Кіріспе

Корольдік жарғымен берілген мәртебе. Ұлыбританиядағы қала мәртебесі Ұлыбритания монархымен белгілі бір халық орталықтарына беріледі, бұл орталықтар қалалардың қалыпты анықтамасына сәйкес келуі де, келмеуі де мүмкін. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, Ұлыбританияда 76 қала бар: Англияда – 55, Уэльсте – 7, Шотландияда – 8 және Солтүстік Ирландияда – 6. Қала мәртебесі ешқандай артық құқықтарды бермесе де, ол беделдің белгісі болып саналады және жергілікті мақтаныш сезімін тудырады. Мәртебе ешқандай нақты критерийлерге сәйкес автоматты түрде берілмейді, бірақ Англия мен Уэльсте дәстүрлі түрде діни округ соборлары бар қалаларға беріліп келген. Англикандық собордың болуы мен қала деп аталу арасындағы байланыс 1540 жылдардың басында король Генрих VIII алты ағылшын қаласында діни округтар құрғанда (әрқайсысының өзінің соборы болған) және патент хаттары арқылы оларға қала мәртебесін бергенде қалыптасқан. Соборы бар қала көбінесе соборлық қала деп аталады. Ирландияда қала мәртебесі Англия мен Уэльске қарағанда әлдеқайда аз қауымдастықтарға берілді, және қазіргі Солтүстік Ирландияда 19 ғасырға дейінгі екі ғана қала бар. Шотландияда қала мәртебесі 19 ғасырға дейін мемлекеттік деңгейде мойындалмаған. Одан кейін қала мәртебесін беру жаңадан жанданды, алдымен Англияда, онда гранттармен бірге жаңа соборлар да салынды, содан кейін Шотландия мен Ирландияда да осы үрдіс жалғасты. 20 ғасырда Англия мен Уэльсте қала мәртебесінің собордың болуымен байланысты емес екені анықталды, және содан бері гранттар түрлі критерийлер бойынша, соның ішінде халық саны бойынша қауымдастықтарға берілуде. Кейбір корпоративтік органдардың таратылуы, жергілікті басқару реформаларының бір бөлігі ретінде, 1840 жылғы Муниципаль корпорациялар (Ирландия) заңынан бастап, кейбір ежелгі қалаларды мәртебесінен айырды. Дегенмен, мәртебесін сақтап қалу немесе қалпына келтіру үшін зардап шеккен қалалардың көпшілігіне патент хаттары берілді. Қазіргі уақытта Рочестер мен Элгин Ұлыбританиядағы жалғыз бұрынғы қалалар болып табылады. "Қала" деген атау өзі қала мәртебесін білдірмейді; ол тарихи байланыстар (мысалы, White City) немесе маркетингтік мақсаттарда немесе нақтылау үшін (мысалы, Stratford City) атауларға қосылуы мүмкін. Ұлыбританиядағы көптеген ірі қалалар (200 000-нан астам тұрғыны бар қалалар сияқты) кейбір шағын қалалардан үлкен болғанымен, патшалық бекітусіз өздерін қала деп атауға құқылы емес.

19 ғасырдан бұрын

Британияның алғашқы қалалары (цивита) – римдіктердің рим билігіндегі кельт тайпаларының астаналары ретінде ұйымдастырған бекінілген елді мекендер болды. Ерте орта ғасырдағы британ дін қызметкерлері кейіннен Гилдас пен Ненний есімдерімен аталатын "28 қала" тізімін сақтап қалды. 16 ғасырда, егер қала шегінде епархиялық собор болса, Англия королі оны қала ретінде мойындады, Англия мен Уэльсте мұндай 22 епархия болды (мақаладағы қала мәртебесін беру туралы бөлімді қараңыз). Собор болу мен қала деп аталу арасындағы байланыс Генрих VIII Англияның алты қаласында жаңа епархиялар (әрқайсысының өзінде собор бар) құрғанда және патенттер арқылы оларға қала мәртебесін бергенде қалыптасты, бұл екі бөлек процедура еді. Көптеген қалалар бүгінде өте кішкентай, себебі оларға 16 ғасырға дейін қала мәртебесі берілген, ал кейіннен өнеркәсіптік революция кезінде халық санының өсуіне ұшырамады – мысалы, Уэллс (шамамен 10 000 халқы) және Сент-Дэвидс (шамамен 2 000 халқы). 16 ғасырдан кейін Англияда 19 ғасырға дейін жаңа епархиялар (және жаңа қалалар) құрылмады (17 ғасырда король Яков I билігінде Ирландияда тағы бір қала құрылды).

