Кіріспе
Испан тілі грамматикалық жағынан өзгермелі тіл, яғни көптеген сөздер өздерінің өзгеретін функцияларына сәйкес, әдетте соңында, шағын өзгерістерге ұшырайды ("белгіленеді"). Етістіктер уақыт, түр, модальдық сипат, тұлға және сан бойынша белгіленеді (бұл әрбір етістіктің елуге дейін жалғанған түріне әкеледі). Есімдер екі жыныс категориясы бойынша жіктеледі және санмен белгіленеді. Жеке есімдіктер тұлға, сан, жыныс (соның ішінде қалдық бейтарап) және өте қысқартылған жай категориясы бойынша өзгеріске ұшырайды; испандық есімдік жүйесі латын тілінің ататектеріндегі жүйенің жеңілдетілген нұсқасын көрсетеді. Испан тілі грамматикалық трактат жазған алғашқы еуропалық тіл. Оның грамматикасы туралы трактат 1492 жылы андалусиялық филолог Антонио де Небрия жариялап, оны Саламанкада Кастилия королевасы Изабеллаға ұсынды. Испандық Корольдік академиясы (RAE) дәстүрлі түрде испан тілінің нормативтік ережелерін, сондай-ақ оның орфографиясын анықтайды. Пиреней және американдық испан тілдерінің ресми нұсқалары арасындағы айырмашылықтар өте аз, және бір аймақта тіл үйренген адам екінші аймақта қарым-қатынас жасауда көбінесе қиындықтарға тап болмайды; алайда, айтылу, сондай-ақ грамматика мен сөздік қоры әртүрлі болады. Жақында ағылшын тілінде жарық көрген толық испан тілі анықтамалық грамматикаларына , , және кіреді.
Spanish is a grammatically inflected language, which means that many words are modified ("marked") in small ways, usually at the end, according to their changing functions. Verbs are marked for tense, aspect, mood, person, and number (resulting in up to fifty conjugated forms per verb). Nouns follow a two gender system and are marked for number. Personal pronouns are inflected for person, number, gender (including a residual neuter), and a very reduced case system; the Spanish pronominal system represents a simplification of the ancestral Latin system. Spanish was the first of the European vernaculars to have a grammar treatise, Gramática de la lengua castellana, published in 1492 by the Andalusian philologist Antonio de Nebrija and presented to Queen Isabella of Castile at Salamanca. The Real Academia Española (RAE, Royal Spanish Academy) traditionally dictates the normative rules of the Spanish language, as well as its orthography. Differences between formal varieties of Peninsular and American Spanish are remarkably few, and someone who has learned the language in one area will generally have no difficulties of communication in the other; however, pronunciation does vary, as well as grammar and vocabulary. Recently published comprehensive Spanish reference grammars in English include , , and .
Іс-әрекеттер
Әрбір испан тіліндегі етістік үш форма класының біріне жатады, олар инфинитивтің аяқталуымен сипатталады: ar, er немесе ir – бұл сәйкесінше бірінші, екінші және үшінші жұптамалар деп аталады. Испан тіліндегі етістіктің тоғыз индикативтік уақыты бар, олардың көптегені ағылшын тіліндегі тікелей баламаларына ие: қазіргі заман («Мен жүремін»), өткен уақыт («Мен жүрдім»), толық емес («Мен жүріп жаттым» немесе «Мен жүретінмін»), қазіргі толық («Мен жүрдім»), өткен толық – сонымен қатар плюперфект («Мен жүрдім»), болашақ («Мен жүремін»), болашақ толық («Мен жүретін болам»), шартты қарапайым («Мен жүрер едім») және шартты толық («Мен жүрген болар едім»). Көптеген диалекттерде әр уақыттың алты түрлі формасы бар, олар бірінші, екінші немесе үшінші тұлғаға және жеке немесе көпше санға қарай өзгереді. Екінші тұлғада испан тілінде ресми және жақын қарым-қатынас