Квебектің Джеймс шығанағы су электр стансалары жобасы

Кіріспе

Квебек провинциясындағы гидроэлектр станциялары, Канада

Джеймс шығанағы жобасы – Канаданың солтүстік-батысындағы Квебек провинциясындағы Ла Гранде өзеніндегі бірқатар гидроэлектр станцияларын салуға және көршілес өзендердің суларын Ла Гранде су алабына бұруға қатысты мемлекеттік «Hydro Québec» компаниясы жүзеге асырған ірі құрылыс. Ол батысында Джеймс шығанағымен, ал шығысында Лабрадормен шектеседі, ал сулары Канада қалқанының Лоурентия платосынан бастау алады. Жобаның ауданы Нью-Йорк штатының ауданымен тең және әлемдегі ең ірі гидроэлектр жүйелерінің бірі болып табылады. Оның құрылысына 20 миллиард доллардан астам қаражат жұмсалды, орнатылған электр қуаты 15 244 мегаваттқа жетеді, бұл кри тайпасының 7000 шаршы мильді құрайтын аңшылық жерлеріне тең. Егер жоба толығымен кеңейтіліп, бастапқы жоспарланған барлық бөгеттер мен қосымша Джеймс Бей II жобалары енгізілсе, жүйе жалпы сомада 27 000 МВт энергия өндіреді, бұл оны әлемдегі ең ірі гидроэлектр жүйесіне айналдырады. 1974 жылдан бері «James Bay Energy» (SDBJ (Société d'énergie de la Baie James)) компаниясы «Hydro Québec» үшін осы жобаны жүзеге асырып келеді. Монреальдің солтүстігінде кри және инуиттер қоныстанған аймақта орналасқан Ла-Гранде өзенінің су алабы Квебектің жалпы аумағының шамамен 11% -ын құрайды, бұл Флоридадан немесе Шотландиядан екі есе үлкен аумақ. Жобаның бірінші кезеңін салуға кеткен шығын ≈ 1971 жылы 13,7 миллиард долларды құрады (1987 жылғы канадалық доллары). Ла Гранде кешенінің сегіз электр станциясы жылына орташа есеппен 83 тераватт-сағат (ТВт/сағ) энергия өндіреді, бұл Бельгия сияқты шағын өнеркәсіптік экономиканың жалпы сұранысын қанағаттандыруға жеткілікті. Джеймс шығанағының электр станциялары «Hydro Québec» компаниясының жалпы өндірісі мен қуатының шамамен жартысын құрайды. Джеймс шығанағы жобасын дамыту Солтүстік Квебектің 5000 кри және 4000 инуит тұрғынымен жер құқығы, өмір салты және экологиялық мәселелер бойынша қарым-қатынастың ушығуына әкелді. 1973 жылы Квебек үкіметіне қарсы шешім шығарылды, нәтижесінде Роберт Бурасса үкіметі кри, инуит, Квебек және Канада үкіметтері, «Hydro Québec», SEBJ және кейін Наскапи тайпаларының қатысуымен «Джеймс шығанағы және Солтүстік Квебек келісімі» деп аталатын кең ауқымды келісімге келуге мәжбүр болды. 1990 жылдары кри тайпасы мен олардың экологиялық одақтастарының қарсылығы нәтижесінде Ла Гранде өзенінің солтүстігінде салыну жоспарланған 3000 МВт қуаттылығы бар «Ұлы кит» жобасы тоқтатылды. 2002 жылдың ақпан айында Бернард Лэндри үкіметі мен Кри тайпасының бас кеңесі Квебек пен кри тайпасы арасындағы жаңа қарым-қатынасты белгілейтін және 2003-2011 жылдар аралығында салынған үш жаңа электр станциясының (Eastmain 1, Eastmain 1 A және Sarcelle) құрылысы үшін экологиялық ережелерге келісімге келген «Батырлардың бейбітшілігі» мен «Бомхунан келісіміне» қол қойды, сонымен қатар Руперт өзенінің суын бұру туралы да келісім жасалды.

