Кіріспе
Жер бетіндегі ең үлкен расталған соққы құрылымы, шамамен 2 миллиард жыл бұрын
Вредфорттың соққы құрылымы Жер бетіндегі ең үлкен расталған соққы құрылымы болып табылады. Бұл кратер, кейіннен эрозияға ұшыраған, қалыптасқан кезде шамамен 300 километрге дейін созылған деп есептеледі. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, соққы тудырған дене диаметрі 10-15 километр аралығында болған және секундына 20 километрден жоғары вертикальдық жылдамдықпен соғылған деп болжанады. Алғашқы соққы құрылымының диаметрі кем дегенде 250-300 километр болған, соққының әсерінен айналасындағы 300 километрлік шеңбердегі тау жыныстарының құрылымы өзгерген. Ол 2.019/2.020 миллиард жыл (± 2-3 миллион жыл) бұрын пайда болған, бұл оны Палеопротерозой эрасының Орозириан кезеңіне жатқызады. Бұл Жердегі ең көне, әмбегелінен танылған екінші соққы құрылымы. Салыстырарлық егер айтсақ, Садбери бассейнінің соққысынан шамамен 10% көне, ал Ярабубба соққы құрылымы Вредфорттан шамамен 0.2 миллиард жыл бұрын пайда болған. Басқа да көне соққы құрылымдары бар деген болжамдардың жасы нақты анықталмаған (Мысалы, Үндістандағы Дала соққы құрылымы) немесе олардың соққыға ұшырағанына күмәнді дәлелдер бар (Батыс Гренландиядағы шамамен 3.023 миллиард жылдық Манитсок құрылымы және Ресейдегі шамамен 2.4 миллиард жылдық Суавьярви құрылымы). Олардың соққы құрылымдары ретінде жіктелуі әлі де даулы және толық шешілмеген. Соққы құрылымының ортасындағы күмбез бастапқыда жанартаулық жарылыс нәтижесінде пайда болған деп есептелген, бірақ 1990 жылдардың ортасындағы зерттеулер оның үлкен дененің соққысынан пайда болғанын көрсетті, себебі жақын маңдағы Ваал өзенінің арнасында жарылу конустары табылды. Бұл соққы құрылымы Жердегі көп сақиналы соққы құрылымдарының бірі, бірақ олар Күн жүйесінде жиі кездеседі. Мысалы, Юпитердің Каллисто спутнигіндегі Вальхалла кратері. Жердің Айында да осындай құрылымдар бар. Эрозия және плиталық тектоника сияқты геологиялық процестер Жердегі көптеген көп сақиналы соққы құрылымдарын жойды. Соққы Вредфорт соққысына дейін 950-700 миллион жыл бойы қалыптасқан Витвотерсранд алабын деформациялады. Метеорит соққысынан 700-80 миллион жыл бұрын пайда болған Вентерсдорп лавалары мен Трансвааль супертобы да соққының әсерінен деформацияланды. Бүгінде тастар соққы құрылымының ортасында жартылай концентрлі сақиналар құрайды, ең көнесі – Витвотерсранд тау жыныстары ортасынан жартылай шеңбер құрайды. Витвотерсранд тау жыныстары эрозияға төзімді, өте қатты шөгінділерден (мысалы, кварциттер мен жолақты темір кендерінен) тұрады, сондықтан олар жоғарыдағы спутниктік суреттегі соққы құрылымының ортасынан солтүстік-батысқа қарай көрінетін төбелердің көрнекті доғасын құрайды. Витвотерсранд тау жыныстарын ортасынан шамамен 80 километр қашықтықта Вентерсдорп лавалары, ал одан кейін Гаап доломиті және Претория тобынан тұратын Трансвааль супертобы қатарынан ұстап тұрады, олар бірге одан да алыс жолақты құрайды. Претория тобының тау жыныстарының ортасынан бастап, тау жыныстарының реті кері ауысады. Крейтер жиегінің бұрынғы орнына қарай жылжығанда, Гаап доломиті тобы ортасынан қайта пайда болады, содан кейін Вентерсдорп лаваларының доғасы, одан кейін ортасынан 150-200 километр қашықтықта Витвотерсранд тау жыныстары қайта пайда болып, бүгінде үзіліспен орналасқан доғаны құрайды. Жоханнесбург тобы ең танымал, өйткені 1886 жылы осы жерден алтын табылды. Соққы құрылымының шеттеріндегі кен байлықтарын іздеуге рұқсат беру экологиялық мүдделерді қоршаған ортаға зиян келтіретін кен өндіруден қорқытуда.
