Кіріспе
Ресейлік балет бишісі және хореограф Нижинскийді балетке ата-анасы таныстырды, олар Сетов операсының саяхаттаушы труппасының жетекші бишілері болды, және оның балалық шағы труппамен гастрольде өтті. Оның ағасы Станислав және кіші әпкесі Бронислава Нижинская да биші болды; Брониа сонымен қатар хореограф болып, оның мансабының көп бөлігінде онымен тығыз жұмыс істеді. Тоғыз жасында Нижинский Санкт-Петербургтегі Императорлық балет мектебіне қабылданды, ол әлемдегі ең беделді балет мектебі. 1907 жылы ол мектепті бітіріп, Императорлық балетке мүше болды, балет корпусының орнына корифе дәрежесінен бастап, бірден басты рөлдерді орындады. 1909 жылы ол Сергей Дягилев құрған жаңа балет труппасы – «Русские балеты»-на қосылды. Импресарио орыс балеттерін Парижге алып барды, онда Императорлық балет сияқты жоғары сапалы қойылымдар белгілі емес еді. Нижинский труппаның жұлдызды бишісі болды, ол өнер көрсеткен сайын көрермендер арасында үлкен қызығушылық тудырды. Күнделікті өмірде ол көзге түспейтін және сөйлескенде тартыншақ болатын. Дягилев пен Нижинский ғашық болды; «Русские балеты» Нижинскийге өнерін кеңейтуге және би мен хореографиямен тәжірибе жасауға мүмкіндік берді; ол халықаралық деңгейде танымал бола отырып, еркек бишілер үшін жаңа бағыттар ашты. 1912 жылы Нижинский түпнұсқа балеттер қоюды бастады, оның ішінде Клод Дебюссидің музыкасына «L'après midi d'un faune» (1912), Игорь Стравинскийдің музыкасына «Le Sacre du Printemps» (1913), «Jeux» (1913) және «Till Eulenspiegel» (1916) кірді. «Фаун» – қазіргі заманғы балеттердің бірі саналады, оның соңғы сахнасының жыныстық сипаттамасы дау тудырды. «Көктем құрбаны» премьерасында, осы жаңа балет пен музыканы жақсы көретіндер мен жек көретіндер арасында көрермендер арасында төбелес болды. Нижинский «Jeux» балетін үш еркек арасындағы флирт ретінде жоспарлаған, бірақ Дягилев оны бір еркек пен екі әйел билеу керек деп талап етті. 1913 жылы Нижинский компаниямен Оңтүстік Америкада гастрольде жүрген кезде венгр Ромола де Пулскиге үйленді. Осы неке Дягилевпен қарым-қатынасын үзді, ол көп ұзамай Нижинскийді труппадан шығарды. Олардың Кира және Тамара Нижинская есімді екі қызы болды. Басқа жұмыс табу мүмкін болмағандықтан, Нижинский өз труппасын құруға тырысты, бірақ ол сәтті болмады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Будапештте 1916 жылға дейін үй қамауында болды. Дягилев пен бірнеше халықаралық көшбасшылардың араласуынан кейін, оған «Русские балеты» труппасымен бірге Америкаға гастрольдік турға баруға рұқсат берілді. Нижинский турларды өзі басқарудың және билеуге мүмкіндіктерден айырылған стресстен психикалық тұрғыдан нашарлап, тұрақсыз болды. 1917 жылы Оңтүстік Америкадағы гастрольден кейін, соғыстың салдарынан туындаған саяхаттау қиындықтарына байланысты отбасы Швейцарияның Сент-Мориц қаласына қоныстанды. Оның психикалық жағдайы нашарлай берді; 1919 жылы оған шизофрения диагнозы қойылып, психиатриялық клиникаға жатқызылды. Келесі 30 жыл бойы ол мекемелерде болып, қайта-қайта жатты, енді ешқашан жұрт алдында билеген жоқ.
Nijinsky was introduced to dance by his parents, who were senior dancers with the travelling Setov opera company, and his early childhood was spent touring with the company. His elder brother, Stanislav, and younger sister, Bronislava Nijinska, known to intimates as Bronia, also became dancers; Bronia also became a choreographer, working closely with him for much of his career. At age nine, Nijinsky was accepted at the Imperial Ballet School in St. Petersburg, the pre eminent ballet school in the world. In 1907, he graduated and became a member of the Imperial Ballet, starting in the rank of coryphée instead of in the corps de ballet, and already taking starring roles. In 1909, he joined the Ballets Russes, a new ballet company started by Sergei Diaghilev. The impresario took the Russian ballets to Paris, where high quality productions such as those of the Imperial Ballet were not known. Nijinsky became the company's star male dancer, causing an enormous stir amongst audiences whenever he performed. In ordinary life, he appeared unremarkable and was withdrawn in conversation. Diaghilev and Nijinsky became lovers; the Ballets Russes gave Nijinsky the chance to expand his art and experiment with dance and choreography; he created new directions for male dancers while becoming internationally famous. In 1912, Nijinsky began choreographing original ballets, including L'après midi d'un faune (1912) to music by Claude Debussy, Le Sacre du Printemps (1913) to music by Igor Stravinsky, Jeux (1913), and Till Eulenspiegel (1916). Faune, considered one of the first modern ballets, caused controversy because of its sexually suggestive final scene. At the premiere of Le Sacre du Printemps, fights broke out in the audience between those who loved and hated this startling new style of ballet and music. Nijinsky originally conceived Jeux as a flirtatious interaction among three males, although Diaghilev insisted it be danced by one male and two females. In 1913, Nijinsky married Hungarian Romola de Pulszky while on tour with the company in South America. The marriage caused a break with Diaghilev, who soon dismissed Nijinsky from the company. The couple had two daughters together, Kyra and Tamara Nijinska. With no alternative employer available, Nijinsky tried to form his own company, but this was not a success. He was interned in Budapest, Hungary, during World War I, under house arrest until 1916. After intervention by Diaghilev and several international leaders, he was allowed to go to New York for an American tour with the Ballets Russes. Nijinsky became increasingly mentally unstable with the stresses of having to manage tours himself and deprived of opportunities to dance. After a tour of South America in 1917, and due to travel difficulties imposed by the war, the family settled in St. Moritz, Switzerland. His mental condition deteriorated; he was diagnosed with schizophrenia in 1919 and committed to a mental asylum. For the next 30 years, he was in and out of institutions, never dancing in public again.