18361888 жыл

1836 жылы Рипоннан бастап діни округтерді құрудың ұзақ күткен қайта жаңғыруы басталды. Рипон қалалық кеңесі мұның қаланы қала дәрежесіне көтергенін болжады және өзін Рипон қаласы және округі деп атауға кірісті. Келесі құрылған діни округ Манчестер болды, және оның қалалық кеңесі ресми емес түрде «қала» аталымын қолдана бастады. 1851 жылы королева Виктория Манчестерге келген кезде, оның мәртебесіне байланысты кеңінен күмәндер туды. Бұл талап, қалалық округ қала мәртебесін алу үшін өтініш берген кезде тоқтатылды, және 1853 жылы патент арқылы мақұлданды. Бұл, әрі қарай Рипонды өз мәртебесін реттеуге мәжбүр етті; оның қала мәртебесі 1865 жылы Парламент актісімен мойындалды. Осы жылдан бастап Рипон қала мәртебесін алды, ал Рипон діни округіндегі Лидс қаласы тез өсіп келе жатқанмен, қала мәртебесіне ие болған жоқ. Манчестердегі жағдай, англикандық діни орталық құрылған кез келген қалалық округтің қала мәртебесін алуға құқылы екенін көрсететін үрдіс орнатты. Осыған сәйкес, Труро, Сент-Олбанс, Ливерпуль, Ньюкасл-апон-Тайн және Уэйкфилд 1877 және 1888 жылдар аралығында ресми түрде қалалар деп жарияланды. Бұл Ішкі істер министрлігінің қарсылығынсыз болған жоқ, ол Сент-Олбансты «төртінші немесе бесінші дәрежедегі базар қаласы» деп сипаттады және халық санының өсуіне байланысты Уэйкфилдтің мәртебесін көтеруге қарсылық білдірді. Саутвелл діни округінде қала құрылмады, себебі ол қалалық корпорациясы жоқ кішкентай ауыл болды, сондықтан королеваға өтініш бере алмады. Бұл діни округ Дербишир және Ноттингемшир округтерін қамтыды, ал Дерби және Ноттингем қалалары қала атағын ала алмағанына көңіл көшті.

1889-1907 жылдар

Англиядағы Англикан епархияларымен байланыс 1889 жылы Бирмингем қала мәртебесіне сәтті өтініш бергенде үзілді (Ирландияда Белфаст 1888 жылы бұл мәртебені алды). Бұл қаланың көп халқы мен жақсы жергілікті басқару тарихымен байланысты болды. Мәртебе берілген кезде Бирмингемде Англикан соборы болмаған, бірақ 1905 жылы приход шіркеуі соборға айналды. Бұл жаңа үрдісті басқа да ірі муниципалитеттер қабылдады: Лидс және Шеффилд 1893 жылы қала мәртебесін алды, ал Брэдфорд, Кингстон-апон-Халл және Ноттингем 1897 жылы Виктория патшайымының Алмаз юбилейі қарсаңында құрметке бөленді. Бұл соңғы үш қала Лондон аймағынан тыс, қала мәртебесі жоқ ең ірі округтік қалалар еді. Үкімет ақыры мойын бұрды, Бальфур «Лондон үкіметі туралы заң бойынша қажетті шаралар аяқталғаннан кейін, Вестминстер ауданына, Заң бойынша құрылған, Генри VIII кезінде алғаш берілген қала атағы беріледі» деді. Патент хаттары жаңадан құрылған Вестминстер метрополитендік округіне «қала» атағын беру үшін тиісінше жарияланды.