The original impact structure is estimated to have had a diameter of at least , with the impact affecting the structure of the surrounding host rock in a circular region around in diameter. or 2.019/2.020 billion years (± 2 3 million years) old. which places it in the Orosirian Period of the Paleoproterozoic Era. It is the second oldest universally accepted impact structure on Earth. In comparison, it is about 10% older than the Sudbury Basin impact (at 1.849 billion years) and the Yarrabubba impact structure is older than the Vredefort impact structure by about 0.2 billion years. Other purported older impact structures have either poorly constrained ages (Dhala impact structure, India) or highly contentious impact evidence in case of the circa 3.023 billion year old Maniitsoq structure, West Greenland and the circa 2.4 billion year old Suavjärvi structure, Russia. Their classification as impact structures remain controversial and unsettled. The dome in the centre of the impact structure was originally thought to have been formed by a volcanic explosion, but in the mid 1990s, evidence revealed it was the site of a huge bolide impact, as telltale shatter cones were discovered in the bed of the nearby Vaal River. This impact structure is one of the few multiple ringed impact structures on Earth, although they are more common elsewhere in the Solar System. Perhaps the best known example is Valhalla crater on Jupiter's moon Callisto. Earth's Moon has some as well. Geological processes, such as erosion and plate tectonics, have destroyed most multiple ring impact structures on Earth. The impact distorted the Witwatersrand Basin which was laid down over a period of 250 million years between 950 and 700 million years before the Vredefort impact. The overlying Ventersdorp lavas and the Transvaal Supergroup which were laid down between 700 and 80 million years before the meteorite strike, were similarly distorted by the formation of the impact structure. The rocks form partial concentric rings around the impact structure's centre today, with the oldest, the Witwatersrand rocks, forming a semicircle from the centre. Since the Witwatersrand rocks consist of several layers of very hard, erosion resistant sediments (e. g. quartzites and banded ironstones), they form the prominent arc of hills that can be seen to the northwest of the impact structure's centre in the satellite picture above. The Witwatersrand rocks are followed, in succession, by the Ventersdorp lavas at a distance of about from the centre, and the Transvaal Supergroup, consisting of a narrow band of the Ghaap Dolomite rocks and the Pretoria Subgroup of rocks, which together form a band beyond that. From about halfway through the Pretoria Subgroup of rocks around the impact structure's centre, the order of the rocks is reversed. Moving outwards towards where the crater rim used to be, the Ghaap Dolomite group resurfaces at from the centre, followed by an arc of Ventersdorp lavas, beyond which, at between from the centre, the Witwatersrand rocks re emerge to form an interrupted arc of outcrops today. The Johannesburg group is the most famous one because it was here that gold was discovered in 1886. The granting of prospecting rights around the edges of the impact structure has led environmental interests to express fear of destructive mining.
Қауымдастық
Вредефорт күмбезінің ішінде төрт қала орналасқан: Парис, Вредефорт, Коппис және Вентерскрун. Парис ең ірісі және туристік орталық; Вредефорт пен Коппис негізінен ауыл шаруашылығы экономикасына тәуелді. 2011 жылдың 19 желтоқсанында ICASA әсер ету құрылымындағы африкаанс және ағылшын тілдерінде сөйлейтін тұрғындарға хабар тарату үшін қоғамдық радиостанцияға лицензия берді. Африкаанс тіліндегі Koepel Stereo (Күмбез Стерео) атауы күмбезбен байланысты және KSFM арнасы арқылы хабар тарататынын көрсетеді. Станция 94,9 МГц FM жиілігінде хабар таратады.