Императорлық балет мектебі
1900 жылы Нижинский Императорлық балет мектебіне қабылданды. Алғашқыда ол Сергей Легат және оның інісі Николайдан би өнерін үйренді. Мимді Павел Гердттен оқыды; осы үш биші де Императорлық орыс балетінің жетекші бишілері болған. Бір жылдық сынақ мерзімі аяқталған соң, мұғалімдер Нижинскийдің ерекше би дағдысына келісіп, оны мектепке интернатқа қабылдады. Ол «Фауст» сияқты классикалық балеттердегі қосалқы рөлдерде, «Жаңғақбұршақ» балетінде тышқан рөлінде, «Ұйықтаған сұлу» және «Лебедь көлінде» бір бет ретінде ойнады, сондай-ақ Диделот стипендиясын жеңіп алды. Бірінші курста академиялық пәндерді оқығанда, ол бұрын оқыған материалдарды қайталады, сондықтан оның нәтижелері нашар болғаны көпке көрінбеді. Ол өзіне қызық болған пәндерде жақсы оқыды, ал қалғандарында – нашар. 1902 жылы оған нашар нәтижелері үшін мектептен шығарылуы мүмкін екені ескертілді, бірақ оның бидегі шеберлігі осыны болдырмады. Оның мектептегі жылдарында әртүрлі қойылымдарда қосымша биші ретінде жиі таңдалуымен, оны репетицияларға сыныптан шығарып, түнде спектакльдерде болуға мәжбүр етті. Оны поляк екендігі үшін қысым көрсетті және Ресей Жапониямен соғыс кезінде оның сәл жапондық келбеті үшін «Жапончек» деп атады. Кейбір сыныптастары оның бидегі ерекше қабілетіне қызғанып, кешірген. 1901 жылы бір сыныптас оның құлауына себепкер болды, содан кейін ол миын жарақаттап, төрт күн комада жатты. 1902 жылы Обухов Михаил Константинович оның мұғалімі болды және студентке берген ең жоғары бағасын берді. Ол Пакита, «Жаңғақбұршақ» және «Кішкентай дөңгелек ат» балеттеріндегі патшалық қойылымдарда студенттік рөлдерді ойнады. Музыка сабақтарында фортепиано, флейта, балалайка және аккордеон оқып, жақсы баға алды. Ол фортепианода музыканы жақсы естіп, ойнай білді, бірақ нота оқуы нашар болды. Оның мінез-құлқы кейде шулы және ерке болды, нәтижесінде 1903 жылы студенттер Мариинский театрына атпен бара жатқанда, өтетін адамдардың шляпаларын рогаткамимен атқан оқиға үшін мектептен шығарылды. Ол жақсы соққыдан кейін мектепке сырттан қабылданды және бір айлық сынақтан кейін бұрынғы лауазымына қайта оралды. 1904 жылы, 14 жасында Нижинскийді ұлы хореограф Мариус Петипа хореографтың соңғы балеті – «Роза гүлшоласы мен көбелектің романсы» балетіне басты рөлді билеуге таңдады. Орыс-жапон соғысының басталуына байланысты бұл қойылым орындалмады. 1905 жылдың 9 қаңтарында Нижинский Санкт-Петербургтегі қанды жексенбілік оқиғасына тап болды, онда әке Гәппен бастаған петицияшылардың тобы императорға петициясын ұсынуға тырысты. Әскерлер халыққа оқ атып, шамамен 1000 адам қаза тапты. Нижинский Невский проспектідегі халықтың арасында ұсталып, Қысқы сарайға қарай итерілді. Императорлық ат әскерлері халыққа шабуыл жасап, оның басын жарақаттады. Келесі күні ол жоғалған әпкесін іздеу үшін досымен бірге сол жерге қайтты. Оны ешқашан таба алмады. Нижинский өскен сайын тынысырақ және салмақтырақ болды, бірақ өмір бойы достар табу қиын болды. Оның жабық мінезі және көңілсіздігі оны би билеген кездегідей, басқаларға ұнамайтын еді. 1905 жылғы жылдық студенттік қойылымда Нижинский мен София Федорова билеген «Персиялық базардан» па-де-де қойылды. Обухов биді өңдеп, Нижинскийдің қабілеттерін көрсетті, оның алғашқы секірісімен спектакльдің ортасында тамаша дем соқтырып, спонтанды қол соғуға себеп болды. 1906 жылы ол Мишель Фокиннің хореографиясымен Моцарттың «Дон Джованни» операсының Мариинский қойылымында би биледі. Ол Императорлық балет директорының құттықтауын алды және бітіруге бір жыл қалғанда компанияға қабылдану туралы ұсыным алды. Нижинский оқуын жалғастыруды жөн көрді. Ол балалар операсы «Күлшегір» хореографиясын жасауға тырысты, музыкасын басқа студент, Борис Асафьев жазды. Рождествода «Жаңғақбұршақ» балетінде Тышқан патшасының рөлін ойнады. 1907 жылғы сәуірдегі бітіру спектаклінде ол Фокиннің хореографиясымен Елизавета Гердтпен па-де-де биледі. Оны Императорлық балеттің прима-балеринасы Матильда Кшессинская құттықтады және оны өзімен серіктес болуға шақырды. Оның Императорлық балеттегі болашақ мансабы балет корпусынан емес, coryphée орта деңгейінде басталатынына кепілдік берілді. Ол би, өнер және музыкадан үздік баға алып, сыныбында екінші орынды иеленді.
