Бұстрофедон – ежелгі грек жазуының ерекше түрі. Тәрізді жолдар оңнан солға, солдан оңға рет-ретпен жазылады. Тарих, мәдениет туралы қызықты мәліметтер!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жазу түрі, солдан оңға және оңнан солға кезекпен жазылатын жолдармен.
Form of writing, left to right and right to left in alternate lines
Бострофедон (,/b//uː//s//t//r//ə/'/f//iː//d//ən/) – жазу стилі, онда жазудың кезектесетін жолдары кері жазылады, әріптер де кері, көмескі стильде жазылады. Бұл қазіргі еуропалық тілдерден өзгеше, онда жолдар әрқашан бір жақтан, әдетте сол жақтан басталады. Бұл сөздің бастапқы түбірі [[wikt:βουστροφηδόν#Ежелгі грек тілі, , [[wikt:βοῦς#Ежелгі грек тілі, , "түйе"; [[wikt:στροφή#Ежелгі грек тілі, , "бұрылу"; және δόν жұрнағы, "сияқты, сол сияқты" – яғни, "түйе егіс шабатын кезде бұрылғандай". Көбінесе көне қолжазбаларда және басқа да жазуларда кездеседі. Бұл ежелгі Грецияда тасқа жазудың кең таралған тәсілі болған, бірақ эллинистік кезеңде оның қолданылуы азайды. Этруск, Сафаит және Саба сияқты көптеген көне жазулар жиі немесе тіпті көбінесе бострофедонмен жазылған.
Boustrophedon (,/b//uː//s//t//r//ə/'/f//iː//d//ən/) is a style of writing in which alternate lines of writing are reversed, with letters also written in reverse, mirror style. This is in contrast to modern European languages, where lines always begin on the same side, usually the left. The original term comes from [[wikt:βουστροφηδόν#Ancient Greek, , a composite of [[wikt:βοῦς#Ancient Greek, , "ox"; [[wikt:στροφή#Ancient Greek, , "turn"; and the adverbial suffix δόν, , "like, in the manner of" – that is, "like the ox turns [while plowing]". It is mostly seen in ancient manuscripts and other inscriptions. It was a common way of writing on stone in ancient Greece, becoming less and less popular throughout the Hellenistic period. Many ancient scripts, such as Etruscan, Safaitic, and Sabaean, were frequently or even typically written boustrophedon.
Кері бұзылма бострофедон
Рапа-Нуидің ағаш тақталары мен басқа да кескіндемелері де ронгоронго деп аталатын бустрофедон жазуын қамтиды, ол әлі де түсініксіз болып қала береді. Ронгоронгода мәтін айналып жазылудың орнына 180 градусқа бұрылатын; бұл кері бустрофедон деп аталады. Оқырман тақтаның төменгі сол жақ бұрышынан бастайды, солдан оңға қарай бір жолды оқиды, содан кейін тақтаны 180 градусқа бұрып, келесі жолды солдан оңға қарай жалғастырады. Бір жолды оқығанда, оның үстіндегі және астындағы жолдар көлденеңге бұрылған сияқты көрінеді. Алайда жазу бірінші жақты аяқтаған жерден екінші жағына жалғасады. Егер бірінші жақта жолдар саны тақ болса, екінші жағы жоғарғы сол жақ бұрышынан басталады, ал жазу бағыты жоғарыдан төменге ауысады. Егер оқырман басқа бұрылмай оқи алса, үлкен тақталар мен таяқшаларды бұрылмай-ақ оқуға болар еді. Венгр фольклорисі (1864–1946) ежелгі бустрофедон жазуының ескі венгр жазуының ровас жазуын жасаған қойшылардың жұмысына ұқсас екенін жазады. Олар ағаш таяқты сол қолымен ұстап, оң қолымен әріптерді оңнан солға қарай кесетін. Бірінші жағы біткен соң, таяқты тік бұрып, екінші жағын да дәл солай кесуге кірісетін. Егер көлденеңнен ашса (тастан кесілген бустрофедон жазулары сияқты), соңғы нәтиже оңнан солға қарай басталатын және келесі қатарда солдан оңға қарай жалғасатын, әріптері көлденеңге бұрылған жазу болады. Себестиен ежелгі бустрофедон жазулары эпиграфикалық жазулар үшін қолданылатын, кесілген әріптері бар ағаш таяқтардан көшірілгенін (түпнұсқа ағаш түрінің нағыз мағынасын түсінбестен) айтады.
