Кіріспе

Бұл Ұлыбританиядағы 2022 жылға дейін ресми түрде тағайындалған қалалардың тізімі. Онда қала мәртебесіне патент немесе патша жарғысы арқылы ие болған жерлердің тізімі келтірілген. Қазіргі уақытта Ұлыбританияда барлығы 76 осындай қала бар: 55-і Англияда, сегізі Шотландияда, жетісі Уэльсте және алтауы Солтүстік Ирландияда. Олардың ішінде Англияда – 24, Уэльсте – 2, Солтүстік Ирландияда – 2 қаланың Лорд-мэрі бар, ал Шотландияда – 4 қаланың Лорд-провосты бар. Кейбір жағдайларда қала мәртебесіне ие аймақ, оның құрамына кіретін құрылыс аймағымен немесе конгломерациямен сәйкес келмейді. Мысалы, Үлкен Лондонда Лондон қаласы мен Вестминстер қаласы әрқайсысы жеке қала мәртебесіне ие, бірақ Лондон аймағындағы ешбір басқа жергілікті билікке қала мәртебесі берілмеген, сондай-ақ Үлкен Лондон билігіне де берілмеген. Басқа жағдайларда, мысалы, Кентербери және Ланкастер қалаларында, мәртебе бірнеше қалалар мен ауылдық аймақтарды қамтитын жергілікті басқару ауданына қолданылады. Англияда кейде бұл мәртебе Рипон қаласы сияқты азаматтық округтерге қолданылады; алайда, бұл мәртебе олардың атын бөлісетін жергілікті басқару ауданына қолданылмайды. Мысалы, Личфилд пен Чичестердің азаматтық округтері әрқайсысы қала мәртебесіне ие, бірақ олар орналасқан Личфилд ауданы мен Чичестер ауданы жоқ. Бұл тізімге Льютон немесе Нортгемптон сияқты, 200 000-нан астам халқы болғанына қарамастан, қала мәртебесін алмаған және ресми түрде қала болып қала беретін жерлер кірмейді. 2022 жылға қарай, қазіргі уақытта 3 қаладан тұратын 5 рәміздік графтық бар: Кембриджшир, Эссекс, Гэмпшир, Батыс Мидлендс және Батыс Йоркшир. Ұлыбританиядан тыс, британдық теңіз аймақтарындағы және тәуелділіктердегі британдық теңіз аймақтарының қалаларында қазіргі уақытта бесеу бар. Платиналық мерекелік шаралар аясында бұл сан артты, Гибралтар, Бермудадағы Гамильтон және Санкт-Хеленадағы Джеймстаун сияқты ұзақ жылдар бойы сақталған қалаларға Фолкленд аралдарындағы Стэнли және Мэн аралындағы Дуглас қосылды.

