Кіріспе
Ресейде туған американдық балет бишісі Джордж Зорич (туған аты Юрий Зорич; 6 маусым 1917 – 1 қараша 2009) 1930 жылдардан 1960 жылдарға дейін АҚШ-тың әртүрлі сахналарында "Балет Руссе" компаниясының қойылымдарында өнер көрсеткен орыс туған американдық балет бишісі болды. Әлемдік деңгейде танымал, ол ХХ ғасырдың ортасындағы балет әлемінің ең әсем және ерекше тұлғаларының бірі еді.
George Zoritch (born Yuri Zorich; Russian: Юрий Зорич; 6 June 1917 – 1 November 2009), was a Russian born American ballet dancer who starred in performances by Ballet Russe companies on stages all over the United States from the 1930s to the 1960s. Internationally known, he was one of the most glamorous figures and striking personalities in mid twentieth century ballet.
Ерте өмір және тәрбие
Георгий Зорич 1917 жылғы маусымда Ресей революциясы кезінде Мәскеуде дүниеге келді. Ол екі ұлдың кенжесі еді. Ол бір жасқа толғанда, анасы Елена, опера әншісі, күйеуінің адалсыздығына байланысты күйеуін тастап, екі ұлын Литваның уақытша астанасы Ковно (Каунас) қаласына, анасының үйіне алып келді. "Кіші Париж" деп аталған бұл қала, өркендеген мәдени және ғылыми өмірінің арқасында Мәскеудегі революциялық тартыстардан пана болды. Сол жерде Мадам Зорич Ұлттық опера және балет театрының опера труппасына қосылды, ал Юрий мен оның үлкен ағасы алғашқы би сабақтарын бастады. Юрий 14 жасқа келгенде, оның отбасы оның білімін жетілдіру үшін Парижге көшті. Ұсынысқа ие болған оқушы, қаладағы ең белгілі ұстаздардың бірі, Ресей императорлық балетінің бұрынғы жұлдызы Ольга Преображенскаядан оқуға стипендия алды. Кейінірек, ол Анатолий Вильзак, Анатолий Обоухов және Бронислава Нижинская сияқты танымал педагогтармен оқу арқылы классикалық техникасын жетілдірді.
Кәсіби мансап
Преображенскаямен тоғыз айлық оқудан кейін, жас Юрийге 1932 жылы биші және актриса Ида Рубенштейн алғашқы кәсіби жұмысын берді. Ол Мишель Фокиннің балеттері қойылған Париж операсында қысқа мерзімге шақырылған болатын. Осы шарттан кейін Зорич Сергей Дягилевтің әйгілі «Ресей балетінің» бұрынғы жұлдыздарымен байланысты бірнеше труппада іздестірілген артистке айналды.
Ресей балеттері
1935 жылы Нижинсканың Париж балеттерімен байланысы, 1929 жылы Дягилевтің қайтысынан кейін құрылған екі «Орыс балеті» ұйымының құрамында ұзақ жылдар бойы жұмыс істеуіне әкелді: Рене Блум басқарған «Балет Рус де Монте-Карло» және полковник Василий де Базиль басқарған «Оригиналь Балет Рус». Де Базиль ұйымында 18 жасар Зорич хореограф Леонид Массиннің сүйікті бишісіне айналды, ол оны он бір балетке шақырды, соның ішінде Гектор Берлиоздың көңілді музыкасына қойылған «Симфония Фантастика» (1936) балетіне. Массин мен Тамара Туманова «Жас музыкант» және «Жақын жан» рөлдерін сомдады. Зорич бірінші бөлімде («Арман») «Меланхолия» па-де-труасында, үшінші бөлімде («Егістіктегі көрініс») «Жас шопан» рөлінде, ал Роман Ясински мен Пол Петрофпен бірге бесінші бөлімде («Сабан күнінің түніндегі арман») үш монстрдың бірі ретінде биледі. 