The James Bay Project refers to the construction of a series of hydroelectric power stations on the La Grande River in northwestern Quebec, Canada by state owned utility Hydro Québec, and the diversion of neighbouring rivers into the La Grande watershed. It is located between James Bay to the west and Labrador to the east, and its waters flow from the Laurentian Plateau of the Canadian Shield. The project covers an area the size of New York State and is one of the largest hydroelectric systems in the world. It has cost upwards of US$20 billion to build and has an installed generating capacity of 15,244 megawatts, at the cost of 7,000 square miles of Cree hunting lands. If fully expanded to include all of the original planned dams, as well as the additional James Bay II projects, the system would generate a total of 27,000 MW, making it the largest hydroelectric system in the world. It has been built since 1974 by James Bay Energy (SDBJ (Société d'énergie de la Baie James)) for Hydro Québec. Located in a region inhabited by Cree and Inuit north of Montreal, the La Grande River watershed stretches over or approximately 11% of the total area of Quebec, an area larger than Florida or twice the size of Scotland. Construction costs of the project's first phase in ≈ 1971 amounted to $13.7 billion (1987 Canadian dollars). The eight power stations of the La Grande Complex generate an average of 83 terawatt hours (TWh) a year, enough to meet the total demand of a small industrialized economy such as Belgium. The James Bay power stations represent almost half of Hydro Québec's total output and capacity. The development of the James Bay Project led to an acrimonious conflict with the 5,000 Crees and 4,000 Inuit of Northern Quebec over land rights, lifestyle and environmental issues. A ruling against the Quebec government in 1973 forced the Robert Bourassa government to negotiate a far reaching agreement, the James Bay and Northern Quebec Agreement, involving the Cree, the Inuit, the Quebec and Canadian governments, Hydro Québec, the SEBJ, and later the Naskapi First Nations. In the 1990s, forceful opposition by the Crees and their environmental allies caused the cancellation of the Great Whale Project, a proposed 3,000 MW complex north of La Grande River. In February 2002, the Bernard Landry government and the Grand Council of the Crees signed the Peace of the Braves and the Boumhounan Agreement, establishing a new relationship between Quebec and the Crees and agreeing on environmental rules for the construction of three new power stations built between 2003 and 2011 — the Eastmain 1, Eastmain 1 A and Sarcelle generating stations — and the diversion of the Rupert River.

Барлау

1950 және 1959 жылдар аралығында Х.М. Финлейсон басқарған команда, Квебек штатының Шоуниган қаласында орналасқан ірі инвесторлық Shawinigan Water & Power Company компаниясы тапсырысымен Nottaway, Broadback және Rupert өзендерінің су зерттеулерін жүргізді – бұл өзендер жиынтығы NBR аббревиатурасымен белгілі. Шоуниган инженерлері қарастырған нұсқалардың бірі – компанияның 8 энергетикалық станциясының қуатын арттыру мақсатында осы өзендерді Сент-Морис өзенінің су алабына бұру мүмкіндігі болды. 1963 жылы жекеменшік коммуналдық мекемелердің мемлекеттік меншікке өтуімен, Hydro Québec Финлейсон және оның командасының Джеймс шығанағы өзендерінің гидроэнергетикалық әлеуетіне қатысты алдын ала зерттеулерін иеленді. Алайда, Маникуаган-Аутард жобасы (Солтүстік жағалауда) және Лабрадордағы Черчилль шарлауында ірі энергетикалық станция салу мүмкіндігі сияқты басқа жобалар оңай және арзанға түсті, ал мемлекеттік корпорация солтүстік өзендердің мол әлеуетіне минималды ресурстарды жұмсады. 1965 жылы Hydro Québec зерттеу бағдарламасына аумақты зерттеу және 52-ші және 55-ші параллельдер арасындағы аймақтардың гидрографиялық зерттеулері кірді. 1967 жылы компания Ла-Гранде және Истмен өзендеріндегі жұмыстарды күшейтті. Оннан кейін жүздеген адамдар тікұшақтар мен су ұшақтарымен тайганың қиын қолжетімді аймақтарына жіберілді, олар су электр станцияларын салу үшін әлеуетті орындарды анықтау мақсатында зерттеулер мен геологиялық зерттеулер жүргізді. Бюджеттік шектеулерге байланысты 1968 және 1970 жылдар аралығында Hydro Québec барлау бюджетін қысқартты, бірақ алғашқы деректер дамуға зор мүмкіндіктерді көрсеткендіктен, компания жоспарлау және талдау жұмыстарын жалғастырды.