Тарих

Британияның алғашқы қалалары (цивита) римдіктердің Рим билігі астындағы кельт тайпаларының астаналары ретінде ұйымдастырған бекінілген елді мекендері болды. Ерте орта ғасырдағы британ дін қызметкерлері кейіннен Гилдас пен Ненний есімдерімен аталатын "28 қала" тізімін сақтап қалды. Қала атағы бастапқыда ресми емес болды және 20-ғасырға дейін патшалық жарлықтар қала мәртебесін беру емес, мойындау ретінде қарастырылды. Қазіргі заманғы Британияның ерте кезеңіндегі басты талап – собордың болуы еді, әсіресе король Генрих VIII 1540 жылдары ағылшын реформациясының бір бөлігі ретінде жаңа епархиялар құрғанда алты жаңа қалаға патент бергеннен кейін. 16-19 ғасырларда жаңа қалалар құрылмады, бірақ өнеркәсіптік революциядан кейін және халық санының өсуімен, урбанизацияның дамуымен Рипон (1836) мен Манчестер (1847) жаңа орталықтар құрды; олардың кеңестері дереу оларды қала деп жариялады. Шотландиядағы Инвернеске тіпті 1897 жылғы мерейтойлық құрметке ие болуға рұқсат берілмеді, себебі бұл басқа дәстүрлі "қалаларға" көбірек назар аударуы мүмкін еді, олар әлі ресми түрде қала мәртебесін алмаған. Алайда, 19-ғасырдың ортасынан бастап бұл процесс ресми сипат алды. 1851 жылы королева Викторияның сапары Манчестерді Парламенттен өз мәртебесін мойындау үшін өтініш беруге итермеледі. Рипон 1860 жылдары одан кейін ілесті, ал 1880 және 1890 жылдары бұрынғы бейресми "қалалар" тізімі ресми түрде мойындалды. Белфаст 1888 жылы собордың болмауына қарамастан, өлшемі, маңыздылығы және тұрақты үкіметінің арқасында мәртебесі жоғарылатылды; басқа ірі муниципалитеттер де соңынан ерді, ал кішігірім өтініш берушілер қабылданбай бастады. Король Эдуард VII және Ішкі істер министрлігі 1907 жылы болашақ өтініш берушілер үшін үш талапты белгіледі: кемінде 300 000 тұрғын, жергілікті басқарудың жақсы көрсеткіштері және "жергілікті метрополитен сипаты", бірақ бұл талаптар жарияланбады, және 1919 жылы Лестердің сәтті мәртебе алуынан кейін бірқатар ерекшеліктер жасалды. 1972 жылғы жергілікті басқару туралы заң 1974 жылдың 1 сәуірінде Ұлы Лондоннан тыс қала мәртебесіне ие болған барлық билік органдарын жойды; олардың көптеген жаңарулары өздерінің алдыңғы мәртебесінде расталды – тіпті 1974-2023 жылдардағы Карлайл ауданы сияқты жағдайларда, жергілікті билік аумағының көп бөлігі дамылмаған ауылдық жерлерді құрады, бірақ Медуэй билігіне Рочестердің атағын сақтауға рұқсат берілмеді. Соңғы кездері қала мәртебесін алу үшін жаңа конкурстар өткізілуде. Қала мәртебесін талап ететін немесе өздеріне "қала" деген сөзді қосатын қалалар мен кеңестер Жарнама стандарттары органынан сөгіс алды. Шотландия мен Ирландия қалалары ерекше қарастырылды. Шотландия қалалары бұл атауды ресми емес түрде қолданды, бірақ ресми түрде корольдік бургтар ретінде ұйымдастырылды; олардың ерекше құқықтары 1707 жылы Ұлыбританияның бірыңғай мемлекетін құрған Одақ шартының XXI бабымен сақталды. Эдинбург пен Глазго 18-ғасырда "ежелгі дәстүр бойынша" қалалар ретінде расталды, сондай-ақ Абердин, бұл кейінірек 1891 жылғы бургты кеңейту туралы актіде қайта расталды. Дундиге 1889 жылы патент хаттары берілді, ал Эльгин мен Перт 1972 жылы Ішкі істер министрлігі тарапынан қалалар ретінде танылды, бірақ бұл артықшылық 1973 жылғы Шотландияның жергілікті басқару туралы заңымен алынып тасталды. Ирландияда ежелгі дәстүр бойынша тек Армағтағы приматтың орнына ғана қала мәртебесі берілді, ал бұл мәртебе 1840 жылғы Ирландияның муниципальді корпорациялар туралы заңымен жойылды. Барлық басқа қалалар осылай танылды.

Статистикалық рөл

Қала мәртебесі Ұлыбританияда статистикалық тұрғыдан маңызды емес, себебі ол қаланың мөлшерін көрсететін өлшем емес және тек рәсімдік мәртебе санайды. Сент-Дэвидс (Уэльстегі кафедралық қала) сияқты тарихи қалалар өте шағын болуы мүмкін, бірақ 2022 жылы мәртебе берілген жаңа қалалардың мөлшері 50 000-нан 200 000-ға дейін жете алады. Льютон, Нортгемптон және Рединг сияқты халқы көп қоныстар бар, олар әлі қала мәртебесіне ие емес.

Қалалық астаналар

"Қала" термині кейде Ұлыбританиядағы ірі қалалық агломерацияларға бос қолданылады. Үкімет оларды статистикалық және экономикалық мақсаттар үшін негізгі қалалық аудандар ретінде тануға бейім, бірақ қала аймағын анықтауда көбінесе үлкен қалалық аймақтар ескеріледі. Лондоннан тыс Манчестер немесе Бирмингем сияқты ірі қалалар көбінесе осы үлкен агломерациялармен шатастырылады. 2011 жылғы халық санауы бойынша Манчестерде Бирмингемге қарағанда халық саны айтарлықтай аз болды, бірақ Үлкен Манчестердің қалалық халқы Батыс Мидлендс агломерациясынан көп. Бұл анықтама мәселесі Ұлыбританияда "екінші қала" деген пікірталасқа себеп болды. Керісінше, Ұлыбританиядағы көптеген ресми қалалардың құрамында негізгі қалалық ауданнан физикалық тұрғыдан бөлінген елді мекендерді қамтитын кең ауылдық жерлер бар. Бұл Милтон-Кейнс және Колчестер сияқты елді мекендерге қатысты, олардың жергілікті билік органдары Патент хаттарын алған, бірақ Милтон-Кейнс қаласы мен Колчестер қаласының әкімшілік бірліктері өздерінің негізгі қалалық аудандарынан әлдеқайда үлкен аумақты алып жатыр, яғни Олни және Вест-Мерси сияқты қалалық елді мекендер заң жүзінде қалалардың құрамына кіреді.