Ерте мансап
Нижинский бітіруден кейінгі жазғы демалысын репетиция жасап, содан кейін Красное Селодағы импровизацияланған театр сахнасында, көбінесе әскери офицерлерден тұратын көрермен алдында өнер көрсетумен өткізді. Бұл қойылымдарға жиі Императорлық отбасының мүшелері мен басқа да ақсүйектер қатысты, олардың қолдауы мен қызығушылығы мансап үшін өте маңызды болды. Патша алдында билеген әр бишіге Императорлық бүркіт бейнесі салынған алтын сағат сыйланды. Нижинскийдің жалақысы, би сабақтарынан түскен жаңа табысы және оның қарындасы Бронианың балет труппасында жұмыс істеуі отбасын Торговая көшесіндегі кеңірек пәтерге көшіруге мүмкіндік берді. 1907 жылдың қыркүйегінде Мариинский театрында жаңа маусым басталды, Нижинский жылына 780 рубль жалақымен кордебалет бишісі болып жұмысқа орналасты. Ол Седова, Лидия Кяшт және Карсавинамен бірге сахнада көрінді. Кшессинска оны «Жаман күзетілген қыз» қойылымында серіктес етті, онда ол әзіл-қалжың мен флиртке толы, оған ерекше жараспайтын рөлде ойнады. Дизайнер Александр Бенуа Николай Черепниннің музыкасына Фокиннің хореографиясымен «Армида павильоны» балетін ұсынды. Нижинскийге шағын рөл берілді, бірақ ол секірулер мен пируэттер арқылы өзінің техникалық шеберлігін көрсетуге мүмкіндік берді. Фокин, Бенуа және Нижинскийдің ынтымақтастығы оның мансабы бойына қайталап орын алды. Содан кейін ол өзінің бұрынғы өнерін басып өтті, «Ұйықтаған сұлу» балетінен «Көк құс» па де дуэтінде Лидия Кяштпен бірге өнер көрсетті. Мариинский көрермендері бұл туынды жақсы білгенімен, оның орындауына және оның ұшуға айналғандай сезіміне зор қуанышпен толысты, ол осы туындымен мансабы бойы көрермендерге әсер етуін жалғастырды. Келесі жылдары Нижинскийге Мариинский театрында бірнеше солистік рөлдер берілді. 1910 жылы Матильда Кшессинска Нижинскийді Петипаның «Ле Талисман» балетінің жаңа қойылымына билеуге шақырды. Нижинский жел құдайы Ваю рөлінде сенсация тудырды.
Балеттер орыс
Нижинский үшін шешуші момент – балет пен операның, сондай-ақ көркемсурет көрмелерінің белгілі және жаңашыл продюсері Сергей Дягилевпен танысуы болды. Ол Ресейдің бейнелеу және музыка өнерін шетелде, әсіресе Парижде насихаттауға баса назар аударды. 1908 жылғы жарқын түсті орыс балеттері мен операларының маусымы, көбінесе Батысқа жаңа болған туындылар, үлкен жетістікке жетті, осыдан кейін ол 1909 жылы жаңа гастрольді жоспарлады және өзінің труппасына қазір әйгілі «Балеттер Русс» деген жаңа атау берді. Ол хореограф Мишель Фокинмен және суретші Леон Бакстпен, сондай-ақ кейіннен басқа да заманауи суретшілермен және композиторлармен тығыз байланыста жұмыс істеді. Нижинский мен Дягилев бір кезде махаббатқа берілді, ал Дягилев Нижинскийдің мансабын бағыттап, басқаруға белсенді қатысты.
1909 жылғы алғашқы маусым
1908/09 жылдың қысында Диагилев 1909 жылғы Париж опера және балет турнесін жоспарлауды бастады. Ол дизайнерлер Александр Бенуа мен Леон Бакст, суретшілер Николай Рерих пен Константин Коровин, композиторлар Александр Глазунов пен Николай Черепнин, режиссерлер Александр Санин және басқа да балетті жақсы көретін адамдардан команда құрды. Нижинский дос және жетекші биші ретінде топқа кірді. Оның әпкесі оның әйгілі және аристократтық топтан қорқып қалғанын айтты. Фокиннен Le Pavillon d'Armide және оның Chopiniana-сының кеңейтілген нұсқасы Les Sylphides репетицияларын бастауды сұрады. Фокин балет үшін Une Nuit d'Egypte-ді кеңейтуді қалады. Диагилев египеттік тақырып идеясын қабылдады, бірақ ол жаңа музыкаға негізделген толық қайта жазуды талап етті, соның арқасында Фокин жаңа балет – Клеопатраны жасады. Бағдарламаны толықтыру үшін оларға тағы бір балет қажет болды. Жаңа туынды жазуға уақыт жетпей, олар Le Festin деп аталатын танымал билерден жинақ жасауды шешті. Анна Павлова, Карсавина және Нижинский басты бишілер ретінде таңдалды. Фокин Ида Рубенштейнтің Клеопатра рөлін ойнауын қалады, ал Нижинский оның қарындасының рөлі болуын талап етті. Фокин Нижинскийдің биді тез үйрену қабілетін және хореографтың қалағанын дәл түсінуін атап өтті. 1909 жылдың басында Диагилев Парижге сапарға шығып, дайындық жұмыстарын бастады. Бірақ ол сапардан келген күні, 1909 жылдың 22 ақпанында, Диагилевтің сапарға 100 000 