1974 жылғы қайта ұйымдастыру және жаңа қалалар

1972 жылғы Жергілікті Өкімет туралы заң Англия мен Уэльстегі Лондоннан тыс барлық жергілікті билік органдарын (приход кеңестерін қоспағанда) таратып жіберді. Бұл 1974 жылдың 1 сәуірінде қала мәртебесіне ие болған әртүрлі жергілікті билік органдарының жойылғанын білдірді. Қала мәртебесін сақтау үшін жаңа патент хаттары тиісті метрополитендік округке, метрополитендік емес ауданға немесе Заңмен құрылған мұрагерлік приход кеңесіне берілді. Олардың кейбіреулері бұрынғы қаладан бірнеше есе кеңірек жергілікті билік аудандарын қамтыды, тіпті қалалық аймақтан тыс көптеген шаршы шақырымдық ауылдық жерлерді де қамтыды, мысалы Брэдфорд, Лидс және Винчестер қалалары. Үш жергілікті емес билік сақтау туындады: Личфилд және Солсбери (немесе Нью Сарум) қалалары үшін жарғылық сенімділер құрылды, олар аудандар да, азаматтық приходтар да емес, ал Рочестер қаласының мәртебесін уақытша сақтау үшін арнайы патент хаттары берілді. 1977 жылы Елизавета II-нің күміс юбилейін тойлауға орай, Ішкі істер министрлігі қала мәртебесіне үміткер тоғыз қаланы анықтады: Блэкберн, Брайтон, Кройдон, Дерби, Дадли, Ньюпорт, Сэндвелл, Сандерленд және Вулвергемптон. 1980 жылдың сәуір айында Личфилд үшін приход кеңесі құрылды, ал алты жыл бұрын құрылған жарғылық сенімділер таратылды. Қала мәртебесі сол жылдың қараша айында жаңа патент хаттары шығарылғанға дейін уақытша жоғалды. 1992 жылы монархтың таққа отырғанына қырық жыл толуына орай, тағы бір қаланың қала мәртебесіне ие болатыны жарияланды. Бұл жолы жаңашылдық ретінде конкурс өткізіліп, қауымдастықтардан өтінімдер қабылдануы тиіс болды. Сандерленд сәтті өтініш беруші болды. 1994 жылы тарихи епископтық орын – Сент-Дэвид қаласының мәртебесі қайта жаңартылды. 2000 жылдан бері қала мәртебесі қалаларға немесе жергілікті билік аудандарына арнайы жағдайларда конкурс негізінде берілуде. Соңғы онжылдықтарда Блэкпул, Колчестер, Кройдон, Гейтсхед, Ипсвич, Миддлсбро, Милтон-Кейнс, Рединг, Суиндон және Уоррингтон сияқты көптеген қалалар осы мәртебеге үмітттенді. Англияда төрт қала сәтті өтініш берушілердің қатарына кірді, ал Уэльсте – екі; 2000 жылы Мыңжылдық тойына орай Брайтон және Хоув, Вулвергемптон қалалары, 2002 жылы Королеваның Алтын юбилейіне орай Престон және Ньюпорт, ал 2012 жылы Королеваның Алмаз юбилейіне орай Челмсфорд және Сент-Асаф қалалары қала мәртебесіне ие болды.

Қала мәртебесіне 2021 жылғы ұсыныстар

2021 жылдың маусым айынан бастап, 2022 жылы Елизавета II-нің платиналық мерейтойын атап өту мақсатында қала мәртебесіне үміткерлік беруге шақырылды. Өтінімдерді ұсынған қалалар (кейбіреулері екінші немесе одан кейінгі рет) Бангор (Солтүстік Ирландия), Борнмут, Донкастер, Данфермлайн, Дадли, Маразион, Миддлсбро, Милтон-Кейнс, Рединг, Сент-Эндрюс және Врексам болды. Алғаш рет теңіз артындағы территориялар мен тәждік тәуелділіктерінен де өтінімдер қабылданды. Байқау 2021 жылдың 8 желтоқсанында 39 үміткерден іріктеу жасаумен аяқталды, жеңімпаздар 2022 жылдың маусым айында жариялануға тиіс болды. 2021 жылдың 18 қазанында Премьер-министр Парламентте Королеваның, іріктеу аяқталуына дейін, үміткерлердің бірі – Саутхенд-он-Сиге қала мәртебесін беру туралы шешім қабылдағанын мәлімдеді. Бұл қадам үш күн бұрын қанымен сөндірілген және ұзақ жылдар бойы осы мәртебені талап еткен қаланың депутаты, сэр Дэвид Эместің құрметіне жасалды. Қала мәртебесі 2022 жылғы 26 қаңтардағы патенттік хаттармен ресми түрде бекітілді. Аталған хаттар 2022 жылдың 1 наурызында Уэльс ханзадасы Чарльз Саутхенд қалалық кеңесіне табыс етті. 2022 жылдың 20 мамырындағы хабарламаға сәйкес, іріктеуден өткен сегіз жаңа қала құрылатындығы, оның ішінде Ұлыбританияның әр елінен және теңіз артындағы аймақтардан кем дегенде біреуі болатындығы жарияланды. Англияда бұл құрмет Милтон-Кейнс, Колчестер және Донкастерге бұйырды. Шотландияның бұрынғы патшалық астанасы Данфермлайн да осы мәртебеге ие болды. Солтүстік Ирландиядағы Бангор да таңдалып алынды, ал Уэльстегі атақ Врексамға берілді. Осы марапаттардың нәтижесінде Ұлыбританияның құрлықтағы ресми қалаларының саны 76-ға жетті, оның ішінде Англияда – 55, Шотландияда – 8, Уэльсте – 7, Солтүстік Ирландияда – 6 қала бар.