1938 жылы полковник де Базильмен туындаған даудан кейін Рене Блум «Балет Рус де Монте-Карло» атауына заңдық құқықтарды алды және оны көп ұзамай бай американдық кәсіпкерлерге сатты. Массин көркемдік жетекші ретінде АҚШ-ты гастрольдеу және Монте-Карло мен Лондонда кездейсоқ маусымдар ұйымдастыру мақсатында арнайы труппа құрды. Юрий Зорич, енді Джордж деп танылатын, Игорь Юскевич пен Фредерик Франклинмен бірге труппаның жетекші бишілерінің бірі болды. Олар көбінесе балериналар Александра Данилова, Розелла Хайтауэр және Наталья Крассовскаямен бірге биледі. Компанияның келесі бірнеше жылдағы американдық гастрольдері барысында Зоричтің керемет сыртқы келбеті мен сахнадағы тартымды мінезі оның би өнеріне қызығушылықты арттырды. «Оның дұрыс емес сызық жасауы, ырғақсыз қимылдауы мүмкін емес, өйткені ол істейтін әрбір қозғалыста мысықтай ептілік бар», - деп жазды бір сыншы. Зорич Массиннің екі әртүрлі туындысындағы екі жаңа рөлде ерекше көзге түсті: Александр Бородиннің музыкасына қойылған «Богатырьдар» (1938) балетінде ол қорқынышты моңғол басшысы Ханды бейнеледі, ал Джордж Гершвиннің музыкасына қойылған «Жаңа йорктер» (1940) балетінде журналдың сәукеле көйлек киетін Эустас Тиллей кейіпкерін сомдады. Алайда ешқайсысы да үлкен жетістікке жете алмады және екеуі де көп ұзамай репертуардан алынып тасталды. Осы екеуінің арасында Зорич Фредерик Эштонның «Шайтанның демалысы» балетіндегі Құдалық рөлінде ойнады, бұл Никколо Паганини мотивтерімен Винченцо Томмазини музыкасына қойылған пролог пен үш көріністен тұратын маңызды туынды. 1939 жылдың қазанында Метрополитен опера театрында қойылған бұл балетте жұлдызды актерлер ойнады және күрделі махаббат оқиғасының шешімін шайтанның өзі табуға тиіс болды. Сондықтан Эштонның басқа атауы: Le Diable s'Amuse.
Бродвей мен Голливуд
1940 жылдары Зорич Бродвей мюзиклдері мен Голливуд фильмдерінде қатар жұмыс істеді. 1943 жыл. «Жатар алдында». Джордж Мейсонның кітабы мен ән сөздері, Томас «Фатс» Уоллердің музыкасы және Роберт Алтонның хореографиясы бар музыкалық комедия. Зорич Пабло рөлінде ойнап, Джейн Дирингпен «Сәл кем ғажайып» биін биледі. 1944 жыл. «Рапсодия». Леонард Луис Левенсон мен Арнольд Сундгаардтың кітабы, Фриц Крейслердің музыкасы және Дэвид Личиннің хореографиясы бар оперетта. Зорич Патрисия Боуменмен «Қытай порцеланы балеті» (1-кезең) және «Түн ортасындағы балет» (2-кезең) биледі. 1946 жыл. «Түн мен күн». Коул Портердің өмірінен алынған көркем фильм, режиссері Майкл Куртиз, басты рөлдерде Кэри Грант және Алексис Смит. Зорич Милада Младовамен «Бегинаны баста» әнімен биледі. 1947 жыл. «Мені ешқашан тастама». 1900 жылғы Венециядағы музыкалық махаббат оқиғасы, Эрол Флинн, Ида Лупино, Элеонора Паркер және балет музыкасын жазған композитор рөліндегі Джиг Янг қатысады. Зорич балеттегі еркек басты рөлді ойнайды. 1949 жыл. «Самсон мен Далида». Сесил Б. Де Миллдің эпопеясы, басты рөлдерде Виктор Матур және Хеди Ламарр. Зорич қылышпен билеген артисі ретінде көзге түсті. 