рубльдік императорлық қаржыны алуына қолдау көрсеткен Ұлы князь Владимир Александровичтің қайтыс болуымен жағдай қиын болды. Репетициялар 2 сәуірде Эрмитаж театрында басталды, компанияға оны пайдалануға ерекше рұқсат берілді, сонымен қатар декорациялар да берілді. Репетиция басталғаннан кейін рұқсат алынып тасталды, императорлық қаржысымен бірге жоғалып кетті. Диагилев Ресейде біраз ақша жинауға қол жеткізді, бірақ ол Францияда компания үшін театрлар мен жарнама ұйымдастырған Габриэль Аструкқа қаржылай көмекке де үлкен үміт арта алды. Қаржы жетіспеушілігіне және қысқа мерзімде қажетті декорацияларды тегін алудың қиындығына байланысты операны қосу жоспарлары тоқтатылды. Диагилев пен Нижинский компанияның қалған бөлігінен бұрын Парижге сапарлады. Бастапқыда Нижинский Дауну қонақ үйінде тұрды. Ол Диагилев пен оның хатшысы Алексис Мавринмен бірге басқалар келгенге дейін Холланд қонақ үйіне көшті. Компания мүшелері Диагилевтің Ресейдегі репетициялар кезінде Нижинскийге ерекше назар аударғанын байқады. Олар сапар мен тұру шарттарын қарым-қатынас бар екенін растау ретінде қарастырды. Принц Львов Санкт-Петербургте Нижинскийдің анасына барып, ол енді ұлына ерекше қызығушылық танытпайтынын, бірақ тур шығындарына елеулі соманы Диагилевке бергенін айтты. Маврин Диагилевтің сүйіктісі болғандығы белгілі болды, бірақ тур басталғаннан кейін көп ұзамай Ольга Педоровамен бірге кетіп қалды. Батыста жаңадан пайда болған орыс балеттері мен опералары үлкен жетістікке ие болды. "Рус балетінің" Париждегі маусымдары көркемдік және әлеуметтік сенсацияға айналды; келесі он жылда өнер, би, музыка және сәндегі бағыттарды белгіледі. Нижинскийдің бірегей таланты Фокиннің "Армида павильоны" (Николай Черепниннің музыкасы), "Клеопатра" (Антон Аренскийдің және басқа да орыс композиторларының музыкасы) және "La Fête" атты ойын-сауықта көрсетілді. Оның "Ұйқыдағы сұлу" (Чайковский) пьесасынан "Pas de deux" орындауы үлкен жетістікке жетті.
Кейінгі маусымдар
1910 жылы ол «Жизель» балетінде ойнады, сондай-ақ Фокиннің «Карнавал» және Римский-Корсаковтың оркестрлік сюитасы негізінде салынған «Шахразада» балеттерінде өнер көрсетті. Оның «Петрушка» рөліндегі шеберлігі – кейіпкерді сомдаудағы ерекше қабілетінің жарқын көрінісі болды. Оның Мариинский театрының Тамара Карсавинамен арадағы серіктестігі аңызға айналып, олар сол заманның «үлгілі суретшілері» деп аталды. 1911 жылдың қаңтарында ол Санкт-Петербургтегі Мариинский театрында Императорлық балет үшін «Жизель» балетінде биледі, оған Императрица Александра Федоровна да қатысты. Оның Бенуа жасаған костюмі, бұрын Парижде қолданылған, сол кездегідей шалбарсыз, тек шымшықпен билегендіктен, дау тудырды. Ол кешірім сұраудан бас тартып, Императорлық балеттен шығарылды. Бұл жағдайға ол мүлдем ренжуі мүмкін, себебі ол енді «Ресей балетіне» толыққанды назар аударуға мүмкіндік алды.
Нижинскийдің хореографиясы
Нижинский шығармашылық билікті өз қолына алып, шектерді кеңейтіп, дау тудыратын балеттер қойды. Оның балеттері: L'après midi d'un faune (Клод Дебюссидің Prélude à l'après midi d'un faune) (1912); Jeux (1913); және Till Eulenspiegel (1916). Бұл туындылар оның көрермендерін қазіргі заманғы бидің жаңа бағытына таныстырды. L'après midi d'un faune балетіндегі басты кейіпкер ретінде, соңғы сахнада ол нимфаның шарфымен мастурбацияны бейнеледі, бұл үлкен скандалға әкелді; Огюст Роден, Одилон Редон және Марсель Пруст сияқты суретшілер оны қорғады. Нижинскийдің бидегі жаңа бағыттары Париждегі Шамп-Элизе театрындағы премьера кезінде қызу пікір-таластарға себеп болды. Игорь Стравинскийдің музыкасына (1913) жазылған "Бастауқыш көктем" ("Le Sacre du Printemps") балетінде Нижинский дәстүрлі балет пен әдептіліктің шегінен асып түсетін хореография жасады. Радикалды бұрыштық қимылдар Стравинскийдің радикалды заманауи партитурасының мәнін ашты. "Бастауқыш көктем" премьерасы кезінде көрермендер арасында төңкеріс болды. Балеттің тақырыбы – жасыраушылық құдайларға құрбан болған жас бойжеткен, ол өліміне дейін билеп құрбандыққа шалынды. Тақырыбы, Стравинскийдің қиын және күрделі музыкасы және Нижинскийдің хореографиясы зорлық-зомбылыққа әкелді; Дягилев бұл жағдайдан туған жағымсыз даңққа риза болды.
