychoprion fuscata), numbering around 500,000—a colony of sooty terns dominates the eastern islets—and the great frigatebird (Fregata minor), numbering over 10,000, according to estimations made in 1980. Caroline Island and Flint Island host one of the world's largest populations of the coconut crab (Birgus latro). Other native animals include the Tridacna clam, which is abundant in the central lagoon, hermit crabs, and multiple species of lizards. and in 2006, the United Nations rated the island as among those most vulnerable to rising sea levels. The UNEP reported in 2006 that Caroline could disappear "within the next 3050 years". Caroline Island has recovered from destruction caused by settlers and business opportunists. The island's indigenous plant and animal species are thriving, and it was reported in 2010 that its coral reefs are among the most pristine in the world. The introduced coconut palm is a highly competitive plant which blocks the light and so prevents other species from growing, but is only prevalent on South Islet. Wildlife can be adversely affected by the presence of tourists or hunters, and since 1979 all animals on the island have been protected under Schedule 2 of Kiribati's Wildlife Conservation Ordinance. As of 2014, no governmental management plan or monitoring programme for the island has been produced.