1949 жыл. «Күміс қаптаманы ізде». Водевиль және Бродвей жұлдызы Мэрилин Миллердің өмірінен алынған көркем фильм, басты рөлдерде Джун Хавер, Рэй Болгер және Гордон МакРэй. Зорич Джун Хавер мен Олег Тупинмен балеттік па-де-труа биін билейді, ал Гордон МакРэй Виктор Герберт жазған, Бэдди да Сильва сөздерін жазған «Қараңғыдағы сүйіс» вальсін орындайды. 1950 жыл. «Француз тілімізді кешіріңіз». Оле Олсон мен Чик Джонсонның эскиздері, Виктор Янг пен Гарри Сукманның музыкасы және әртүрлі хореографтардың биі бар музыкалық ревю. Зорич ашылу санындағы тақырыптық әнге «Көлеңке бишісі» рөлінде, Эрнст Матрайдың хореографиялық «Венеция және оның үш жары» туындысындағы Патрисия Денистің бірінші жары ретінде, сондай-ақ «Адамдар арасындағы бір бет» және «Покер полькасында» биші ретінде ойнады. 1956 жыл. «Троялық Елена». Роберт Уайздың түсті фильмдегі эпопеясы, басты рөлде Россана Подеста. Зорич – тіркелмеген биші. Зоричтің «Түн мен күн» фильміндегі рөлі туралы «Голливуд репортері» жазған мақаласында: «Егер әдемі Зорич билегендей және көрінгендей актерлік шеберлік танытса, онда осы фильмнен тағы бір жаңа жұлдыз туады. Өкінішке орай, Зорич өзінің қалың орыс акцентінен ешқашан құтыла алмады, бұл оның сөйлейтін рөлдерге ие болу мүмкіндігін жоққа шығарды.
Балетке оралу
1951 жылы Зорич Францияға барып, Le Grand Ballet du Marquis de Cuevas балетіне қосылды. Жазда Канн қаласында, қыста Довильде орналасқан бұл труппа Парижде тұрақты маусымдар өткізіп, Франция мен Батыс Еуропаның басқа елдерінде жиі гастрольдік сапарлар жасады. Олар қайда болса, көрермендердің үлкен ықыласына ие болды. Балеттің құрамында Тамара Туманова, Алисия Маркова және Наталья Красовская сияқты көрнекті балериналар болды, сонымен қатар Гарольд Ландер, Джордж Баланчин, Джордж Скибин және Джон Тарас сияқты хореографтардың туындыларынан тұратын бай репертуарға ие еді. Зорич князь рөлін орындады, бірақ көбінесе оның би өнерінен гөрі физикалық келбетінің сұлулығын көрсететін рольдерге тартылды. Бірде Бронислава Нижинская қойған «Гүлдің рухы» спектаклінен кейін ол он сегіз рет сахнаға шақырылды. Ол көкжиектен тігілген, қызғылт түсті денеге киінген, кеудесі мен бір иығына шашыраңқы қызғылт гүлдер жапсырылған, әсем пропорцияланған денесі толық ашылған еді. Көрермендердің ұзақ сонар шапалақтарының себебі осы еді. Морис Сеймурдың осы рольдегі Зоричтің суреті – қолдары жұмсақ иілген, тыныштап тұрған күйдегі тұрғандағы бейнесі әйгілі және жиі көшіріледі. 1957 жылы, 40 жасқа келгенде, Зорич АҚШ-қа оралып, Сергей Денхам басқаратын «Балет Рус де Монте-Карло» балетіне қайта қосылды. Ол көп ұзамай, Уолтер Терридің айтуынша, компанияның қазіргі балериналары мен Алисия Алонсо және Иветта Шовире сияқты арнайы қонақтары үшін «өте тамаша кавалер» екенін көрсетті. Энн Барзель бұл пікірге қосылып, Зоричтің «элеганттылығы компания репертуарындағы классиканың тірегі болды» деді. Олардың ішінде «Жизель», «Жаңғақ бұзғыш», «Реймонда» және «Лебедь