Үлкен Лондон

Лондон мен Вестминстер қалаларынан басқа, Үлкен Лондон аймағындағы ешбір жергілікті билік органдарына қала мәртебесі берілген жоқ. Ішкі істер министрлігі метрополиялық аудандардың қала болуға тырысуына қарсы тұру саясатын ұстанды, тіпті олардың халқы мен басқа ұсынылған талаптар қала мәртебесіне ие болу критерийлері ретінде лайықты болған жағдайларда да. Мұндай шешім елордадағы екі қаланың мәртебесін төмендетуі мүмкін деп есептелді. Саутварк қалалық әкімдігі бірнеше рет өтініш білдіргенімен, 1955 жылы қалалық хатшыға бұл мәселені әрі қарай қарауды тоқтату туралы хабарланды.

Рочестер

Рочестер 1211 жылдан 1998 жылға дейін қала ретінде танылды. 1974 жылдың 1 сәуірінде қалалық кеңес таратылып, Кент графтығындағы жергілікті басқару ауданы – Медуэй ауданының құрамына кірді. Бірақ патенттік хаттарға сәйкес, бұрынғы қалалық кеңес аумағы «көне атауды сақтап қалу» және «аталған қаланың ұзақ тарихы мен мақтан тұтатын мұрасын» еске алу үшін «Рочестер қаласы» деп атала берді. Қала ерекше болды, себебі оның кеңесі, жарғылық сенімділері, мэрі немесе азаматтық басшысы болған жоқ. 1979 жылы Медуэй ауданы Рочестер-апон-Медуэй деп өзгертілді, ал 1982 жылы жаңа патенттік хаттар қала мәртебесін бүкіл ауданға берді. 1998 жылдың 1 сәуірінде Рочестер-апон-Медуэй және Гиллингхэм аудандары таратылып, Медуэйдің жаңа біртұтас басқару органы құрылды. 1982 жылғы патенттік хаттар бойынша ресми түрде қала мәртебесіне ие болған аудан таратылғандықтан, ол қала мәртебесін де жойды. Осы кезеңде таратылған басқа екі қала (Бат және Херефорд) қаланың және мэрияның мәртебесін сақтау үшін жарғылық сенімділерді тағайындауға шешім қабылдады, ал Рочестер-апон-Медуэй қалалық кеңесі мұндай қадам жасаған жоқ. Медуэй кеңесі 2002 жылы Рочестердің Лорд-канцлер кеңсесінің қалалар тізімінде жоқ екенін анықтағанда ғана бұл жайтты білді. 2010 жылы кеңес жарнамалық материалдарда «Медуэй қаласы» деген атауды қолдана бастады, бірақ Жариялану стандарты жөніндегі орган оны бұлай істемеуге шақырды.

Шотландия

Шотландияда 1889 жылға дейін корольдік жарғы немесе патент хаттары арқылы қалалар болған жоқ. Одаққа дейінгі Шотландиядағы ең жақын баламасы – корольдік бург болды. "Қала" термині әрқашан тұрақты қолданылмады және ресми түрде тағайындалған қалалардың санына қатысты күмәндер болды. Эдинбург және Перт корольдік бургтары ежелден "civitas" атауын қолданған, бірақ "қала" термині 15 ғасырға дейін қолданылмаған сияқты. Англиядағы жағдайдан өзгеше, Шотландияда кафедралдың болуы мен "қала" атағының арасында байланыс болған жоқ. Абердин, Глазго және Эдинбург 18 ғасырға қарай ежелгі дәстүр бойынша қалалар ретінде қабылданды, ал Перт және Элгин де осы атауды қолданды. 1973 жылғы "Жергілікті басқару (Шотландия)" заңы 1975 жылы Шотландияның жергілікті басқаруын толығымен қайта ұйымдастырды. Барлық бургтар таратылды және округтер жүйесі құрылды. Абердин, Эдинбург, Данди және Глазгоның төрт округінің атауларында "Қала" сөзі болды. 1975 жылғы округтер 1996 жылы "Жергілікті басқару және басқа да мәселелер (Шотландия)" заңымен (1994 жыл) қазіргі кеңес аудандарымен алмастырылды, және сол төрт қала тағайындалды. 1996 жылғы қайта ұйымдастырудан бері тағы төрт шотландиялық қала тағайындалды: Инвернесс – мыңжылдық тойлаулар аясында, Стирлинг – 2002 жылы Елизавета II-нің Алтын мерейтойына орай, Перт – 2012 жылы Елизавета II-нің Алмаз мерейтойын белгілеу үшін.