арасындағы «T–V» айырмашылығы сақталады. Ресми екінші тұлға есімдіктері (курсив = иә, курсив = иә) үшінші тұлға етістік формаларын қабылдайды. Испанияның көп бөлігінде екінші тұлға көпше саны «сіздер» (мысалы, «сіздер жейсіздер») арқылы білдіріледі, ал Латын Америкасы испан тілінде ол ресми екінші тұлға көпше санымен біріктіріледі (мысалы, курсив = иә). Осылайша, Латын Америкасында курсив=иә ресми және жақын екінші тұлға есімдігі ретінде қолданылады. Латын Америкасының көптеген аймақтарында (әсіресе Орталық Америка және Оңтүстік Американың оңтүстігінде) екінші тұлғадағы жақын жеке есімдік курсив=иә сөзімен алмастырылады, бұл көбінесе өзінің ерекше етістік формаларын қажет етеді, әсіресе қазіргі уақыттағы индикативте, онда аяқталулар курсив=иә, курсив=иә және курсив=иә етістіктері үшін сәйкесінше курсив=иә, курсив=иә, курсив=иә болады. «Voseo» деген мақалаға қараңыз. Төмендегі парадигма кестелерінде (қажет болған жағдайда) этимологиялық есімдіктер жақшада көрсетілген.
Өткен заман
Испан тілінде өткен шақтағы іс-әрекеттерді немесе күйді білдіру үшін көптеген етістік кезеңдері бар. "Жай" түрінде (бір сөзден тұратын, күрделі етістіктер емес) екі кезең бар: претерит және кемелсіз.
Претеритті және кемелсізді бірге қолдану
Претерит пен имперфект бір сөйлемде біріктірілуі мүмкін, бұл бір шартта оқиғаның екінші шартта көрсетілген іс-әрекет немесе жағдай кезінде орын алуын білдіреді. Мысалы:
Олар сырттағы шуды естігенде радио тыңдап отырды. (Олар сыртта шу естігенде радио тыңдап отырды.) Сіз кірген кезде мен бөлмеде едім. (Сіз кіргенде мен бөлмеде едім.) Бұл оқиға болған кезде өте тыныш күн еді. (Оқиға болған кезде өте бейбіт күн болды.) Үш жағдайда да оқиға немесе аяқталған іс-әрекет жалғасып жатқан жағдайды немесе іс-әрекетті тоқтатады. Мысалы, екінші сөйлемде сөйлеуші өзінің бөлмеде болғанын айтады (ол жерде болудың жалғасып жатқан немесе аяқталмаған жай-күйін білдіру үшін), ал екінші адам кіру арқылы осы жағдайды "үзіп" тастады (аяқталған іс-әрекетті көрсету үшін претерит қолданылады).
Ellos escuchaban la radio cuando oyeron un ruido afuera. (They were listening to the radio when they heard a noise outside.) Yo estaba en mi cuarto cuando usted entró. (I was in my room when you came in.) Era un día muy tranquilo cuando eso pasó. (It was a very peaceful day when that happened.) In all three cases, an event or completed action interrupts an ongoing state or action. For example, in the second sentence, the speaker states that he was in his room (expressed through the imperfect to reflect the ongoing or unfinished state of being there) when the other person "interrupted" that state by entering (expressed through the preterite to suggest a completed action).
Қазіргі прогрессивті және кемелсіз прогрессивті
Қазіргі және толық емес прогрессивті уақыттар қазіргі және өткен шақтағы ағымдағы, дамып жатқан іс-әрекетті білдіру үшін қолданылады. Мысалы:
Estoy haciendo mi tarea. (Мен үй тапсырмасын жасап жатырмын)
Estamos estudiando. (Біз оқып жатырмыз)
Estaba escuchando la radio. (Мен радио тыңдап тұрдым)
Él estaba limpiando su cuarto. (Ол бөлмесін тазалап жатты)
Қазіргі прогрессивті уақытты жасау үшін, бірінші кезекте, етістіктің көмекші етістігін (ser немесе estar) контекстке қарай, түйінмен сәйкес келу үшін жіктеу керек, содан кейін негізгі етістіктің -ando/-iendo жұрнағын қосу керек. Өткен (толық емес) прогрессивті уақытты жасау үшін көмекші етістіктің (ser немесе estar) контекстке қарай, түйінмен сәйкес келу үшін толық емес етістік формасында жіктеу керек.