Неке
Нижинскийдің балет хореографиясы туралы жұмыстары даулы болды. Оларды репетициялау көп уақыт алды және сыншылар тарапынан жағымсыз қабылданып, бағаланды. Диагилев одан Киелі кітапқа негізделген «Жозеф аңызы» атты жаңа балетті дайындауды сұрады. Нижинскийдің қиындықтарынан бөлек, Диагилевке бұрынғы табысты жұмыстарының стиліне ұқсас қойылымдарды жасауды қалайтын қаржылық демеушілер мен театр иелерінен қысым келді. Диагилев Фокиннің жұмысына көңілі толмағанмен, оның шығармашылығын жоғалтқанын ойлап, оған екі жаңа балетті, соның ішінде «Жозефті» дайындауды тапсырды. Нижинскийдің басты хореограф болып тағайындалуы және компанияның қаржылық сәттілігіндегі маңызды рөлі Диагилев пен Нижинский арасындағы қарым-қатынасты нашарлатты. Диагилев Нижинскийге жеке балеттің хореографиясын тоқтату туралы айтуға бетпе-бет кездесе алмады, орнына оның қарындасы Брония Нижинскаядан жаман жаңалықты жеткізуді өтінді. 1913 жылдың тамызында компания Оңтүстік Америкаға сапарға шықты. Нижинская әрдайым ағасымен тығыз жұмыс істеп, оны қолдағанмен, 1912 жылдың шілдесінде үйленгендіктен және жүкті болғандықтан сапарға қатыса алмады. 1912 жылдың қазанында олардың әкесі би тобымен гастрольде жүргенде қайтыс болды, бұл бауырлар үшін тағы бір стресске айналды. Диагилев Оңтүстік Америкаға сапарға қатыспады, себебі оған мұхитта өлетінін айтқан. Басқалар бұл себепті Нижинскийден алыстап, Венецияда демалуға ұмтылғанын болжайды, «онда оны қара көзді жігіттермен кездесу күтіп тұрды». Нижинский 21 күндік теңіз сапарына алаңдаған күйде және соңғы жылдары оның ең жақын кеңесшілері болған адамдарсыз аттанды. Саяхат тобында Ромола де Пульски болды, оның әкесі граф Чарльз Пульски венгр саясаткері, ал анасы Эмилия Маркус белгілі актриса еді. 1912 жылдың наурыз айында жаңадан никелескен Ромола болашақ қалың жұбайының анасымен Будапешттегі «Русский балет» театрына барды және оған үлкен әсер етті. Нижинский сахнаға шықпаған, бірақ келесі күні қайта оралып, оны көрді: «Барлық зал бойынша электр тогының секірігі сезілді. Мас күйде, таң қалған, деміккен, біз осы адамнан гөрі күшті, қауырсын салмағы жеңіл, болаттай мықты, оның қозғалыстарының шеберлігін бақыладық». Ромола никесін бұзып, «Русский балеттің» артынан Еуропа бойынша жүріп, барлық қойылымдарына қатыса бастады. Нижинскийге жақындасу қиын болды, өйткені ол әрдайым «қорғаушымен» бірге жүрді. Алайда, Ромола бұрын оның анасына келген Адольф Болммен дос болып, компанияға және сахна артына кіруге мүмкіндік алды. Олардың ортақ тілі болған жоқ; ол француз тілін білді, бірақ ол одан аз білді, сондықтан олардың алғашқы әңгімелерінің көп бөлігі аудармашымен жүрді. Оны алғаш рет таныстырғанда, ол венгрлік прима-балерина және достық сезімде екенін ойлады. Қателігін түсінген соң, ол одан кейін оған көңіл бөлмеді. Ромола бағынған жоқ. Ол Диагилевті өзінің махаббат қызығушылығы Болмға бағытталғанын, бай екенін және балетке қолдау көрсетуге қызығушылық танытқанын сендірді. Ол оған Энрико Чечеттимен балет сабақтарын алуға рұқсат берді, ол труппамен бірге бишілерге оқыту жүргізді. Нижинский оның кәсіби бишілермен сабаққа қатысуына қарсы болды. Чечетти оған Нижинскиймен араласпауды ескертті (оны «жарық беретін, бірақ жылытпайтын күн сияқты» деп сипаттады), бірақ Диагилевтің қолдауы Нижинскийдің оған аздап көңіл бөлгенін білдірді. Ромола Нижинскийге жақын болудың барлық мүмкіндігін пайдаланып, оған жақын пойыз вагондарын немесе кабиналарын брондады. Ол оның гомосексуал екенін Мари Рамберт ескерткен болуы мүмкін, ол Ромоламен дос болып, сонымен қатар Нижинскийге ғашық еді. Ол католик дінінің адал мүшесі болғандықтан, оның гетеросексуалдылыққа ауысуы үшін дұға етті. Ол оны «Кішкентай» деп атады және оның баласын алғысы келді. Кеме Бразилияның Рио-де-Жанейро қаласында тоқтағанда, олар бірден үйлену сақиналарын сатып алуға барды. Адольф Болм Ромолаға «Бұл сіздің өміріңізді қиратады» деп ескертті. Гунсбург Ромоланың анасынан телеграмма арқылы рұқсат алып, үйленуді тез арада ұйымдастырды. Кеме Аргентинаның Буэнос-Айрес қаласына жеткенде, тез үйлену тойы өткізілуі мүмкін болды; жұп 1913 жылдың 10 қыркүйегінде үйленді және бұл оқиға әлемдік баспасөзге жарияланды. Еуропаға оралғанда Диагилев «орысша өлімнен ұялмастан жылап, айыптау мен кінәлауды айқайлады; Нижинскийдің алғыссыздығын, Ромоланың сатқындығын және өзінің ақымақтығын қарғыды». Компания дереу қойылымдарды бастауы керек болғандықтан, жаңа үйленгендердің бал айы болған жоқ. Үйленгеннен кейін бірнеше күн өткен соң, Нижинский Ромолаға балет үйретуге тырысты, бірақ ол қызығушылық танытпады. «Мен одан билеуді үйренуін сұрадым, өйткені мен үшін билеу әлемдегі ең жоғары нәрсе еді», – деді ол. «Мен қате жасағанымды түсіндім, бірақ қателік түзетілмейтін еді. Мен өзімді маған сүймейтін адамның қолына тапсырдым». Ромола мен Нижинский маусым қауіпсіз басталғаннан кейін ғана, ол ақыры оның қонақүй люксіндегі бөлек бөлмелеріне шақырылғанға дейін бірге тұрмады. Ол «құдайға шүкір» деп, оның той түнінде махаббатқа құштарлық танытпағанына риза болды.