Ирландия және Солтүстік Ирландия

Ирландияда қала мәртебесі тарихи түрде корольдік жарғымен берілетін болған. Ирландияда Ирландия шіркеуінің кафедральдары бар көптеген қалалар бар, олар ешқашан қала деп аталған емес. Осыған қарамастан, Армаг, бүкіл Ирландияның приматының орны болғандықтан, 1840 жылғы Муниципалдық корпорациялар (Ирландия) заңымен Армаг қалалық корпорациясы таратылғанға дейін қала саналды. Қазіргі Солтүстік Ирландияда жарғысы бар жалғыз тарихи қала – Дерри. Дерриге алғашқы жарғыны 1604 жылы Джеймс I берген, бірақ 1608 жылы Каир О’Доэрти шабуыл жасап, гарнизонды қиратқан. Қазіргі қала 1613 жылы Лондон гильдиясының мүшелеріне, Ольстерді мекендеудің бір бөлігі ретінде, қабырғалы қала салуды көздейтін екінші жарғы арқасында құрылды және ол Лондондерри деп аталды. 1887 жылы королева Викторияның алтын мерейтойы тойланды, содан кейін Белфаст муниципалитеті Ирландияның Лорд-лейтенантына қала мәртебесін беру туралы өтінішпен жүгінді. Белфаст өзінің талабын екі ағылшын муниципалитетімен – теңіз порты Ливерпуль және тоқыма орталығы Манчестермен – ұқсастығына және сол кезде Дублин қаласынан халық саны көп болғандығына негіздеді. Бірқатар құқықтық талқылардан кейін 1888 жылы қала мәртебесі берілді. Діни орталық емес, ірі өнеркәсіптік қала болғандықтан құрметке ие болу бұрын-соңды болмаған жағдай еді. Белфасттың мысалына көп ұзамай Англияның Бирмингем және Шотландияның Данди қалалары да еліктеді. Ньюри, Шотландиядағы Инвернесс және Стирлинг сияқты, ресми шекарасы немесе қалалық кеңесі жоқ. Патент хаттары қала атынан Ньюри және Морн аудандық кеңесінің өкілдеріне табыс етілді.

Корольдік колониялар мен Британдық теңізден тыс аумақтар

Британ империясы кезінде Колониялық кеңсе епископтарды тағайындаған кезде патент хаттары арқылы Тәждік колонияларды қала деп жариялауға құқылы болды. 1842 жылы Гайана епископтығы құрылғанда Джорджтаун (сол кезде Британдық Гвиананың бөлігі) ресми түрде "Джорджтаун қаласы" деп жарияланды. Осыған ұқсас тәртіп Гибралтар, Джеймстаун, Сент-Хелена, Бриджтаун, Барбадос, Сент-Джонс, Антигуа және Барбуда, Виктория, Гонконг және Багам аралдарындағы Нассау үшін де сақталды. Гамильтон, Бермуда 1897 жылы Виктория патшайымның Алмаз юбилейін тойлау аясында қала мәртебесін алды. Екінші мыңжылдықтан бастап Ұлыбритания үкіметі елді мекендерге мәртебе беру үшін конкурстар ұйымдастырды. 2021 жылы Елизавета II-нің платиналық юбилейін атап өту мақсатында қала мәртебесіне үміткерліктер қабылдалды, ал тәуелді және британдық теңізден тыс аумақтарға алғаш рет қатысуға рұқсат берілді. Үміткерлер: Джордж Таун (Кайман аралдарында), Гибралтар, Стэнли (Фолкленд аралдарында), Дуглас және Пил (екеуі де Мэн аралында) болды. Кейіннен Гибралтардың бұрыннан қала мәртебесіне ие екені анықталды, Ұлттық архивтердегі зерттеушілер Гибралтардың қала мәртебесінің күшінде екенін растады, бірақ аумақ соңғы 140 жылдан бері қалалардың ресми тізіміне енбеген. Кейін Стэнли мен Дугласқа бұл құрмет берілді, расталғаннан кейін теңізден тыс аумақтардағы қалалардың саны беске жетеді. 2012 жылы Алмаз юбилейін тойлау аясында тағы бір конкурс өткізілді, онда Армаг мәртебе алды. 2012 жылғы конкурста Армагтан басқа он бір қала қатысты: Кембридж, Дерби, Глостер, Ланкастер, Ньюпорт, Питерборо, Салфорд, Саутгемптон, Сент-Олбанс, Сандерленд және Уэйкфилд.