The wooden boards and other incised artefacts of Rapa Nui also bear a boustrophedonic script called Rongorongo, which remains undeciphered. In Rongorongo, the text in alternate lines was rotated 180 degrees rather than mirrored; this is termed reverse boustrophedon. The reader begins at the bottom left hand corner of a tablet, reads a line from left to right, then rotates the tablet 180 degrees to continue on the next line from left to right again. When reading one line, the lines above and below it appear upside down. However, the writing continues onto the second side of the tablet at the point where it finishes off the first, so if the first side has an odd number of lines, the second will start at the upper left hand corner, and the direction of writing shifts to top to bottom. Larger tablets and staves may have been read without turning, if the reader were able to read upside down. The Hungarian folklorist hu(1864–1946) writes that ancient boustrophedon writing resembles how the Hungarian rovás sticks of Old Hungarian script were made by shepherds. A notcher would hold the wooden stick in their left hand, cutting the letters with their right hand from right to left. When the first side was complete, they would flip the stick over vertically and start to notch the opposite side in the same manner. When unfolded horizontally (as in the case of the stone cut boustrophedon inscriptions), the final result is writing which starts from right to left, and continues from left to right in the next row, with letters turned upside down. Sebestyén suggests that the ancient boustrophedon writings were copied from such wooden sticks with cut letters, applied for epigraphic inscriptions (not recognizing the real meaning of the original wooden type).
Лувия иероглифтерінің үлгісі
Лувия тілінің бострофедон стилімен оқылатын нұсқасы болған, ол иероглифтік лувия тілі (тілдің көп бөлігі клинописьпен жазылған). Иероглифтік лувия тілі бострофедондық тәртіппен оқылады, кез келген жеке қатардың бағыты белгілі бір иероглифтерді құрайтын жануарлардың немесе дене мүшелерінің алдына қарай бағытталған. Дегенмен, көптеген идеограммалары мен логограммалары бар египеттік иероглифтерден өзгеше, олардың бағытын анықтау оңай, иероглифтік лувия тіліндегі мәтіннің сызықтық бағытын көру қиынрақ.
The Luwian language had a version, Hieroglyphic Luwian, that is read in boustrophedon style (most of the language was written down in cuneiform). Hieroglyphic Luwian is read boustrophedonically, with the direction of any individual line pointing into the front of the animals or body parts constituting certain hieroglyphs. However, unlike Egyptian hieroglyphs with their numerous ideograms and logograms, which show an easy directionality, the lineal direction of the text in hieroglyphic Luwian is harder to see.
Басқа мысалдар
Бострофедониканың заманауи мысалы – АҚШ және Канададағы іздестіру қалашықтарындағы бөлімдердің нөмірлену схемасы. Екі елде де іздестіру қалашықтары 36 бөлімнен тұратын 6х6 торға бөлінеді. АҚШ Мемлекеттік жерді зерттеу жүйесінде қалашықтың 1-бөлімі солтүстік-шығыс бұрышында орналасқан, ал нөмірлеу оңтүстік-шығыс бұрышындағы 36-бөлімге жеткенге дейін бострофедондық тәртіппен жүзеге асырылады. Канаданың Доминион жерді зерттеу жүйесі де бострофедондық нөмірлеуді қолданады, бірақ оңтүстік-шығыс бұрышынан басталады. Осыған ұқсас схема бойынша, Ұлыбританиядағы көшелерді нөмірлеу кейде бір бағытта тізбектеп, содан кейін кері бағытта бұрылады (осындай нөмірлеу әдісі кейбір континенттік Еуропа қалаларында да қолданылады). Бұл көшенің екі жағындағы тақ және жұп нөмірлердің бір бағытта өсетін, көбірек таралған әдісіне қайшы келеді. Вануатудағы Пятидесятница аралында қолданылатын Авоиули жазуы мақсатты түрде бострофедондық тәртіппен жазылған. Сонымен қатар, әлі де жазылмаған Инд жазуы да бострофедондық тәртіппен жазылуы мүмкін. Тағы бір мысал – математикада белгілі бострофедон түрленуі. Адамның тұрақты тістері американдық әмбебап нөмірлеу жүйесінде бострофедондық тізбекпен нөмірленеді. Өнер тарихындағы зерттеуші Мэрилин Аронберг Лавин бұл терминді қабырға суретінің баяндау бағытының бір түрін сипаттау үшін қолданды: «Бострофедон белгілі бір киелі орынның жеке қабырғаларында [сызықтық] және бір немесе бірнеше қарама-қарсы қабырғаларында [көкден] кездеседі. Баяндау бірнеше деңгейде оқылады, алдымен солдан оңға, содан кейін оңнан солға немесе керісінше».