Estoy haciendo mi tarea. (I am doing my homework)
Estamos estudiando. (We are studying)
Estaba escuchando la radio. (I was listening to the radio)
Él estaba limpiando su cuarto. (He was cleaning his room)
The present progressive is formed by first conjugating the verb italic=yes or italic=yes, depending on context, to agree with the subject, and then attaching a gerund of the verb that follows. The past (imperfect) progressive simply requires the italic=yes or italic=yes to be conjugated, depending on context, in imperfect, with respect to the subject.
Қосалқы
Етістіктің шартты райы тілек немесе ниет, талап, сезім, белгісіздік немесе күмән сияқты жағдайларды білдіретін сөйлемдерде қолданылады.
Кемелсіз қосымша
Бүгінде, кемелсіз жақсылықтың екі түрі – мысалы, "haber" етістігінен жасалған "hubiese" және "hubiera" – көбінесе бір-бірімен алмастырылады. * Курсивті=иә түрі (көптеген роман тілдеріндегідей) латын тілінің өткен шақтың шартты түрінен, ал курсивті=иә түрі латын тілінің өткен шақтың хабарламалық түрінен алынған. Қайсысын қолдану көбінесе жеке талғам мен диалектке байланысты. Көптеген адамдар сөйлегенде тек курсивті=иә түрін қолданады, бірақ жазғанда екі түрін де қолданады. Көптеген адамдар кездейсоқ екеуін де қолдануы мүмкін, тіпті сирек кездесетін курсивті=иә түрін артық көруі де мүмкін. Кемелсіз жақсылықтың жасалу себептері қазіргі жақсылықтың жасалу себептерімен бірдей, бірақ ол басқа уақыттар мен мерзімдерде қолданылады.
Есімдіктер
Испан тілінде, басқа роман тілдеріндегідей, барлық есімдер екі түрдің біріне жатады: "еркек" немесе "әйел", және көптеген сын есімдер өздері сипаттайтын есімнің түріне қарай өз түрін өзгертеді. Адамды білдіретін көптеген есімдер үшін грамматикалық түр биологиялық түрмен сәйкес келеді.
Сифаттар
Испан тілінде әдетте ағылшын және көптеген басқа Үнді-Еуропа тілдері сияқты сын есімдер қолданылады. Дегенмен, ағылшын және испан тілдерінің сын есімдері арасында үш маңызды айырмашылық бар. Испан тілінде сын есімдер көбінесе өзгертетін зат есімнен кейін келеді. Бірақ, егер автор немесе сөйлеуші бір заттың нақты қасиетін ерекше атап көрсеткісі келсе, тіпті поэтикалық стильде сөйлесе, сын есім зат есімнен бұрын келеді (қасиетті нақты бір затты көрсету үшін пайдаланудың қарапайым жағдайынан өзгеше). Мысалы, *italic=yes* – әлемде көп қызыл үйлер бар, бірақ мен өзімнің үйім туралы айтқым келеді, немесе менде көп үйлер бар, бірақ мен қызыл үй туралы айтқым келеді. *italic=yes* – Менің үйім, қызыл үй. *italic=yes* – Менің үйімнің қаншалықты қызыл екенін баса көрсеткім келеді (мүмкін, жалғыз үйім). *italic=yes* – Менің үйім, ол әрине қызыл. Испан тілінде сын есімдер өздері сипаттайтын заттың санына (бірлік/көптік) және жынысына (еркек/әйел) қарай өзгереді. Мысалы, *italic=yes* (кесе) – әйелдік, сондықтан "қызыл кесе" – *italic=yes*, ал *italic=yes* (стақан) – еркек, сондықтан "қызыл стақан" – *italic=yes*. Испан тілінде сын есімдер зат есімнің немесе есімдіктің орнына қолданылуы қалыпты жағдай, және бұл (адамдар туралы сөз болғанда) кемсітушілік немесе әдепсіздік ретінде қарастырылмайды. Мысалы, *italic=yes* – "ұзын" немесе "ұзын бойлы адамдар". *italic=yes* – "ірі" немесе "ірі адам".