Қалалық кеңестер

Қала мәртебесін алу елді мекенге өзін "қала" деп атаудан басқа ешқандай артық құқық бермейді. Бірақ, бұл аталымның өзіндік беделі бар, сондықтан осы мәртебе үшін күрес аса қатал болады. Тарихи тұрғыдан алғанда, қала мәртебесі тек еншісі бар қалаларға ғана тағайындалуы мүмкін еді. Мұндай тағайындама жергілікті билік аумағына, мысалы, азаматтық округке немесе қалалық муниципалитетке тікелей берілетін. Алайда, соңғы тағайындамаларда ашық формулировка қолданылады, онда мәртебе "қалаға" беріледі. Көбінесе "қала" атауы тиісті жергілікті билік аумағымен толық сәйкес келеді, сондықтан қала мәртебесін иеленуші – кеңестің корпоративтік органы болып табылады. Мысалға, "Брайтон және Хов қалаларына", "Вулвергемптон қаласына" және "Ньюпорт округіндегі Ньюпорт қаласына" берілген патенттік хаттарды қарастыруға болады. Әр жағдайда, бұрынғы муниципалитет қалалық кеңеске айналды. Көптеген қалаларда қалалық кеңестер бар, олардың өкілеттіктері елге және елді мекеннің типіне байланысты әртүрлі болады.

Англия

Англиядағы 55 қаланың 13-і метрополиялық округтерде орналасқан, және олардың қалалық кеңестері бір деңгейлі метрополиялық округтік кеңестер болып табылады. Метрополиялық округтерден тыс 14 қала – унитарлық билік органдары, ал 15 қаланың жергілікті округтік кеңесі өкілеттіктері шектеулі, және олар жергілікті округтік кеңеске бағынышты. Лондонда Вестминстер қалалық кеңесі Лондонның кенттік кеңесі ретінде жұмыс істейді, ал Лондон корпорациясы Лондон қаласының кеңесі болып табылады. Рипон және Уэллс сияқты сегіз кішкентай епископтық қалалар жергілікті басқару округтеріне жатпайды, сондай-ақ "қала мәртебесіне ие жергілікті басқару округтері" құрамына да кірмейді, және олардың қалалық кеңестері – шектеулі өкілеттіктері бар шаруашылық кеңестері. Екі қалада (Бат және Честер) қалалық кеңес жоқ, ал Даремде "қалалық" шаруашылық кеңесі бар. Дегенмен, олар 1996 және 2009 жылдары таратылғанға дейін қала мәртебесіне ие болған бұрынғы округтердің атынан, жарғылық сенімділер арқылы осы мәртебені сақтап келеді.

Шотландия

Абердин, Данди, Эдинбург және Глазго – өздері кеңес аудандары болып табылады және олардың жеке қалалық кеңестері бар. Данфермлин, Перт, Стирлинг және Инвернес қалалары қала мәртебесі жоқ және қалалық кеңестері жоқ кеңес аудандарының құрамына кіреді. Стирлинг Кеңесінің қала мәртебесіне жасаған өтініші (қазіргі бұрынғы) Стирлинг Корольдік қаласының қалалық аймағына қатысты болды және Стирлинг кеңесі ауданынан әлдеқайда кіші қала шекараларын қамтыды.

Уэльс

Кардифф, Ньюпорт және Суонси бас қалалар болып табылады және олардың қалалық кеңестері бар. Врексам 2022 жылы қала мәртебесін алған, бірақ 2023 жылдың сәуір айына дейін округтік кеңесін сақтап келді. Бангор, Сент-Асаф және Сент-Дэвидс қалалық кеңестері – шектеулі өкілеттіктерге ие қоғамдық кеңестер.