"Орыс балетінен" босату
Парижге оралғаннан кейін Нижинский жаңа балеттерде жұмыс істеуге кіріседі деп ойлады, бірақ Дягилев оны күтпеді. Соңында ол Нижинскийге телеграмма жіберіп, енді "Балет Рус" труппасында жұмыс істемейтінін хабарлады. Нижинский Ромола ауырғанда Риодағы қойылымды өткізіп алды, ал биші тек дәрігер куәландырған ауру жағдайында ғана қойылымнан босатылатын еді. Дягилев үйленген бишілерді де жұмыстан шығарып тастады. Бұл мәселе емес еді, себебі Нижинскийдің келісімшарты мен жалақысы болған жоқ, оның барлық шығындарын Дягилев төлеген. Оның анасы да айына 500 франк көмек ақша алды (басқа аға бишілер алты айлық маусым үшін 200 000 франк алған). Дягилев Фокинды хореограф және премьер-биші ретінде қайта жұмысқа алды, ол Нижинскийдің балеттерінің ешқайсысы қойылмауы шартымен келісті. Леонид Массин Джозефтің жаңа тартымды жетекші бишісі ретінде труппаға қосылды. "Орыс балеттері" ең танымал және көп көрермен жилайтын бишісін жоғалтты, бірақ Нижинскийдің жағдайы одан да қиын болды. Ол үйленуінің Дягилевтің труппасымен байланысын үзуге әкелетінін түсінбегендей көрінеді, бірақ көптеген адамдар осы нәтижеге күткен. "Орыс балеттері" және Императорлық орыс балеті әлемдегі ең беделді балет труппалары болды және толыққанды жаңа қойылымдарды сахналау үшін тұрақты бишілер тобына ие болды. Нижинский енді "экспериментатор суретші" еді. Оған өзінің талантын дамытатын рөлдер керек еді, ең бастысы, оған хореография жасау қажет болды. Ол үшін оған сол кездегі әлемдегі ең прогрессивті балет труппасы – "Орыс балеттері" керек еді. Бірде ол журналиске: "Мен бір нәрсені қатаң қадағалаймын, ол – мюзик-холл сахнасына шығу емес" деді. Брониа бала туғаннан кейін әлі Санкт-Петербургте болды, ал Нижинский оны өзінің жаңа труппасына қатысуға шақырды. Ол қуана келісті, өйткені ол оның әдеттегі қолдаушыларысыз қалай өмір сүре алатынына алаңдады. Ол келгенде, оның және Ромоланың арасында шиеленіс туды: Брониа ағасының өміріндегі жаңа орталық тұлғаның ұйымдастыру қабілетінің нашар екенін сынады; Ромола ағасы мен апасы арасындағы ортақ тілі мен биде бірге жұмыс істеу қабілетіне ренжіді. Соңғы труппада үш тәжірибелі биші болды: Нижинский және Брониа, сондай-ақ оның күйеуі. Декорациялар кешіктірілді, Фокин өзінің балеттерін пайдалануға рұқсат бермеді, репетиция жасауға жеткіліксіз уақыт болды, ал Нижинский "көбінесе жүйкелі және алаңдаулы" болды. 1914 жылдың наурыз айында ашылу кешіне Дягилев келді. Көрермендер балетті білмейтіндер мен Нижинскийді бұрын көргендерге бөлінді, олардың көпшілігі бірдеңе жетіспейтінін сезді ("Ол енді құдай сияқты билемейді"). Басқа бір түні оркестр сахна алмасу кезінде көрермендерді тыныштандыру үшін музыка орындады, бірақ Нижинский бұған тыйым салған еді, ол ашуға ұшырап, киім бөлмесінде жартылай киімсіз айқайлап жатқаны табылды. Оны орындауға жететіндей тыныштандыру қажет болды. Ол Ромоламен флирт жасаған сахна қызметкеріне секіріп түсті ("Мен Ваславты ешқашан мұндай күйде көрген емеспін"). Үшінші аптада жаңа бағдарлама қойылуы тиіс еді, бірақ толған залға Нижинскийдің жоғары температурасынан ауырып, орындай алмайтынын хабарлауға тура келді. Ол үш күн қатыспады, ал басшылыққа жетіп қалды. Қойылым тоқтатылды, ал Нижинский едәуір қаржылық шығынға ұшырады. Газеттерде оның жүйкелік бұзылуы туралы хабарлар тарады. Оның физикалық осалдығы үлкен стресстен асқан. Барлығы оның мүддесін қорғады. Нижинский 1916 жылдың 4 сәуірінде Нью-Йоркке келді. Гастрольдер қаңтарда бірнеше мәселелермен басталды: "Фавн" тым ашық деп саналды және түзетулер қажет болды; "Шехерезада", оның ішінде ақ және қара нәсілдер арасындағы оргия, американдықтарға ұнаған жоқ; ал балет әуесқойлары Нижинскийді шақырып тұрды. Ромола келіссөздерді өз мойнына алып, Дягилевтен Нижинскийге "Орыс балеттерінде" жұмыс істеген жылдары үшін ақы төлеуін талап етті, содан ғана ол Нью-Йоркте билейтінін айтты. Бұл мәселе тағы бір апта кешіктіріліп, талап етілген 90 000 долларға қарсы 13 000 доллар төленді, сондай-ақ Америкадағы әрбір қойылым үшін 1000 доллар төленді. Нью-Йорк Метрополитен Операсының Отто Канмен келіссөздер күзде АҚШ-та қосымша гастрольдерге келісім берді. Кан Дягилевпен келіспей, турды Нижинский басқаруы керек деп талап етті. Массин мен Дягилев Еуропаға оралды, Нижинскийді 60 000 