көлінің» екінші актері бар еді. Осы орыс классикасынан басқа, Зорич репертуардағы басқа да рольдерде өте жақсы өнер көрсетті. Ол әсіресе Фредерик Шопеннің музыкасына қойылған Мишель Фокиннің романтикалық «Силфидтер» балетіндегі Ақын рөлімен танымал болды. Бірақ, Зоричтің ұзақ мансабындағы ең танымал рөлі ХХ ғасырдың басында жаралған революциялық туынды болды: Васлав Нижинскийдің Клод Дебюссидің 1912 жылғы симфониялық поэмасына қойылған «Фавнның оңтүстік шамы». Дебюссидің 1894 жылғы «Фавнның оңтүстік шамына прелюдиясы», Стефан Маллармедің 1876 жылғы поэмасынан шабыттанды, кейбір музыка тарихшылары оны «қазіргі заманғы музыканың бастауы» деп санайды. Нижинскийдің хореографиясы, әрине, жаңа және қазіргі заманғы болды, бұрынғы театрлық би формаларынан мүлдем өзгеше еді. Джордж Зорич Нижинскийдің жазғы күннің ыстығында демалып жатқан жас орман жануарының бейнесін қайта жандандыруға толыққанды лайықты болды. «Праксительдің мүсіндей жас грек жігітіне» теңелген дене бітімімен, ол рөлге өте сәйкес келетін нәзік эротизмді ұсынды.
Кейінгі жылдар
Америка азаматы болған соң, Зорич жаңа, қабылдаған елінде қоныстанды және өнер көрсетуден оқытуға біртіндеп көшті. Ол АҚШ-тағы аймақтық балеттің өркендеуіне зор үлес қосты, бірақ 1962 жылға дейін, компания таратылғанға дейін Монте-Карло балетімен байланысын үзбеді. 1964 жылы ол Калифорния штатының Батыс Голливуд қаласында балет мектебін ашты, онда қатаң тәртіп орнатып, шәкірттеріне түзетулер жасағанда жиі сарказм қолданды. Балаларды жақтырмай, одан гөрі үлкен студенттерді артық көретін, оларға шеберлік сабақтарын берді. Калифорнияны тастап, ол Тусон қаласындағы Аризона университетінің би факультетіне қосылды. Сол жерде үй салып, 1972 жылдан 1987 жылға дейін университетте оқытты. Ол сабақ беруді тоқтатқан ешқашан жоқ. Ептілігі мен тік бойлылығын егде жасқа келгенде де сақтап, мүмкіндік болғанда мүгедектер коляскасынан да сабақ берген. 1994 жылы ол Варшавадағы Польша суретшілер агенттігі ұйымдастырған Васлав Нижинский медалін алды, бұл награда Нижинскийдің құрметіне жасалған жұмысы үшін берілді, атап айтқанда, "Гүлдің күлесі" және "Фавнның оңтүстік шамы" спектакльдеріндегі рөлдерін сомдағаны үшін. Әдебиеттерінде Зорич өзінің аса шебер еместігін ашық мойындады. Осындай бишілер үшін өнердің техникадан маңызды екенін айта келе, ол былай деп жазды: "Жақсы балет биі – бұл қадамдардың жиынтығы ғана емес, ол жақсы әңгімеге ұқсайды, яғни мағынасы мен тақырыбы бар. Біз, ескі буын бишілер, қазіргі бишілердің таң қалдыратын техникасын көре алмадық. Бірақ біз көңіл-күйді, сапаны және жеке көзқарас тудыратын өнерді бағаладық". Зоричтің тұлғасы, сүйкімділігі мен даналығы 2005 жылғы "Ресей балеттері" деректі фильмінде керемет сақталған, ол Диагилевтен кейінгі кезеңнің куәгерлерінің құнды кездесуі болды. Төрт жыл өткен соң, 2009 жылы ол Тусон қаласындағы үйінде құлап, ауруханаға түсті. 92 жасында қараша айында дүние салды, оны бұрынғы әріптестері мен шәкірттері зор құрметпен еске алады.