Анықтамашылар
Испан тілінде детерминативтер ағылшын тіліндегідей қолданылады. Басты айырмашылық – олар сан (жекеше/көпше) және род (еркек/әйел) бойынша өзгеріп отырады. Көп қолданылатын детерминативтерге: *иә* ("the"), *иә* ("a"), *иә* ("this"), *иә* ("much, a lot"), *иә* ("some") жатады.
Өтірік сөздер
Испан тіліндегі жіктеу есімдері ағылшын тіліндегі жіктеу есімдері сияқты бірнеше негізгі категорияға бөлінеді: жеке, көрсету, сұрау, қатыстырмалы және меншік. Жеке жіктеу есімдері – бірінші, екінші немесе үшінші грамматикалық тұлғаны көрсететін формаларына қарай өзгеріп отыратын есімдер – санға (жекеше немесе көпше) ғана емес, сонымен қатар ресмилік деңгейіне немесе сөйлесушілер арасындағы қарым-қатынасқа байланысты әртүрлі екінші тұлға формаларын қамтиды. Бұған қоса, осы екінші тұлға формалары географиялық аймаққа қарай өзгешеленеді. Жіктеу етістіктің формасы оның бастауышының тұлғасы мен санын көрсететін болғандықтан, бастауыш жіктеу есімдері көбінесе жіберіледі, бірақ олар назар аудару үшін немесе мағынаны нақтылау үшін қажет болған жағдайларда қолданылады.
Алдын ала сөз тіркестері
Испан тілінде препозициялар саны салыстырмалы түрде көп, ал постпозициялар қолданылмайды. Дәстүрлі түрде келесі тізім келтіріледі: Жақында екі жаңа препозиция қосылды: *курсив=иә* және *курсив=иә*, олар әдетте тізімді толықтыру үшін соңына қойылады (әдетте испан студенттері оларды жатқа біледі). Бұл тізімге екі архаикалық препозиция (*курсив=иә* және *курсив=иә*) кіреді, бірақ екі жаңа латын тілінен алынған сөз (*курсив=иә* және *курсив=иә*) және көптеген маңызды күрделі препозициялар кірмейді. Испан тіліндегі препозициялар, ағылшын тіліндегідей, етістіктің мағынасын өзгертпейді. Мысалы, "су бітіп қалды", "есептің сомасы өсті", "жаяу жүргішін қағып өтті", және "ұрыны ұстады" фразаларын испан тіліне аудару үшін мүлдем басқа етістіктер қажет, жай ғана *курсив=иә* ("жүгіру") және сәйкес испан препозициясын қолдану жеткіліксіз. Бұл көбінесе ағылшын тіліндегі фразеалды етістіктердің ерекшелігіне байланысты, испан тіліндегі етістіктердің немесе препозициялардың ішкі қасиетіне емес.
Recently, two new prepositions have been added: italic=yes and italic=yes, usually placed at the end to preserve the list (which is usually learnt by heart by Spanish students). This list includes two archaic prepositions (italic=yes and italic=yes), but leaves out two new Latinisms (italic=yes and italic=yes) as well as a large number of very important compound prepositions. Prepositions in Spanish do not change a verb's meaning as they do in English. For example, to translate "run out of water", "run up a bill", "run down a pedestrian", and "run in a thief" into Spanish requires completely different verbs, and not simply the use of italic=yes ("run") plus the corresponding Spanish preposition. This is more due to the nature of English phrasal verbs rather than an inherent function of Spanish verbs or prepositions.