доллар жалақымен 100-ден астам адамнан тұратын труппаны билеуге және басқаруға қалдырды. Нижинский екі жаңа балет дайындауға тиіс болды. "Тилль Эуленшпигель" репетициялары жақсы өтпеді; Нижинскийдің нашар коммуникациялық дағдылары оның бишілерге не қалағанын түсіндіруге кедерілді. Ол ашуға ұшырайтын. Дирижер Пьер Монтеux сәтсіздікке байланысты болғысы келмегендіктен қойылымдарға қатысудан бас тартты. Нижинский білегін бұрып алды, маусымның ашылуын бір аптаға, ал өзінің қойылымын екі аптаға кейінге шегерді. "Эуленшпигель" репетициялары аяқталмады, ал премьера кезінде импровизация жасауға тура келді. Ол жақсы қабылданды, ал Нижинскийдің "Фавн" роліндегі өнері Массиннікіндей жақсы деп есептелді. Гастрольдер барысында Нижинскийдің өнері тұрақты мақтауға ие болды, бірақ оның басқаруы хаотикалық болды және турдың 250 000 долларлық зиянға ұшырауына себеп болды. Оның соңғы кәсіби қойылымы 1917 жылдың 30 қыркүйегінде Монтевидеодегі Қызыл Крестке арналған қайырымдылық шарасында, жиырма сегіз жасында болды, пианист Артур Рубинштейн қатысты. Рубинштейн сол түні Нижинскийдің шатасуын көргенде жылады. Осы кезде компания мүшелері, соның ішінде Бурман, оның шизофрения белгілері байқалғанын анықтады. Нижинский және оның әйелі Швейцарияның Санкт-Мориц қаласына көшті, онда ол турдың стрессінен жазылуға тырысты. Нижинский 1919 жылдың қаңтарынан наурыздың басына дейін жазған күнделігінде госпиталға жату және қамауда болудан қатты қорқуын білдірді. Ол өзін бақылап отырғандай сезінетін, әйелі, жас дәрігер Френкель және басқалардың суреттерін салған. Соңында Ромола 1919 жылы Цюрихте психиатр Эуген Блойлермен консультация жасады, оған көмектесу үшін анасы мен әкесінен көмек сұрады. Оның қорқулары орындалды; оған шизофрения диагнозы қойылды және Бурхөлцлиге жатқызылды. Бірнеше күннен кейін ол "сол кезде Людвиг Бинсвангер басқарған сәнді және гуманитарлық мекеме" – Бельвю санаториясына ауыстырылды. 1947 жылдан бастап Нижинский әйелімен бірге Англияның Суррей графтығындағы Вирджиния Вотерде тұрды. Ол 1950 жылдың 8 сәуірінде Лондон клиникасында бүйрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды және Лондонға жерленді. 1953 жылы оның денесі Париждің Монмартр зиратына көшіріліп, Гаэтан Вестрис, Теофиль Готье және Эмма Ливри қабірлерінің қасына қайта жерленді.
Мұра
Нижинскийдің қызы Кира украиналық дирижер Игорь Маркевичке үйленді, олардың Васлав есімді ұлы болды. Неке ажырасумен аяқталды. Оның екінші қызы Тамара Нижинская анасының шешесімен өсті және әкесінің билегенін ешқашан көрмеді. Кейіннен ол анасы құрған Васлав және Ромола Нижинский қорының атқарушы директоры болып қызмет етті, оның мақсаты – ата-анасымен және әкесінің билерімен байланысты өнер мен жазбаларды сақтау болды. Нижинскийдің күнделігі 1919 жылы Швейцарияда өткізген алты аптасы кезінде жазылды, одан кейін ол психиатриялық емханаға жатқызылды. Ол оның отбасының хаосқа түсуін көрсетеді. Акоцелланың пікірінше, күнделік шизофренияға тән үш белгіні көрсетеді: "қате пікірлер, дұрыс емес тіл және ұйымдаспаған мінез-құлық".
Пьесаларда
1974–75 жылдары Теренс Раттиганға Би-би-сидің "Айдың ойындары" сериясы үшін Нижинский мен Дягилев туралы пьеса жазу тапсырылды. Ромола Нижинская өз күйеуінің қайтыс болғаннан кейін гомосексуал ретінде бейнеленуіне қарсы болды, өйткені ол жазушының өзі гомосексуал деп санайтын. Раттиган осы туындымен жұмысын тоқтатты және өмір бойы оны сахнаға қоюға тыйым салды. Ол 1977 жылы қайтыс болды. Пьеса 2013 жылы Чичестер фестиваль театрында, оның өлімінен кейін қойылды. "Миледи үшін кавалер: Екі көріністегі пьеса" [шамамен 1976] – Теннесси Уильямстың бір актілік пьесасы, онда Нижинскийдің фантастикалық, тура емес бейнесі бар. Пьесада Нэнс есімді ересек әйел (викториандық дәуірдегі бала киімін киген) анасы оны жауыз "бала күтушімен" қалдырып кеткен, ол Нэнстің грек "жалаңаш ер адамның" мүсініне қызығушылығына ашуланып, ренжіді. Бала күтуші кеткеннен кейін Нижинскийдің көрінісі пайда болып, Нэнске демеу береді. Дэвид Поуналлдың "Фаунның өлімі" (1998) импресарио Сергей Дягилевтің өлімін Нижинскийді швейцариялық санаторийден "құрмет көрсету үшін" шығаруға итермелеуші ынталандырғыш фактор ретінде пайдаланды. Корольдік балет бишісі Николас Джонсон шизофрениямен ауыратын Нижинский рөлін сомдады.