A modern example of boustrophedonics is the numbering scheme of sections within survey townships in the United States and Canada. In both countries, survey townships are divided into a 6 by 6 grid of 36 sections. In the U. S. Public Land Survey System, Section 1 of a township is in the northeast corner, and the numbering proceeds boustrophedonically until Section 36 is reached in the southeast corner. Canada's Dominion Land Survey also uses boustrophedonic numbering, but starts at the southeast corner. Following a similar scheme, street numbering in the United Kingdom sometimes proceeds serially in one direction then turns back in the other (the same numbering method is used in some mainland European cities). This is in contrast to the more common method of odd and even numbers on opposite sides of the street both increasing in the same direction. The Avoiuli script used on Pentecost Island in Vanuatu is written boustrophedonically by design. Additionally, the Indus script, although still undeciphered, can be written boustrophedonically. Another example is the boustrophedon transform, known in mathematics. Permanent human teeth are numbered in a boustrophedonic sequence in the American Universal Numbering System. In art history Marilyn Aronberg Lavin adopted the term to describe a type of narrative direction a mural painting cycle may take: "The boustrophedon is found on the surface of single walls [linear] as well on one or more opposing walls [aerial] of a given sanctuary. The narrative reads on several tiers, first from left to right, then reversing from right to left, or vice versa."
Құрылыс тілдерінде
Иткуилдің құрастырылған тілі бострофедон жазуын пайдаланады. Марк Окрандтың 2001 жылғы «Атлантида: Жоғалған империя» Дисней фильмі үшін жасаған атланти тілі, судың ағып жатқан сезімін беру үшін бострофедонмен жазылған. «The Montmaray Journals» романында қолданылатын код тілі, Kernetin, бострофедондық тәсілмен жазылған. Бұл корн және латын тілдерінің қосындысы және құпия хабарласу үшін қолданылады. Кейінгі жазбаларында Дж. Р. Р. Толкин көптеген эльфтердің екі қолды болғанын, сондықтан қажеттілікке қарай солдан оңға немесе оңнан солға жазатынын айтады. Лин Картердің «Жасыл жұлдыз» романдарының кейіпкерлері – Лао халқының жазуы бострофедон стилінде жазылған.
The constructed language Ithkuil uses a boustrophedon script. The Atlantean language created by Marc Okrand for Disney's 2001 film Atlantis: The Lost Empire is written in boustrophedon to recreate the feeling of flowing water. The code language used in The Montmaray Journals, Kernetin, is written boustrophedonically. It is a combination of Cornish and Latin and is used for secret communication. In late writings, J. R. R. Tolkien states many elves were ambidextrous and as such, would write left to right or right to left as needed. In the Green Star novels by Lin Carter, the script of the Laonese people is written in boustrophedon style.
Руссо
Бір нотадан екінші нотаға оқуды жеңілдету және "көздің секіруінен" сақтану үшін Жан Жак Руссо "бустрофедон" нотациясын ұсынды. Бұл автордың екінші нота жолын оңнан солға, ал келесісін солдан оңға қарай жазуын қажет етті, және т.с.с. Осылайша, музыкант оқу кезінде нота жолын "секіріп" өтпейді деді. Ал сөздер әр екінші жолда кері жазылған.
To make it easier to read from one musical staff to another, and avoid "jumping the eye," Jean Jacques Rousseau envisioned a "boustrophedon" notation. This required the writer to write the second staff from right to left, then the one after from left to right, etc. Thus the musician avoided, he said, to "jump" a staff while reading. As for the words, they were reversed, every second line.