Бірлескен сөздер
Испан тіліндегі "and" (және) және "or" (немесе) ғылым сөздері ауызша және жазбаша тілде, егер олардан кейін бірдей дауыс дыбысы келсе, сәйкесінше "and" және "or" түріне өзгереді. Мысалы, "әке және ұл", "Фердинанд және Изабелла", "субъект немесе объект", "тік немесе көлденең". Егер дифтонгтың алдында келсе, мысалы "темір және темір" сияқты, бұл өзгеріс болмайды. Сұрақтың басында келгенде (бір элементті екіншісімен байланыстырудың орнына, тақырыпты енгізу немесе қайта енгізу үшін), мысалы "Инес туралы не айтасыз?", "and" ғылым сөзі өзгермейді. Сандардың арасында пайда болғанда, "and" ғылым сөзі нөлден (0) ажырату үшін әдетте акцент белгісімен жазылады; мысалы, "2 немесе 3" "екі жүз үштен" өзгеше.
Клитикалық
Клитика испан тіліндегі синтаксистік құрылым мен бейнелеудің қажетті бөлігі болып табылады. Испан тілінде клитиканың нақты синтаксистік қызметін анықтау қиын, себебі олар түрлі мақсаттарда қолданылады. Осы жиі кездесетін элементке қатысты синтаксистік зерттеулер оларды өңдеудің әмбебап жолын табуға бағытталған. Мысалы, барлық тілдерде жатқыштар, толықтырғыштар және етістіктер болады, сондықтан SVO, VSO немесе OSV тәртібіне қарамастан, сөздердің ретін өңдеудің әмбебап әдістемесі көптілді және әмбебап синтаксистік бейнелеу жүйесі үшін маңызды. Осы себепті, бұл сөздердің ретіне қатысты әдебиетте көп пікірталас пен зерттеулер жүргізілді. Ал клитикаларға салыстырмалы түрде аз көңіл бөлінді және зерттелді, әсіресе олардың синтаксистік таралуындағы қарапайым тәсілді зерттеуге. Клитикалар тілге байланысты түрлі функционалдық рөлдерді атқарады, бұл мәселені одан да күрделендіреді. Испан тілі – диаспоралық тіл, сонымен қатар уақыт өте келе өзгеріске ұшырайды. Испан тілінде сөздердің реті көбінесе икемді немесе "еркін" деп есептелсе де, Пунтейн сияқты басқа ғалымдар синтаксис тақырып пен түсіндіруді анықтауға күшті тәуелді екенін айтады.
Адрестің түрлері
Курсивті=иә және курсивті=иә сөздерін әдепті түрде қолдану барлық жерде ортақ. Дегенмен, бейресми сөйлеуде айырмашылықтар бар. Литургиялық немесе поэтикалық стильдерден басқа, Андалусия, Канар аралдары және Латын Америкасының көп бөлігінде курсивті=иә, курсивті=иә дегенмен ауыстырылады. Андалусияның кейбір аймақтарында, есімдік курсивті=иә стандартты курсивті=иә аяқталуларымен қолданылады. Аймаққа байланысты, Латын Америкасының тұрғындары жекеше курсивті=иә-ні курсивті=иә немесе курсивті=иә-мен алмастыруы мүмкін. Дұрыс есімдікті таңдау қиын мәселе, тіпті ауылдан ауылға өзгеруі мүмкін. Саяхатшыларға барлығына курсивті=иә деп айту қауіпсіз деп кеңес беріледі. Доминикан Республикасы және соңғы /s/ дыбысы толыққандай үнсіз болатын басқа аймақтардағы сөйлеу ерекшелігі – етістіктің екінші және үшінші жақ жекеше түрі арасында естілетін айырмашылық жоқ. Бұл артық есімдік қолдануға алып келеді, мысалы, сөйлемдердің соңына курсивті=иә (айтылуы курсивті=иә) қосылады, ал басқа сөйлеушілер курсивті=иә дейтін еді.