Солтүстік Ирландия

Белфаст қалалық кеңесі – жергілікті өзін-өзі басқару округтік кеңесі. 2015 жылғы жергілікті басқару реформасынан кейін Армағ, Дерри, Лисберн және Ньюри қалалары ірі аудандардың құрамына кірді және өздеріне жеке кеңес құру құқығы жоқ.

Ресми белгіленген қалалар

Қазіргі уақытта Ұлыбританияда ресми түрде тағайындалған 76 қала бар, олардың 17-сі 2000 жылдан бері жаңа мыңжылдық және 2002 жылы Елизавета II патшайымының Алтын мерейтойын, 2012 жылы Алмаз мерейтойын, ал 2022 жылы Платина мерейтойын атап өту мақсатында өткізілген сайыстарда қала мәртебесі алған. Бұл мәртебеге қол жеткізу өте қалаулы, сондықтан соңғы сайыстарға 40-тан астам қауым өтініш білдірген.

Ресми белгіленген қалалардың тізімі

Қала мәртебесі қалалар, жергілікті басқару аудандары және азаматтық приходтар сияқты түрлі нысандарға берілген. Әрбір қаланың мәртебесін иеленген нысандар тізімі мен олардың картасын Ұлыбританиядағы қалалар тізімінен қараңыз. Төмендегі әрбір белгіше қала мәртебесіне ие аймақтың картасына сілтеме жасайды.

Ең кіші және ең ірі қалалар

Қалалар көбінесе тұрғындар саны бойынша тізімделеді, бірақ бұл идеалды өлшем емес. Халық саны қала ішіндегі тұрғын үйлердің саны мен түріне байланысты өзгеруі мүмкін және белгілі бір аумақпен шектелуі керек. Мақалада бұрын айтылғандай, Ұлыбританиядағы қаланың ресми аумағы әдетте жергілікті басқару/кеңес шекарасына дейінгі аумақты қамтиды, ал кеңес органдарының түрлері көп. Дегенмен, Ұлыбритания құрамына кіретін елге және кеңес таратылған-таратылмағанына байланысты ерекшеліктер бар. Мұндай шекарада әдетте құрылыс салынып дамыған (қалалық) аймақ пен оны қоршаған, сирек қоныстанған ауылдық жерлер болуы мүмкін. Керісінше, қаланың аумағы толығымен дамыған қалалық жерлерден тұруы мүмкін, ондағы қалалық орта қала мәртебесі жоқ басқа аймаққа таралуы мүмкін. Мұндай кең қалалық аймақ күнделікті сөйлеуде жергілікті тұрғындар тарапынан «қала» деп есептелуі мүмкін, бірақ бұл ресми мәртебе емес. «Квадраттық миль» аумағында орналасқан Лондон қаласы үлкен қалалық аймақтың ортасында жатқандықтан, «кішкентай» деген анықтаманы тек аз аумақты қалалық жерлері бар және жанында ауылдық жерлері бар қалаларға қолдануға болады, бұл терминнің нақты бейнесін көрсетеді, осы тұрғыдан Уэллс қаласы ең кішкентай дербес қалалық кеңес ауданы ретінде жақсырақ сәйкес келеді. Сондықтан өлшемді әртүрлі жолмен түсіндіруге болады, ал төменде халық саны, қалалық кеңес ауданы және қалалық аймақ бойынша ең кішкентай және ең үлкен бес қаланың тізімі келтірілген. Барлық статистика 2021 жылғы халық санағының деректеріне негізделген. Халық саны – қалалық кеңес ауданындағы барлық тұрғындардың саны. Арма (жергілікті кеңесі жоқ) және ең ірі қалалық аймақ тізімі қала халқының санын пайдаланады.

Кафедралды қалалар

"Кафедральды қала" – собор бар қала деп танылған елді мекен.