Фильмде
Нижинский (әрі қатар – Нижинский) ("The Dancer" жоспарланған фильмі, 1970), сценарийін американдық драматург Эдвард Альби жазды. Фильмді Тони Ричардсон режиссерлік етіп, Рудольф Нуреев Нижинский, Клод Жад Ромола және Пол Скофилд Дягилев рөлінде түсуі тиіс еді, бірақ продюсер Гарри Солцман жобаны түсірілімге кіріспес бұрын тоқтатты. Ричардсонның сөзіне қарағанда, Солцман қаржылық жағынан қиындыққа тап болып, фильмді түсіруге жеткілікті қаражаты болмаған. Нижинский (1980), режиссері Герберт Росс, кәсіби бишілер Джордж де ла Пенья Нижинский және Лесли Браун Ромола рөлінде, актерлер Алан Бейтс Дягилев және Джереми Айронс Фокин рөлінде ойнады. Ромола Нижинский фильмнің сценарийін жазуға қатысты. Анна Павлова (1983), режиссері Эмиль Лотеану, рөлін Михаил Крапивин сомдады. "Васлав Нижинскийнің күнделіктері" (2001), Пол Кокс жазып, түсіріп, монтаждап, режиссерлік етті. Сценарий Нижинскийдің күнделіктеріне негізделген, Дерек Джейкоби оқыған, сондай-ақ Нижинскийді бейнелейтін Ли Уоррен бишілерінің арасындағы байланысты бейнелеген. "Rite at the Rite" (2005), Энди Уилсон режиссерлік еткен теледрама. "Бастауқыш көктем" атты қойылымның Париждегі тұңғыш көрсетілісін көрсетеді. Нижинскийді Адам Гарсия сомдады. "Нижинский және Ноймейер: Бидегі жандар" (2009) – американдық қазіргі заманғы хореограф Джон Ноймейерге Нижинскийдің әсері туралы деректі фильм. Лотар Маттнер WDR/ARTE үшін жасады. "Коко Шанель және Игорь Стравинский" (2009) – Жан Кунен режиссерлік еткен Коко Шанель мен Игорь Стравинскийдің қарым-қатынасы туралы француз фильмі. Нижинский "Бастауқыш көктем" туындысының жасалуын көрсететін эпизодтарда бейнеленген. Нижинский рөлін поляк актері Марек Косаковский ойнады.
Фотографияда
Керштейн, Линкольн. Нижинский билейді. Нью-Йорк: Альфред А. Кнопф, 1975.
Көркем өнер саласында
2011 жылдың 11 маусымында Польшада поляк-орыс бишілері Васлав Нижинский мен оның әпкесі Бронислава Нижинскаяның алғашқы мүсіні Ұлттық театрдың фойесінде ашылды. Ол оларды «Фавнның оңтүстік шамы» балетіндегі Фавн мен Нимфа рөлінде бейнелейді. Польша Ұлттық балетінің тапсырысы бойынша, мүсін танымал украин мүсіншісі Геннадий Джершовпен бронзадан жасалған. Нижинскийді Огюст Роден де бейнелеген. Ол 1912 жылы қалыпқа келтірілді.
Музыка саласында
2011 жылы композитор Джейд Эстебан Эстрада "Beautiful" әнін ICONS: The Lesbian and Gay History of the World, Vol. 5 мюзиклі үшін жазды. Баухаустың "Маска" (1981) альбомындағы "Dancing" әнінің бір шумағы Нижинскийге сілтеме жасайды: "Қасиетті жерде билеу / Нижинский стилімен билеу / Жоғалғандармен және табылғандармен билеу". Ол сондай-ақ сол альбомдағы "Muscle in Plastic" әнінде де еске алынады. Франко Баттиатоның "Патриоты" (1980) альбомындағы "Prospettiva Nevskj" әнінің бір тармағы Нижинскийдің ерекше би стилі мен Дягилевпен қарым-қатынасына сілтеме жасайды: "poi guardavamo con le facce assenti la grazia innaturale di Nijinsky. E poi di lui si innamorò perdutamente il suo impresario e dei balletti russi" (кейін біз Нижинскийдің табиғи емес әдемілігін сезімсіз жүздерімен қарап отырдық. Содан кейін оның импресариосы оған және орыс балетіне қатты ғашық болды). Рокси Мюзик тобының "For Your Pleasure" (1973) альбомындағы "Do the Strand" әнінде Нижинский туралы айтылады: "Егер көңілің құлап тұрса / "Who's Who" кітабына қара / Ла Гулуэні көресің / Нижинскийді де / Strandsky билейсің". 2010 жылы шыққан "Varieté" альбомында ағылшын әншісі Марк Алмонд "My Nijinsky Heart" деп аталатын ән орындайды, ол ішкі бишіні ояту туралы айтады.
A verse of the song "Do the Strand" from the album For Your Pleasure (1973) by Roxy Music refers to Nijinsky: "If you feel blue/ Look through Who's Who/ See La Goulue/ And Nijinsky/ Do the Strandsky." On his 2010 album Varieté, English singer Marc Almond features a song called "My Nijinsky Heart" that is about wanting to bring out the dancer within.
Жарыстарда конькимен жүгіру
2003 жылы Ресейдің фигуралы сырғанау чемпионы Евгений Плющенко "Васлав Нижинскийге арналған құрмет" атты бағдарлама жасады, оны ол әлемнің әртүрлі елдеріндегі жарыстарда орындады. 2003–2004 жылғы Санкт-Петербургте өткен Ресей чемпионатында ол көркемдік әсері үшін 6.0 ұпай алды.