Кіріспе

Миоцен Африкасынан жойылған гоминид. Сахелантроп (Sahelanthropus tchadensis) – миоцен дәуірінде шамамен 7 миллион жыл бұрын жойылған гоминидтердің бір түрі. Бұл түр және оның Sahelanthropus туысы 2002 жылы жарияланды, негізінен Солтүстік Чадта табылған «Тумай» лақап атымен белгілі жартылай бас сүйегіне сүйенген. Sahelanthropus tchadensis шимпанзе мен адамның арасындағы эволюциялық тармақталу кезеңіне жақын уақытта өмір сүрген, және шамамен бір миллион жыл кейін өмір сүрген Оррорин (Orrorin) түрімен туыс болуы мүмкін. Ол адамдар мен шимпанзелердің ортақ ата-бабасы болуы мүмкін (сол жағдайда ол Гоминини тайпасына жатады), немесе Гориллини тайпасының ертедегі өкілі болуы мүмкін. 2020 жылдардағы зерттеулерде жамбас сүйегі мен шынтақ сүйегі талданды, нәтижелері Sahelanthropus әдетте тік жүрмегенін көрсетті, бұл оның адамның ата-бабасы ретіндегі мәртебесіне күмән тудырды. Fanoné Gongdibé және Mahamat Adoum, сондай-ақ бір француз ғалымы (Alain Beauvilain) алғашқы қалдықтарды Торос-Меналла аймағында (TM 266 орны) Джураб шөлінің Солтүстік Чадтағы бөлігінде 2001 жылдың 19 шілдесінде тапқан. Мишель Брунет және әріптестері 2002 жылы қалдықтарды ресми түрде сипаттаған кезде барлығы алты үлгі табылды: дерлік толық, бірақ қатты деформацияланған бас сүйегі, тіс ұялары бар жақ сүйегінің орталық бөлігінің фрагменті (инцизив және клық тістерге арналған), оң жақ үшінші тіс тірілгіш, оң жақ бірінші тіс тірілгіш, соңғы премолярдан соңғы молярға дейінгі оң жақ жақ сүйегі және оң жақ клық тісі. Бас сүйегі голотиптік үлгі ретінде жаңа туысқа және түрге жатқызылды – Sahelanthropus tchadensis, туыс атауы Сахель аймағына, ал түр атауы Чадқа сілтеме жасайды. Бұл, Австралопитек барелгазалимен (Australopithecus bahrelghazali) бірге, Шығыс және Оңтүстік Африкадан тыс африкалық ірі маймылдардың (Homo туысынан басқа) алғашқы қазбалық жазбалары болды. Черепті Чад Республикасының президенті Идрис Деби «Тумай» деп атады, себебі ол жергілікті даза тілінде «өмір үміті» деген мағынаны білдіреді, және осы сөз құрғақ маусымға дейін туған нәрестелерге беріледі, олардың өмір сүру мүмкіндігі шектеулі. Сонымен қатар, ол президент Хисен Хабреге қарсы күресте қаза тапқан солтүстіктегі әріптесінің құрметіне берілді. «Тумай» ұлттық мақтанышқа айналды, және Брунет астанасы Нджаменадағы Сыртқы істер министрлігі мен телеарна көрермендері алдында жаңалықты жариялады: «Адамзаттың ата-бабасы – чадтық. Адамзаттың бесігі Чадта. Тумай – сіздің ата-бабаңыз». «Тумай» жамбас сүйегімен бірге табылған, бірақ ол жануарлардың сүйектерімен бірге сақталып, 2003 жылы Пуатье университетіне жіберілді, онда оны келесі жылы аспирант Од Берже тапты. Ол сүйекті Геоғылымдар бөлімінің басшысы Роберто Маккиареллиге көрсетті, ол оның тік жүруге сәйкес келмейтінін анықтады, бұл Брунет және әріптестерінің бұрмаланған бас сүйегін талдау негізінде бұрынғы тұжырымдарына қайшы келді. Бұл қызық болды, өйткені Брунет және оның командасы «Тумайдың» аяқ-қол сүйектері жоқ екенін бұрын мәлімдеген, бұл олардың қозғалысқа қатысты қорытындыларын растауға немесе жоққа шығаруға мүмкіндік берген болар еді. Брунет бұл мәселе бойынша пікір білдіруден бас тартқандықтан, Маккиарелли мен Бержере Париж антропологиялық қоғамы ұйымдастырған жылдық конференцияда алғашқы нәтижелерін ұсынуға рұхсат сұрады, ол Пуатьеде өтетін болды. Олардың өтініші қабылданбады, себебі олар өздерінің қорытындыларын ресми түрде жарияламаған еді. Олар 2020 жылы толық сипаттамасын жариялай алды және Sahelanthropus тік жүрмегенін қорытындылады. Sahelanthropus-тың барлық үлгілері, алтыдан тоғызға дейін әр түрлі ересектерді білдіреді, осы аймақта табылды.