Шотландия

Шотландияның ұлттық шіркеуі, Шотландия шіркеуі, басқару жүйесінде пресвитериандық (епископтардың билігін мойындамайды), сондықтан соборлардың орнына биік шіркеулер (кирктер) бар. Дегенмен, Реформацияға дейінгі діни округтарда (епархияларда) әлі де сақталған соборлар бар, ең танымалдары Глазго мен Абердинде. Олар Шотландия шіркеуінің қолданысында және собор атағын сақтап тұр. Басқалары (мысалы, Сент-Эндрюс) қазір қираған. Жоғарыда айтылғандай, Перт пен Элгин 1975 жылға дейін қала ретінде мойындалған; Перт қаласының мәртебесі 2012 жылы қайта жаңартылды. Сонымен қатар, Реформацияға дейінгі тағы бес діни орталық – Бречин, Данблан, Данкельд, Киркволл және Сент-Эндрюс – көбінесе қалалар деп аталады, әсіресе осы елді мекендердің атауларында (мысалы, «Бречин қаласы және ауданы» қауымдық кеңесі). 21-ғасырда қала мәртебесі алған елді мекендердің ішінде Инвернес (2001 жылы марапатталған) епископтық соборға ие (1866), бірақ Шотландия шіркеуінің қарауында емес. Стирлинг (2002 жылы марапатталған) ешқашан ешқандай соборға ие болған емес. Перт (2012 жылы мәртебесі қайта жаңартылған) 1860 жылдан бері епископтық соборға ие, бірақ Реформацияға дейінгі мекемесі жоқ.

Солтүстік Ирландия

Солтүстік Ирландияда, жоғарыда айтылғандай, епархиялық собордың иелігінде болу ешқашан (Армагтың ерекше жағдайын қоспағанда) осы мәртебеге қол жеткізу үшін жеткіліксіз болды. Сонымен қатар, 1871 жылы Ирландия шіркеуі таратылды. Осыған қарамастан, 1911 жылғы «Британника энциклопедиясы» Армагты (1840 жылы қала мәртебесін жоғалтқан) және Лизбернді қалалар деп көрсетеді. Армаг кейіннен 1994 жылы ресми түрде қала мәртебесін қайта алды, ал Лизберн 2002 жылы қала мәртебесіне ие болды. Солтүстік Ирландияда Ирландия шіркеуінің соборы бар, бірақ қала мәртебесі жоқ төрт қала бар: Клогер, Даунпатрик, Дромор және Эннискиллен. Ньюри – Солтүстік Ирландиядағы Ирландия шіркеуінің соборы шекараларында жоқ жалғыз қала.

Өтініш берушілер

Бірқатар қалалар өздерін қалалар деп атайды (кем дегенде кейбір жағдайларда), қажетті Хартиясы болмаса да. Солтүстік Ирландиядағы Баллимена он тоғызыншы ғасырдан бері бейресми түрде "Жеті мұнаралы қала" деп аталады. Бречиннің қоғамдық кеңесі Бречин қаласы және аудандық қоғамдық кеңесі деп аталады. Жергілікті футбол командасы Brechin City F. C. (олар қаладағы City Road кездесуінде құрылды) деп аталады. Бречинде собор бар және ол Бречин епископтығының ежелгі ордасы болды. Дункельд, он жетінші ғасырға дейін епископтың орындығы, кейде қала деп аталады. 1877 жылы "қалалық зал" салынды, содан бері демалыс орнына айналды. Элгиннің қоғамдық кеңесі Элгин қаласының және Корольдік бургы қоғамдық кеңесі деп аталады. Жергілікті футбол командасы Elgin City F. C. деп аталады. Гилфордтың соборы бар, ал жергілікті футбол командасы Guildford City F. C. деп аталады. 2013 жылы жергілікті кеңес сәттілік мүмкіндігі төмен және уақыт пен ресурстың көп жұмсалуымен, пайданың аз болуына байланысты өтініш бермеді. Летчворт Гарден Сити және Уэлвин Гарден Сити – Гертфордширдегі орташа өлшемді жаңа қалалар. Олар Лондонның тығыздығын азайту мақсатында Гарден-қалалар қозғалысының бір бөлігі ретінде құрылды. Қала мәртебесін алуға жасаған сәтсіз әрекеттерінен кейін Беркширдің Рединг қаласы автобустарында және автотұрақ белгілерінде "қала орталығы" деген сөз тіркесін қолдана бастады. Редингтің қалалық аймағында 350 000-нан астам тұрғын бар, бұл оны Ұлыбританиядағы ең ірі қалалық аймақтардың біріне айналдырады және Саутгемптон, Кингстон-апон-Халл және Дерби сияқты көптеген ірі қалалардан үлкен. Алайда, Рединг округінің халқы 2006 жылы Ұлттық статистика кеңсесі бойынша 142 800 деп бағаланды, себебі қаланың шығыс және оңтүстік шет елді мекендері (мысалы, Эрли мен Вудли) көршілес жергілікті билік органдарының құрамына кіреді.