Михаил Барышников: Латыш-Америкалық балет шеберінің өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Латвиялық және американдық биші (1948 жылы туған) балет бишісі Михаил Николаевич Барышников (; ; 1948 жылдың 28 қаңтарында туған) – латыш және американдық биші, хореограф және актер. Ол 1970-1980 жылдардағы ең көрнекті ер адам классикалық балет бишісі болды. Кейін ол танымал би режиссері атанды. Рига қаласында, Латвия КСР-інде орыс отбасында дүниеге келген Барышников Ленинградтағы Киров балетіне үміткер болып түсті, бірақ 1974 жылы батыс биінде көбірек мүмкіндік алу үшін Канадаға қашып кетті. Американдық балет театрында билегеннен кейін, ол Джордж Баланчиннің неоклассикалық орыс қозғалыс стилін зерттеу үшін бір маусымға Нью-Йорк қалалық балетіне жетекші биші ретінде қосылды. Содан кейін ол Америка балет театрына оралды, кейіннен оның көркемдік директоры болды. Барышников көптеген жеке көркемдік жобаларды бастап жүрді және қазіргі заманғы биді насихаттаумен белсенді айналысты, ондаған жаңа туындыларды, соның ішінде өзінің көптеген шығармаларын көрсетті. Театр, кино және теледидардағы драмалық актер ретіндегі жетістіктері оған қазіргі заманғы ең танымал балет бишісі болуға көмектесті. 1974 жылы елден қашқаннан кейін Барышников ешқашан КСРО-ға оралмады. 1986 жылдан бері ол АҚШ азаматы болып табылады. Оның ата-анасы этникалық орыстар: анасы Александра (тігінші; Киселева туған қыз) және әкесі Николай Барышников (инженер). Барышниковтың сөзіне сүйенсек, оның әкесі қатаң, ұлтшыл әскери адам болған, ал анасы оны театр, опера және балет әлемімен таныстырған. Ол әлі Кеңес Одағында болғанда, New York Times газетінің сыншысы Клайв Барнс оны "Мен көрген ең ұлы биші" деп атады.

1974: Канадаға қоныс аудару

Барышниковтың таланты жастайынан көзге түсті, бірақ 165 см немесе 168 см бойы бар болғандықтан – көптеген еркек балет бишілерінен қысқа болғандықтан, ол балеринадан биік тұра алмай, көбінесе екінші рөлдерге тағайындалды. Одан да мазасыз болғаны, советтік би әлемі 19 ғасыр дәстүрлерін қатаң сақтап, Барышников гастрольдік сапарлар мен фильмдерде көріп қалған батыстық хореографтардан әдейі бас тартты. Оның Кеңес Одағынан кетуінің басты себебі осы инноваторлармен жұмыс істеу еді. 1974 жылдың 29 маусымында Торонтода «Болшой» театрымен гастрольде жүргенде Барышников Канадада саяси пана сұрап, елден қашып кетті. Торонтолық балет сыншысы Джон Фрейзердің айтуынша, Барышниковті қашуға көмектескен Фрейзер телефон нөмірлерін кішкентай қағазға жазып, үйлену сақинасының астына жасырған. Бір спектакльден кейін банкетте ол Барышниковтің ілесіп жүрген КГБ офицерінің назарын аударып, қағазды Барышниковке жеткізді. Ұзақ өтпей Барышников Канаданың Ұлттық балетіне қонақ биші ретінде қосылды. Сондай-ақ ол КСРО-ға қайта оралмайтынын мәлімдеді. Кейін ол 1970 жылы Лондонға жасаған сапарында американдық досы Кристина Берлиннің оның қашуына көмектескенін айтты. Канадада уақытша оқшауланғаннан кейін ол алғаш рет теледидарда Канаданың Ұлттық балетімен «La Sylphide» қойылымында өнер көрсетті. Содан кейін ол АҚШ-қа кетті. 1975 жылдың желтоқсан айында ол және оның би серіктесі Наталья Макарова Би-би-сидің «Арена» телесериалының бір бөлімінде маңызды рөлде болды. Қашудан кейінгі екі жылдың ішінде ол Джером Роббинс, Глен Тетли, Элвин Айли және Твила Тарп сияқты кем дегенде 13 хореографтың қойылымдарында биледі. «Әр балеттің табысқа жететіні немесе жетпегені маңызды емес», – деді ол 1976 жылы New York Times балет сыншысы Анна Киссельгоффқа. «Жаңа тәжірибе маған көп нәрсе сыйлайды». Ол Айлидің классикалық және заманауи техниканы үйлестіруіне деген құмарлығын және Тарптың биге ерекше жеке қимылдарды енгізуіне алғашында қарсы болғанын айтты.

Baryshnikov's talent was obvious from his youth, but being 5' 5" (165 cm) or 5' 6" (168 cm) tall—shorter than most male ballet dancers—he could not tower over a ballerina en pointe and was therefore relegated to secondary parts. More frustrating to him, the Soviet dance world hewed closely to 19th century traditions and deliberately shunned Western choreographers, whose work Baryshnikov glimpsed in occasional tours and films. His main reason for leaving the Soviet Union was to work with these innovators. On June 29, 1974, in Toronto while on tour with the Bolshoi, Baryshnikov defected, requesting political asylum in Canada. As recalled by John Fraser, a ballet critic from Toronto who helped Baryshnikov to escape, Fraser wrote down phone numbers of people on a small piece of paper and hid it under his wedding ring. At a banquet after one show he managed to distract the KGB officer who followed Baryshnikov as an interpreter and gave Baryshnikov the paper. Soon, Baryshnikov joined the National Ballet of Canada for a brief time in a guest role. He also announced that he would not return to the USSR. He later said that Christina Berlin, an American friend, helped engineer his defection during his 1970 tour of London. His first televised performance after coming out of temporary seclusion in Canada was with the National Ballet of Canada in La Sylphide. He then went to the United States. In December 1975, he and his dance partner Natalia Makarova featured prominently in an episode of the BBC television series Arena. In the first two years after his defection, he danced for no fewer than 13 different choreographers, including Jerome Robbins, Glen Tetley, Alvin Ailey, and Twyla Tharp. "It doesn't matter if every ballet is a success or not", he told New York Times dance critic Anna Kisselgoff in 1976. "The new experience gives me a lot." He cited his fascination with the ways Ailey mixed classical and modern technique and his initial discomfort when Tharp insisted he incorporate eccentric personal gestures in dance.

1974-1978: Американдық балет театрының бас бишісі

1974 жылдан 1978 жылға дейін Барышников Америка балет театрының (ABT) жетекші бишісі болды, ол Гелси Киркландпен бірге биледі.

1978-1979: Нью-Йорк Сити Балетімен бірге бас биші

1978 жылы Барышников жеке карьерасынан бас тартып, Джордж Баланчин басқарған Нью-Йорк Сити Балетінің жетекші бишісі ретінде 18 ай жұмыс істеді. Баланчин, «Мырза Б» деп танылған, қонақ бишілерді көбінесе қабылдамайтын және Рудольф Нуреев пен Наталья Макаровамен жұмыс істеуден бас тартқан. Барышниковтың Нью-Йорк компаниясына толық назарын аудару шешімі би әлемін таң қалдырды. Баланчин Барышников үшін жаңа қойылым жасамағанмен, оны өзінің ерекше стилімен оқытып, Барышников Аполлон, «Сарыбас ұл» және «Рубиндер» сияқты маңызды рөлдерде сәтті өнер көрсетті. Жером Роббинс Барышников пен NYCB-нің сүйікті бишісі Патрисия МакБрайд үшін «Opus 19/Түс көруші» шығармасын жасады. Барышников 1978-1979 жылдар аралығында 15 ай бойы Нью-Йорк Сити Балетінің жетекші бишісі ретінде өнер көрсетті. 1978 жылдың 8 шілдесінде ол Джордж Баланчин мен Линкольн Кирштейннің компаниясымен Саратога Спрингс қаласында «Коппелия» балетінде Франц рөлінде дебют жасады. 1979 жылдың 12 қазанында Барышников Кеннеди орталығында Сити балетімен бірге Баланчиннің «Соннамбула» балетінде Ақын рөлін орындады. Бұл Нью-Йорк Сити Балетімен оның соңғы өнері болды, себебі ол сіреспе және басқа жарақаттарға шалдықты. Оның осы жердегі қызметі Баланчиннің бұрынғы жүрек ауруынан кейін 1979 жылдың маусымында сәтті ота жасаған денсаулығының нашарлау кезеңімен бірге келді. Барышников 1980 жылдың қыркүйегінде компанияны тастап, ABT-нің көркемдік директоры болды және жарақаттарына ем алу үшін уақыт алды. Барышников сондай-ақ 15 ай бойы балет және заманауи би топтарымен әлемді аралап шықты. Ол үшін бірнеше рөлдер жасалды, соның ішінде Роббинстің «Opus 19: Түс көруші» (1979), Фредерик Эштонның «Рапсодия» (1980) және Роббинстің «Басқа билер» Наталья Макаровамен. 1990 жылдан 2002 жылға дейін Барышников Марк Морриспен бірлесіп құрған White Oak Dance Project-тің көркемдік директоры болды. White Oak Project ересек бишілерге арналған жаңа қойылымдар жасау мақсатымен құрылды. 2007 жылы 60 жасқа толуына аз қалғанда, ол Джоанн Акалаитис қойған Сэмюэл Беккеттің төрт қысқа пьесасынан тұратын қойылымда ойнады. Барышников 1999 жылы Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 2000 жылы ол Ұлттық өнер медалімен марапатталды.

In 1978, Baryshnikov abandoned his freelance career to spend 18 months as a principal of the New York City Ballet, run by George Balanchine. "Mr. B", as Balanchine was known, rarely welcomed guest artists and had refused to work with both Rudolf Nureyev and Natalia Makarova. Baryshnikov's decision to devote his full attentions to the New York company stunned the dance world. Balanchine never created a new work for Baryshnikov, but he did coach him in his distinctive style, and Baryshnikov triumphed in such signature roles as Apollo, The Prodigal Son, and Rubies. Jerome Robbins created Opus 19/The Dreamer for Baryshnikov and NYCB favorite Patricia McBride. Baryshnikov performed with the New York City Ballet as a principal dancer for 15 months from 1978 to 1979. On July 8, 1978, he made his debut with George Balanchine's and Lincoln Kirstein's company at Saratoga Springs, appearing as Franz in Coppélia. On October 12, 1979, Baryshnikov danced the role of the Poet in Balanchine's ballet La Sonnambula with the City Ballet at the Kennedy Center. This was his last performance with New York City Ballet due to tendinitis and other injuries. His tenure there coincided with a period of ill health for Balanchine that followed an earlier heart attack and culminated in successful heart surgery in June 1979. Baryshnikov left the company to become ABT's artistic director in September 1980, and take time off for his injuries. Baryshnikov also toured with ballet and modern dance companies around the world for 15 months. Several roles were created for him, including in Robbins's Opus 19: The Dreamer (1979), Frederick Ashton's Rhapsody (1980), and Robbins's Other Dances, with Natalia Makarova. From 1990 to 2002, Baryshnikov was artistic director of the White Oak Dance Project, a touring company he co founded with Mark Morris. The White Oak Project was formed to create original work for older dancers. In a run ending just short of his 60th birthday in 2007, he appeared in a production of four short plays by Samuel Beckett directed by JoAnne Akalaitis. Baryshnikov was elected a Fellow of the American Academy of Arts and Sciences in 1999. In 2000, he was awarded the National Medal of Arts.

2002 жылдан қазіргі уақытқа дейін: Барышников өнер орталығы және марапаттар

2003 жылы Барышников өмір бойы жеткен жетістіктері үшін Prix Benois de la Danse сыйлығын жеңіп алды. 2005 жылы Нью-Йоркте Барышников атындағы өнер орталығын ашты. 2006 жылғы жазда Барышников Барышников атындағы өнер орталығының демеушілігімен "Hell's Kitchen Dance" тобымен гастрольдік сапарға шықты. Барышников атындағы өнер орталығының резиденттері Азсур Бартон мен Бенджамин Миллепидтің туындылары қойылған компания АҚШ және Бразилияда гастрольде болды. Ол үш құрметті доктор дәрежесін алды: 2006 жылдың 11 мамырында Нью-Йорк университетінен, 2007 жылдың 28 қыркүйегінде Шенендоа университетінің Шенендоа консерваториясынан және 2008 жылдың 23 мамырында Монтклэр мемлекеттік университетінен. 2007 жылдың тамыз айының соңында Барышников Стокгольмдегі Dansens Hus-та Ана Лагунамен бірге Mats Ek's Place (Ställe) биін орындады. 2012 жылы ол би өнеріндегі Вилчек сыйлығына ие болды. Барышников Израильде үш рет өнер көрсетті: 1996 жылы Кесариядағы Рим театрында White Oak Dance Project тобымен, 2010 жылы Ана Лагунамен және 2011 жылы Тель-Авивтегі Сюзанна Деллал орталығында Иван Буниннің әңгімесі негізінде қойылған "Парижде" атты тоғыз қойылымда басты рөлді сомдады. 2011 жылы "Хаарец" газетіне берген сұхбатында Израильге қарсы өнер бойкотына қарсылығын білдіріп, Израильдегі заманауи биге деген ынтаның таңғажайып екенін айтты.

Кино, теледидар және театр

Барышников 1976 жылы PBS телеарнасының "In Performance Live from Wolf Trap" бағдарламасында американдық теледидардағы би дебютін жасады. Бағдарлама Kultur Video компаниясымен DVD форматында таратылады. "Жаңқақ бұзғыш" теледидарда көптеген әртүрлі нұсқаларда көп рет көрсетілді, бірақ Барышниковтың нұсқасы Эмми сыйлығына ұсынылған екі нұсқаның бірі. Барышников сонымен қатар екі Эмми жүлдесін жеңіп алған телешоуда, біреуі ABC-де, біреуі CBS-де, Бродвей және Голливуд музыкасымен биледі. 1970 және 1980 жылдары ол ABT-мен "Линкольн орталығынан тікелей эфирде" және "Ұлы қойылымдар" бағдарламаларында көп рет пайда болды. Ол сондай-ақ Кеннеди орталығының құрметіне арналған бірнеше телешоуда ойнады. 2 қараша 2006 жылы Барышников пен шеф-аспаз Элис Уотерс Санденс арнасының "Iconoclasts" түпнұсқалық сериясының бір бөлімінде ерекше көзге түсті. Екеуінің арасындағы достық ұзақ жылдарға созылады. Олар өмір салты, шабыт көздері және әлеуметтік жобалары туралы әңгімелесті. Бағдарлама барысында Уотерс Нью-Йорктегі Барышниковтың өнер орталығына сапар жасады. "Hell's Kitchen Dance" турнесі оны Берклиге, оның "Chez Panisse" мейрамханасына баруға итермеледі. 17 шілде 2007 жылы PBS News Hour with Jim Lehrer бағдарламасында Барышников және оның өнер орталығы туралы репортаж көрсетілді. 2014 жылы шыққан "Джек Райан: Көлеңкедегі жалдамалы сарбаз" фильмінде ол Ішкі істер министрі Сорокин рөлінде суреттелген (аты көрсетілмеген). Қазіргі заманғы биге деген қызығушылығын жалғастыра отырып, Барышников 2015 жылы киім дизайнері Rag & Bone үшін street dance шебері Лил Бакпен бірге жарнамалық роликте түсті.

Актер ретінде сахнада

Барышников – авангардтық театрдың өнерпазы. Бродвейдегі оның маңызды жетістігі 1989 жылы Франц Кафканың романы бойынша қойылған «Метаморфозада» Грегор Самса рөлін ойнаған кезде болды. Ол «Тони» сыйлығына ие болды. 2004 жылы Барышников Нью-Йорк қаласының Линкольн орталығында «Тыйым салынған Рождество» немесе «Дәрігер мен науқас» спектаклінде, ал 2007 жылы Нью-Йорк театр шеберханасында «Беккеттің шағын қойылымдарында» ойнады. 2012 жылдың 11-21 сәуірінде Дмитрий Крымовтың «Парижде» атты жаңа пьесасында бас рөлде ойнады. Бұл қойылым Санта-Моника колледжінің сахналық өнер орталығындағы «Broad Stage» сахнасында көрсетілді, ал Анна Синякина да қатысты. Содан кейін Барышников Антон Чеховтың «Кеседегі адам» туындысының сахналық бейімделуінде ойнады. Ол бұл қойылым туралы былай деді:

«Мен Чеховтың әңгімелерін және пьесаларын оқып өстім. Бір Чехов әңгімесін сахнаға қоюды көптен бері армандап келемін және «Кеседегі адамды» Беркли репертуарлық театрына әкелгеніме қуаныштымын. Екі әңгіме де жалғыздық пен өздеріне салған шектеулер туралы. Бірінші әңгімедегі кейіпкер туралы біз көп нәрсе білмейміз, «Кеседегі адам» әңгімесінде ол классикалық грек тілін оқытады, эксцентрикалық және консервативті. Бірақ оның өмірінде күтпеген оқиға болады. Екінші әңгіме, «Махаббат туралы», бірінші туындыдан өзгеше. Екі әңгіменің де мәні – махаббат. Менің ойымша, бұл қойылым Беркли репертуарлық театрының көрермендеріне арналған романтикалық туынды». 2015 жылдың 21 сәуірінде «Нью-Йорк Таймс» газеті 2015 жылы Ригада Барышниковтың ақын Иосиф Бродскийдің шығармаларын оқып беруі жоспарланғанын хабарлады. «Бродский/Барышников» деп аталған қойылым түпнұсқадағы орыс тілінде болды және 2015 жылдың 15 қазанында тұңғыш рет көрсетілді. Халықаралық гастрольдер 2016 жылдың қаңтарында Тель-Авивтен басталды және 2016 жылдың наурызында Нью-Йорк қаласында қойылды. (Барышников 1974 жылы Бродскиймен танысқан, сол кезде совет билігі Бродскийді елден кетуге мәжбүрлегеннен кейін ол Америка Құрама Штаттарына көшіп келген. Олар Бродскийдің 1996 жылы қайтыс болғанға дейін дос болып қалды.) актриса Джессика Лэнгпен арадағы қарым-қатынасынан. Барышников пен Лэнг кездескен кезде ол ағылшын тілін жақсы білмейтін, олар француз тілінде сөйлескен. Кейін ол теледидар көру арқылы ағылшын тілін үйренді. 1982-1983 жылдары ол Лэнгтің жақын досы Тюсдей Велдпен кездесті. Барышников бұрынғы балерина Лиза Ринехартпен ұзаққа созылған қарым-қатынаста болды. Олардың үш баласы бар: Питер, Анна (1992 жылы туған) және София. 2002 жылы Ларри Кингке берген сұхбатында ол «дәстүрлі мағынада некеге сенбеймін» деді.

Барышников 2016 жылы президенттікке кандидат болған демократ Хилари Клинтонды қолдады.

Азаматтық

1986 жылдың 3 шілдесінде Барышников АҚШ азаматы болды. Оны Америкалық екенін сезінесіз бе деп сұрағанда, ол: "Мен өзімді әлемдік адам деп санағанды жақсы көремін. Парижде толыққанды париждіктей сезінемін. Шын париждік. Менің мұнда өз орным бар, көптеген жақын достарым мен серіктестерім бар, олармен шынайы, адамдық мәселелерді талқылай аламын, кәсіби емес. Париж – менің бала кезімдегі арманым болатын. Барлық орыстар сияқты біз де француз өнерімен өстік. Америка, Құрама Штаттар, Солтүстік Америка – бұл жаңа ел. Әрине, егер біреу маған Парижді немесе Нью-Йоркті таңдауды ұсынса, мен Нью-Йоркті таңдаймын. Бірақ рухани тұрғыдан, мен Еуропаны жақсы көремін". 2016 жылдың 21 желтоқсанында Латвия парламентіне Барышниковтың Латвия азаматы болу ниетін білдірген өтініші мен хаты тапсырылды. Ол бұл шешімінің Латвияда өткен алғашқы 16 жылының естеліктеріне негізделгенін, осы жылдар оның қалған өміріне бастау болғанын жазды. "Дәл сол жерде мен өнерге деген құштарлығым арқасында болашақта өнер иесі екенімді түсіндім. Рига әлі де мен үшін шабыт алатын орын болып табылады", - деп жазды Барышников Латвия парламентіне жолдаған хатында.

Шынайы Ресей қоры

2022 жылдың наурызында экономист Сергей Гуриев пен жазушы Борис Акунинмен бірге Барышников Украинадағы соғыстың құрбандарына көмек көрсету үшін «Нағыз Ресей» қорының құрылғанын жариялады. Барышников Ресейдің басқыншылығын айыптап, Владимир Путинге ашық хат жолдап, оның «қорқыныш әлемін» сынады. Аталған хатында Барышников орыс өнерін дамытқан мәдениет қайраткерлерінің Ресей үшін Путиннің «әлдеқандай дәл емес қаруларынан» гөрі көп қызмет еткенін жазды. «Нағыз Ресей» сонымен қатар үш тілдегі өнер платформасы болуды көздейді.