Тафономия

Суреттеуден кейін Бруне және оның әріптестері жануарлар жиынтығына сүйене отырып, ТМ 266 орнын 7 немесе 6 миллион жыл бұрынғыға (Кейінгі Миоценнің соңына) белгіледі, бұл Сахелантропты сол кездегі ең ерте африкалық гоминид етті. Олардың әдістеріне Бовилен шабуыл жасады, ол Тумайдың «қазылған» емес, жер бетіндегі еріген шөгінділерде табылғанын, және темір қабық пен шөл лагына жабысқандықтан, қатты күн мен желдің әсеріне ұзақ уақыт бойы тозығына ұшыраған болуы мүмкін екенін түсіндірді. Бұл бас сүйек пен жақын шөгінділердің бір уақытта жиналғанын болжаудың қауіпті екенін білдіреді, бұл радиометриялық жас анықтауды мүмкінсіз етеді. Сонымен қатар, Сахелантроптың қазбаларында сайттағы басқа барлық қазбаларда кездесетін ақ кремнийлі цемент жоқ, яғни олар әртүрлі уақыттарға жатады. Ірі сүтқоректілердің қазбалары Сахелантроп қазбалары сияқты шоғырланған емес, бүкіл аймаққа шашырап жатқандықтан, ашушылар бастапқыда Сахелантроп қазбаларын палеонтолог немесе геолог тастаған деп ойлады, бірақ кейіннен бас сүйек тым толық болғандықтан бұл ойдан бас тартты. 2009 жылы Ален Бовилен және Фр. Тумайдың «құрған қабірге» қасақана жерленгенін айтты, себебі бас сүйек екі қатар ірі сүтқоректілердің қазбаларымен бірге табылған, олар жәшік құрағандай көрінеді. «Қабірдің» бағыты солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай Меккеге қаратылған, ал бас сүйек бетінің барлық бөліктері желге ұшырап, эрозияға ұшыраған (бас сүйек бірдеңгейде бұрылған дегенді білдіреді), олар Тумайды алғашқыда адам деп таныған көшпенділер бас сүйекке тиесілі деп ойлаған аяқ-қол қазбаларын жинап, жерлеген, кейіннен 11 ғасырдан кейін мұсылмандар қабірді Меккеге қайта бағыттап, қазбалар қайта ашылғанда қайта жерлеген деп мәлімдеді.

Жіктеу

2002 жылы түрді сипаттағанда Brunet et al. адамдар желісінде (Hominina) архаикалық немесе туынды деп есептелетін белгілердің үйлесімін атап өтті, соның ішінде екі аяқты қозғалыс және кішірейген кәдімгі тістер, олар мұны шимпанзе мен адамның соңғы ортақ ата-бабасының (CHLCA) жақын орналасуын көрсететін дәлел деп түсіндірді. Бұл жіктеу Sahelanthropus-ты ең көне Hominina етіп белгіледі, бұл кладтың шығу ортасын Шығыс Африкадан ығыстырды. Сондай-ақ, олар Sahelanthropus-тың 5,5–4,5 миллион жыл бұрынғы Ardipithecus және кейінгі Hominina-лардың туыс түрі болуы мүмкін екенін ұсынды. Тағы бір мүмкіндік – Toumaï адамдар мен шимпанзелердің ешқайсысының да ата-бабасы емес, керісінше, Gorillini желісінің ертедегі өкілі болуы мүмкін. Orrorin tugenensis-ті тапқан Бриджит Сенут пен Мартин Пикфорд S. tchadensis-тің белгілері әйел прото-гориллаға сәйкес келеді деп болжады. Егер бұл талап расталса да, табылған нәрсенің маңызы жоғалмайды, себебі қазір Африкада шимпанзелер мен гориллалардың ата-бабалары өте сирек кездеседі. Осылайша, егер S. tchadensis шимпанзелер мен гориллалардың ата-бабасының туысы болса, онда ол олардың желісінің ең ертедегі белгілі мүшесі болып табылады. S. tchadensis адам мен шимпанзелердің соңғы ортақ ата-бабасының кейбір палеонтологтар бұрын болжағандай, қазіргі шимпанзелерге ұқсамайтындығын көрсетеді. Ертедегі гомининдерде байқалған айқын жыныстық диморфизмге байланысты, Ardipithecus пен Sahelanthropus арасындағы айырмашылық соңғысы үшін жеке түр ретінде қарастырылуы үшін жеткіліксіз болуы мүмкін.

Анатомия

Қазіргі кездегі қазбаларға салыстырмалы түрде кішкентай бас сүйегі, бес жақ сүйегінің бөлігі және бірнеше тістер кіреді, олар бастауыш және дамыған белгілердің қоспасын құрайтын бас құрайды. Ми қуысының ішкі құрылымын жасау 378 см³ көлемді көрсетті, бұл қазіргі шимпанзелерге ұқсас және қазіргі адам миының шамамен үштен бір бөлігіне тең. Тістері, қас қауырсындары және бет пішіні қазіргі адамдардан едәуір өзгеше. Бас сүйегінің ерекшеліктеріне жалпақ бет, U пішіндес тіс қатарлары, кішкентай кәдімгі тістер, алдыңғы тесік және қалың қас қауырсындары жатады. Бір ғана белгілі бас сүйегі қазба және табылған кезде көп бұрмаланған, себебі бас сүйегі дорсовентральді жағынан жалпақталған, ал оң жағы басылған. 2020 жылы сан сүйегі ресми түрде сипатталды, және зерттеу оның тұрақты екі аяқты жүруге сәйкес еместігін көрсетті. Алайда, 2023 жылы Мейер және әріптестері оның шынтақ сүйегін зерттеп, Сахелантроптың қозғалыс мінез-құлқының математикалық талдауына сүйене отырып, міндетті түрде екі аяқты емес екенін айтты. Бұл оның алдыңғы аяқтарының қазіргі адамдар мен гоминидтерге қарағанда басқа функциялары болғанын көрсетті, және ол, мүмкін, қазіргі гориллалар мен шимпанзелер сияқты бунақтарымен жүрген болуы мүмкін. Оның қозғалыс мінез-құлқы (яғни, оның мүмкін болатын кездейсоқ екі аяқтылығы) және адам эволюциясында гоминид ретіндегі филогенетикалық орнын анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет.