Кіріспе

Сергей Павлович Дягилев (; 31 наурыз 1872 [ескі стиль бойынша 19 наурыз 1872] – 19 тамыз 1929), сондай-ақ Сергей Дягилев деп белгілі, орыс өнер сыншысы, меценат, балет импресариосы және «Балет Русінің» негізін қалаушы, одан көптеген атақты бишілер мен хореографтар туындады. Дягилевтің мансабы екі кезеңге бөлінеді: Санкт-Петербургтағы (1898–1906) және эмиграциядағы (1906–1929) жылдары.

Өмірбаян

Сергей Дягилев Селищіде абыройлы офицер Павел Павлович Дягилевтің отбасында дүниеге келді. Оның анасы бала туғаннан кейін көп ұзамай босану қызбасынан қайтыс болды. 1873 жылы Павел Елена Панаевамен танысып, үйленді, ол Сергейді жақсы көріп, оны өз баласы сияқты тәрбиеледі. Пермдегі Дягилевтер үйі жергілікті мәдени орталық болды, ал Дягилевтер әр екінші бейсенбіде музыка кешін өткізді, онда Модест Мусоргский жиі қонақ болатын. Сергей Дягилев 15 жасында алғашқы романсын жазды. Санкт-Петербург императорлық университетіне қабылданғанда, Николай Римский-Корсаковтан жеке музыка сабақтарын алды. Ол әдеттегідей төрт емес, алты жыл оқыды. Өзінің мойндағанынша, Дягилев студенттік жылдарын "көректену үшін" пайдаланды және өмірдегі нағыз қызығушылықтарын тапты. Бітіргеннен кейін жеті ай өткен соң ол өзінің алғашқы көрмесін ашты.

Санкт-Петербургтегі өмір

Университетте оқыған жылдары Дьягилевтің туысы Дмитрий Философов оны өзін «Невский Пиквикшілер» деп атаған өнерді сүйетін достарымен таныстырды. Олардың қатарында Александр Бенуа, Вальтер Нувель, Константин Сомов және Леон Бакст болды. Дьягилевті топқа бірден қабылдамағанмен, Бенуа орыс және батыс өнерін дамытуға көмектесті. Екі жыл ішінде ол осы жаңа құштарлыққа толыққанды берілді (оқуын одан әрі жалғастыру үшін шетелге де саяхаттады) және топтағы ең білімді мүшелердің бірі ретінде құрметке ие болды. 1890 жылдардың соңында Дьягилев заманауи суретшілерді жергілікті жұртшылыққа, ал кейіннен еуропалықтарға таныстыру мақсатында бірнеше көркемсурет көрмелерін ұйымдастырды. 1897 жылы өнерді қолдау жөніндегі императорлық қоғамда ағылшын және неміс акварельшілерінің көрмесі үлкен жетістікке ие болды, ал 1898 жылы Дьягилев Стиглиц академиясында Михаил Врубель, Валентин Серов және Исаак Левитан сияқты суретшілердің туындыларымен орыс және фин суретшілерінің көрмесін қайталады. Сол жылы ол Германияда жас орыс суретшілерінің көрмесін ашты. Жаңадан туған өнерді білетін жас сардардың жеке байлығы болмаса да, ол Ұлы князь Владимир Александровичтің, ал кейінірек тіпті Николай II-нің де қорғауы мен қолдауын алды. 1898 жылғы орыс-фин көрмесі Бенуа мен Дьягилев осы жылдың басында құрған «Мир Искусства» (Өнер Әлемі) қоғамының алғашқы іс-қимылы болды. Топқа Константин Сомов, Дмитрий Философов, Леон Бакст және Евгений Лансер де кірді. Көп ұзамай Савва Мамонтовтың (Ресей жеке опера труппасының директоры) және Мария Тенишеваның көмегімен топ «Мир Искусства» журналын құрды. Журнал «Аполлон құдайына» қызмет ету және заманауи өнерді насихаттау мақсатында құрылды. Оның алғашқы саны 1898 жылдың ақпан айында жарық көрді. Бенуаның айтуынша, Дьягилев, көркемдік директор ретінде, стильді және басылымның дизайнын жасады, сын мақалалар жазды және 1904 жылы Дмитрий Левицкий туралы монография жариялады. Дегенмен, Бенуа оны «Мир Искусства» мүшелерінің ішінде философия мен әдебиетке ең аз қызығушылық танытқан, классикалық білімінде үлкен олқылықтары бар адам ретінде еске алды. 1905 жылдың 6 наурызында ол Таврида сарайында 450 иесінен жиналған 4000-нан астам картинадан тұратын «18 және 19 ғасырлардағы орыс портреттері» көрмесін ашты. Дьягилев портреттерді алу үшін өзі саяхаттап, суретшілер, модельдер және басқа да маңызды деректер туралы ақпаратты қамтитын 2300 өнер туындысының каталогын жазды. Бенуаның жобалаған көрмесі өнер синтезінің жаңаша үлгісі болды және келушілерді қатты таң қалдырды. Картиналар топтарға біріктіріліп, түсіндірмелермен бірге қойылды, ал интерьерлер мағыналарын күшейту және әсерін екі есе арттыру үшін әртүрлі безендірілді. Көрме үлкен жетістікке ие болды және Дьягилевті өнер мен қоғам элитасының қатарына көтерді. Орыс өнерін шетелде насихаттауға құштар Дьягилев 1906 жылы «Орыс өнерінің екі ғасыры» көрмесін «Осень» салонында ұйымдастырды. Онда қазіргі заманғы суретшілерден бастап ежелгі иконаларға дейін 103 автордың 750 жұмысы қойылды. Көрмені Леон Бакст жобалаған, ол Гранд-Паластағы 12 бөлмені алып тұрды. Бұл көрме де үлкен жетістікке ие болды және көп жағынан Ресей балетінің болашақ табысына жол ашты. Франция көп ұзамай «а ля рус» сәнге берілді. Дьягилевке Ардагерлік легион ордені ұсынылды, бірақ ол Баксттың құрметіне бас тартты.

Император театрлары

1899 жылы князь Сергей Вольконский барлық императорлық театрлардың директоры болды. 1899 жылдың 10 қыркүйегінде ол Дягилевке арнайы қызметтегі офицер лауазымын берді. Бұл лауазым көбінесе формалды болған, бірақ Дягилев театр әлемінде белсенділік танытқандықтан, көп ұзамай ол Императорлық театрлардың жылнамасын шығаруға жауапты болды. Бас редактор ретінде ол басылымды жаңартты, оны сын-пікірлер, спектакльдер тізімі, суретшілер туралы мақалалар мен көптеген суреттері бар, толыққанды әсем журналға айналдырды. Дягилев тіпті журналды басу үшін қағазды да өзгертті. Ол «Мир искусства» журналының көптеген мүшелерін журналға жұмыс істеуге, шрифттерді жобалауға және иллюстрациялар жасауға шақырды. Сондай-ақ ол демеушілер, жарнама берушілер мен жаңа тарату арналарын тауып, табысты промоутер екенін көрсетті. Бенуаның айтуынша, журналдың сәттілігі Сергейдің басын көтеріп, ол өзін «ешкімсіз ештеңе істей алмайтын жалғыз адам» деп санай бастады. Осы кезде Дягилев Императорлық балеттің репетицияларына жиі бара бастады. Сұр шашы бар, әдемі киінген оның келбеті балериналарды таң қалдырды, олар оны жақын арада «Чинчилла» деп атады. Ол әсіресе жас Матильда Кшессинскаяға қызығушылық танытты, ол бұрыннан танымал өнер сардарының назарына түскендігіне қуанды. Кейін олар ұрысып, байланысты уақытша үзгенімен, достығы өмір бойы сақталды. Дягилев «Мир искусства» мүшелерін Императорлық театрларға алып келді. Аполлинарий Васнецов, Александр Бенуа, Леон Бакст, Валентин Серов, Евгений Лансере және басқа да заманауи суретшілер декорациялар мен костюмдер жасауға кірісті. 1900 жылы князь Сергей Вольконский Дягилевке Лео Делибтің «Сильвия» балетін қоюды тапсырды, бұл балет Бенуаның сүйікті туындысы еді. Екі серіктес Императорлық театрлардың қызметкерлерін таң қалдырған күрделі қою жоспарын жасады. Бірнеше рет келіспеушіліктер туындағаннан кейін, Дягилев Императорлық театрлардың жылнамасын редакциялаудан бас тартты және 1901 жылы Вольконский оны қызметтен босатті. Алайда, осы оқиға Вольконскийдің мансабына да нұқсан келтірді; бір аптадан соң ол да жұмыстан шығарылды. Осы кезде тіпті император да Кшессинскаяның ықпалымен Дягилевтің жағына шықты. Сергей мемлекеттік қызмет мансабына көп мән бермегендіктен, шетелге кетіп, өзге жоспарларын іске асыруға кірісті.

Ресейдің тарихи концерттері

1906 жылғы көрменің сәттілігі Диагилевті орыс музыкасын Париж сияқты әлемдік мәдениет астаналарына ұсынуға ықпал етті. 1907 жылы ол Николай Римский-Корсаков, Сергей Рахманинов, Александр Глазунов, Федор Чалиапин және Фелия Литвинне сияқты әйгілі композиторлармен «Тарихи орыс концерттері» атты концерттер ұйымдастырды. Турнеге Ресейдің Ұлы князі Андрей Владимирович және Мекленбург-Шверин герцогинясы Мария қолдау көрсетіп, демеушілік жасады. 1908 жылдың көктемінде Диагилев Париж операсында Федор Чалиапиннің басты рөлде ойнаған Мусоргскийдің «Борис Годунов» операсын қойды. Сахна безендірісі Борис Анисфельд жасады, ал суретшілері Бакст пен Бенуа болды. Шындықты сақтау үшін суретшілердің бірі Иван Билибин костюмдерді сатып алу үшін Архангельск облысына дейін сапар шекті. Турне сенсация тудырып, үлкен жетістікке ие болды, бірақ қаржылық тұрғыдан тиімсіз болып, 85 000 франк зиянмен аяқталды.

Балеттер орыс

1909 жылы Дягилев Кшессинскамен келіспей қалды, ал Ресей мемлекеттік қазынасы болашақ гастрольдерді қаржыландырудан бас тартты. Сергей көмек сұраған екінші досы Мися Сертке жүгінді. Оның күш-жігерінің арқасында компания Гарнье сарайынан гөрі беделі төмен Шатель театрын жалға ала алды. Сол кезде Дягилев балетке күмәмен қарады; ол «арнайы дарыны жоқ кез келген адам оны тамашалай алады, балетте мән мен мазмұн жоқ» деді. Серж Лифар өмірінің соңына дейін Дягилев балет бишілерін «малдың тобы» деп атағанын еске алды. Дегенмен, 1909 жылы алғашқы балеттік «Русский сезон» өтті, және оның сәттілігі тіпті өнершілердің өзін де таң қалдырды. Бірінші маусымға «Армида павильоны», «Половец билері», «Мысыр түні», «Силфидтер» және «Борис Годунов», «Псков қызы» опералары мен «Руслан мен Людмила» операсының бірінші бөлігі кірді. Балет опералардан кейін екінші антракттан соң қойылды. Басты бишілер Васлав Нижинский, Анна Павлова, Тамара Карсавина, Ида Рубинштейн, Михаил Мордкин бірден әлемге танымал жұлдыздарға айналды. Дягилевтің жаңашылдығы – биді, музыканы және бейнелеу өнерін, декорациялар мен костюмдерді бірлесіп, біртұтас қойылымға біріктіру болды. Осы жылдары Дягилевтің қойылымдарына Николай Римский-Корсаковтың «Псков қызы», «Май түні» және «Алтын есік» опералары енді. 1910 жылы сахналанған «Шехерезаде» оркестрлік сюитасының балеттік нұсқасы композитордың жесірі Надежда Римская-Корсакованың наразылығын тудырды, ол «Реч» журналында жарияланған ашық хаттарында Дягилевке қарсылық білдірді. Дягилев балет музыкасын Николай Черепнин («Нарцисс және Эхо», 1911), Клод Дебюсси («Ойындар», 1913), Морис Равел («Дафнис пен Хлоя», 1912), Эрик Сати («Парад», 1917), Мануэль де Фалья («Үш қалпақты шляпа», 1917), Рихард Штраус («Йосиф аңызы», 1914), Сергей Прокофьев («Ала мен Лолли», 1915, Дягилев қабылдамаған және «Скифтік сюита» болып өзгертілген; «Шут», 1915, 1920 ж. қайта қарастырылған; «Болаттық қадам», 1926; және «Саяхатшы ұл», 1929); Отторино Респиги («Фантастикалық дүкен», 1919); Франсис Пуленк («Бөдендер», 1923) және тағы да басқалардан тапсырыс берді. Оның хореографы Мишель Фокин музыканы балетке бейімдеумен айналысты. Дягилев сонымен қатар биші және балетмейстер Леонид Массинмен де жұмыс істеді. Сергей Прокофьевтің мансабында шешуші рөл атқарды. «Русский балеттің» көркемдік жетекшісі Леон Бакст болды. Олар балеттің күрделі түрін, жалпы жұртшылыққа, әсіресе аристократияға ғана емес, тартымды болу үшін дамытты. «Русский балеттің» экзотикалық тартымдылығы фовист суретшілеріне және жаңадан пайда болған Ар-деко стиліне әсер етті. Коко Шанель «Дягилев шетелдіктер үшін Ресейді ойлап тапты» деген сөзді айтқан деседі [Ронда К. Гарелик]. Дегенмен, Дягилевтің ең танымал композитор серіктесі Игорь Стравинский болды. Дягилев Стравинскийдің алғашқы оркестрлік шығармаларын – «Оттық шашу шашу» және «Фантастикалық шерцоны» естіп, Стравинскийден Балет үшін Шопеннің кейбір шығармаларын өңдеуін сұрады. 1910 жылы ол Стравинскийден өзінің алғашқы партитурасын – «Көңілдес құс» операсын тапсырыс берді. Көп ұзамай «Петрушка» (1911) және «Жазғы күндізгі рәсім» (1913) пайда болды, ал екеуі де «Үйлену тойы» (1923) және «Пульчинелла» (1920) жұмыстарында Пикассомен бірге жұмыс істеді, ол костюмдер мен декорацияларды жасады.

Соңғы жылдары

1917 жылғы Ресей революциясынан кейін Дягилев шетелде қалды. Оны қайта оралуға көндіру мүмкін болмаған соң, жаңа совет үкіметі оны «бұржуалық жегілудің» ең қастандық мысалы деп мәңгілікке айыптады. Совет өнер тарихшылары оны 60 жылдан астам уақыт бойы тарихтан мүлдем шығарып тастады. Дягилев 1920 жылы Борис Кочноны жеке хатшысы етіп тағайындады және 1921 жылы Лондонда Чайковскийдің «Ұйықтаған сұлу» балетын қойды; бұл өте әсем декорациялары мен костюмдерімен көзге түсетін қойылым болды, бірақ көпшілік жақсы қабылдағанына қарамастан, Дягилев пен оны демеушілік еткен театр иесі Освальд Столл үшін қаржылық құлдырауға айналды. Басты рөлдерді легендарлық балерина Ольга Спессивацева және Аврора рөлінде Любов Егорова орындады. Дягилев балетті «Ұйықтаған ханшайым» деп атауды талап етті. Неліктен деп сұрағанда, ол: «Менде сұлулар жоқ!» деп әзілдеді. «Ресей балетінің» соңғы жылдары көбінесе тым «интеллектуалды», тым «әсем» деп есептелді және алғашқы маусымдардағыдай сөзсіз табысқа жете алмады, бірақ Джордж Баланчин сияқты жас хореографтар «Ресей балетінде» өзінің табысын тапты. 20 ғасырдың басы тоналдық, гармония, ырғақ және өлшемдік құрылымдарда еркіндікке қарай дамуға әкелді. Осы уақытқа дейін қатаң гармониялық схемалар ырғақтық үлгілерді салыстырмалы түрде қарапайым болуға мәжбүр еткен. Алайда, ғасырдың басында гармониялық және метрикалық тәсілдер не тоқтап, немесе күрт болжамсыз болып кетті, және әрбір тәсіл ырғаққа бостандық сыйлады, бұл балетке де әсер етті. Дягилев осы жаңа музыкалық стильдерді қазіргі балетке бейімдеуде алғашқылардың бірі болды. Равел 1912 жылғы «Дафнис пен Хлоя» балетінің соңғы бөлігінде өлшемді қолданғанда, «Ресей балетінің» бишілері репетиция кезінде дұрыс ырғақты сақтау үшін «Сергей Дягилев» әнін айтты. Дягилевтің «Ресей балетінің» мүшелері кейіннен АҚШ-та (Джордж Баланчин) және Англияда (Ниннет де Валуа және Мари Рамберт) балет мектептерін ашты. Балетмейстер Серж Лифар Париж операсының балетінде техникалық жаңаруды бастады, оны 1980 жылдары Клод Бесси мен Рудольф Нуреев одан әрі жетілдірді. Лифар екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көптеген еврей және басқа да аз ұлт өкілдерін нацистік концлагерьлерден құтқаруға көмектескені үшін мақталады. 1925 жылы «Ресей балетімен» билегеннен кейін Рут Пейдж Чикагодағы өзінің балет труппаларын құрушы ретінде танылды, оның ішінде Чикаго опера балеті де бар.

Өлім және мұра

Дьягилев өмір бойы суға батып кетуден қатты қорқып, қайықпен саяхаттаудан қашып жүрді. Ол 1929 жылғы 19 тамызда Венецияда қант диабетінен қайтыс болды, оның қабірі жақын орналасқан Сан-Микеле аралында, Стравинскийдің қабіріне жақын, Православ бөлімінде. Диагилев және Стравинский қорының Экстром жинағы Виктория және Альберт мұражайының Театр және өнер бөлімінде сақталады. 2017 жылғы 31 наурызда Google Сергей Дягилевтің 145 жылдығын doodle арқылы тойлады. Санкт-Петербург мемлекеттік университетіндегі Заманауи өнер мұражайы Сергей Дягилевтің атымен аталады. Дягилевті 1980 жылғы «Нижинский» фильмінде Алан Бейтс сомдады.