Алғашқы қадамдар

1969 жылғы 16 желтоқсанда Ұлттық Ассамблеяның либералдық қатардағы мүшесі Роберт Бурасса Квебек қаласындағы парламенттік асханада Гидро-Квебек президенті Роланд Жирумен түскі ас дастарқанына отырды. Кездесуден кейін, бұрынғы премьер-министр Жан Лесаж отставкаға кеткеннен кейін бос қалған лауазымға үміткерлікті бастауға дайын болған Бурасса жобаның мүмкіндігіне және тиімділігіне көз жеткізіп, Джеймс шығанағының су электр стансасын дамытуды өзінің сайлауалды науқанының маңызды бағыты етті. Қаңтар айында партия жетекшісі болып сайланған Бурасса 1970 жылғы 29 сәуірде өткен жалпы сайлауда жеңіске жетті, ал ол Квебек премьері ретіндегі қызметі су электр энергиясын дамытумен, әсіресе Джеймс шығанағы жобасымен тығыз байланысты болды. Бурасса үшін Джеймс шығанағы жобасын дамыту екі маңызды міндетін орындауға мүмкіндік берді. 1985 жылы жарық көрген «Солтүстіктегі энергия» атты мақаласында экономист мамандығы бойынша білім алған Бурасса «Квебектің экономикалық дамуы оның табиғи ресурстарын дамытуға байланысты» деген пікірді айтты. Сонымен қатар, Бурассаның 1969 жылғы есебінде 1983 жылға қарай электр энергияға деген сұраныс 11 000 МВт-қа артып, ұсынылымнан асып түсетіні болжалды, бұл сол кездегі Гидро-Квебек компаниясының болжамдарымен сәйкес келді. Сайланғаннан кейін алты ай өткен соң Бурасса кеңесшісі, қаржыгер Пол Дерошерспен бірге жобаның мәліметтерін жасауға кірісті. Екі адам 1970 жылдың қыркүйегінде Роланд Жиру мен Роберт А. Бойдпен құпия кездесіп, ақпарат алмастырды. Ал келесі айда ол қазан төңкерісінің кезінде Нью-Йорк қаласына барып, сол кезде құны 5 миллиардтан 6 миллиард долларға бағаланған жобаны қаржыландыру мәселесін талқылады. Бурасса 1971 жылдың наурыз айында жоспарын провинциялық кабинетке ұсынды және құрылысты бақылау үшін американдық Bechtel инженерлік фирмасын жалдауды ұсынды. Либералды стратегиялар жасаушылар бұл жаңалықты Бурассаның қызмет еткеніне бір жыл толуына орай Квебектің Кіші Колизейінде жиналған партия мүшелерінің алдында жариялауды жөн көрді. Оқиғаға куә болған журналистердің айтуынша, Бурассаның сөзі ерекше ынтамен аяқталды.

On December 16, 1969, Liberal Backbencher Member of the National Assembly Robert Bourassa met with the president of Hydro Québec, Roland Giroux over lunch at the parliamentary dining room in Quebec City. After the meeting Bourassa, who was about to launch a leadership bid for the position left vacant by the resignation of former Premier Jean Lesage, became convinced of the probability and suitability of the project and made the development of James Bay hydroelectricity a major plank of its leadership campaign. Elected as the party leader in January, Bourassa went on to win the general election on April 29, 1970, and his tenure as Premier of Quebec became closely linked to hydroelectric development in general and with the James Bay project in particular. For Bourassa the development of James Bay project addressed two of his priorities. In Energy in the North, an essay published in 1985, Bourassa, an economist by profession, argued that "Quebec's economic development relies on the development of its natural resources". Moreover, Bourassa argued his 1969 estimates showed demand for electricity would outstrip supply by 11,000 MW by 1983, concurring with forecasts made at the time by Hydro Quebec. Six months after his election, Bourassa began working on the details of the scheme with his adviser, financier Paul Desrochers. The two men met secretly with Roland Giroux and Robert A. Boyd for an update in September 1970 and the next month he travelled to New York City in the midst of the October Crisis to negotiate financing for the project, estimated at the time to cost between $5 billion and $6 billion. Bourassa introduced his plan to the provincial cabinet in March 1971 and recommended hiring the US engineering firm Bechtel to oversee the construction. Liberal strategists then chose to make the announcement before a partisan crowd assembled at Quebec's Little Coliseum as part of the Liberal party gathering celebrating the first year of Bourassa's term, on April 30, 1971. According to journalists witnessing the scene, Bourassa's speech concluded on a scene of indescribable enthusiasm.

Ядролық лобби

Бұл хабарлама тез арада жобаның мұндай ауқымды болуының дұрыстығы туралы көптен күтілген пікір-таластарды тудырды. Бірнеше жыл бойы Канада үкіметі және оның ядролық компаниясы – «Канада атом энергиясы» шектеулі серіктестігі Квебекте ядролық энергияны қабылдауды қолдады. Бұл, Канада премьер-министрі Лестер Б. Пирсон айтқандай, «Канаданың игіліктерін франкофон азаматтарымен бөлісудің» бір жолы ретінде қарастырылды. Лоби Hydro Québec қатарында өзінің жақтастарына ие болды және провинциялық үкімет Бринко компаниясымен бірлесіп Черчилль шарлауына инвестиция салу туралы шешім қабылдағанда белсенді түрде қарсылық білдірді. Квебек партиясының бірнеше өкілі, соның ішінде энергетикалық сарапшы Гай Жорон және экономикалық кеңесші Жак Паризо Бурассаның жобасына қарсы шықты. Монреальдің «Le Devoir» газетіне берген сұхбатында, кейін Квебектің премьер-министрі болған бұрынғы экономист және мемлекеттік қызметкер былай деді: «Бізге француз канадалықтары және католиктер болғандықтан әрбір өзенге бөгет салудың қажеті жоқ». Дегенмен, Бурассаның өзі және Hydro Québec жоғары басшылығы – президент Роланд Жиру және комиссарлар Ивон ДеГиз және Роберт Бойд Квебектің солтүстігінде салынатын ірі гидроэлектрлік құрылысты толық қолдады. Ол кезде қаржыгер Жиру ірі халықаралық инвесторлардың «әлі де ядролық энергияға күдікпен қарайтынын» айтты. «Егер біз оларға жақсы гидроэлектрлік жоба ұсынсақ, ал Джеймс шығанағы жақсы жоба болса, олар көп ұзамай қайсысын қалайтындарын көрсетеді». Инженер Бойд осы кезеңде ядролық энергияның сенімсіздігіне алаңдаушылық білдірді. Ол осы салада белгілі бір біліктілікті сақтауды ұсынды, бірақ ядролық кеңеюді мүмкіндігінше кейінге қалдыруды қолдады. Квебек премьері күтпеген қолдауға ие болды, ол 1971 жылдың қазанында Монреальге келген КСРО Министрлер Кеңесінің төрағасы Алексей Косыгиннің сапары кезінде болды. Косыгин Бурассаның жобасын қолдады және өз елінің ядролық энергиясына қатысты алаңдаушылықтарын білдірді, себебі КСРО-ның өзендері су электр станциялары мен бөгеттердің гидроэлектр желісін кеңейтуге қолайлы болмағандықтан, олар технологияны дамытуға мәжбүр болды.

The announcement quickly generated a public debate on the wisdom to engage the province on such a large scale project. For several years, a lobby spearheaded by the Canadian government and its nuclear venture, Atomic Energy of Canada Limited, promoted the adoption of nuclear energy in Quebec, as a way to "share the benefits of Canada with our fellow francophone citizens", as Canadian Prime Minister Lester B. Pearson said. The lobby had its supporters within the ranks at Hydro Québec, and has been vocal when the provincial government made the decision to invest in the Churchill Falls venture with Brinco. Several Parti Québécois spokesmen, including energy critic Guy Joron and economic adviser Jacques Parizeau voiced their opposition to the Bourassa scheme. In an interview with Montreal's Le Devoir, the former economist and public servant who later became premier of Quebec commented: "We don't have to dam every single river just because they're French Canadian and Catholic." However, Bourassa himself and Hydro Québec senior management — including President Roland Giroux and commissioners Yvon DeGuise and Robert Boyd — were firmly behind the large hydroelectric development to be built in northern Quebec. At the time Giroux, a financier, argued that large international investors "are still wary about nuclear energy. If we bring them a good hydroelectric project, and James Bay is a good one, they'll soon show where their preferences lie". As an engineer, Boyd expressed concerns at this early date about the uncertainty of nuclear energy. He recommended maintaining a certain expertise in the field but advocated delaying nuclear expansion as late as possible. The Quebec premier received an unexpected backing when the Chairman of the Council of Ministers of the USSR, Alexei Kosygin visited Montreal in October 1971. Kosygin supported Bourassa's project and expressed concerns regarding his country's own nuclear power, explaining his country had to develop the technology because the USSR lacked suitable rivers to expand its own hydroelectric network of dams and power stations.

Опциялар

Бурасса Джеймс шығанағына құятын өзендерде бірнеше ірі гидроэлектр станцияларын салу жоспарын ұсынғанда екі нұсқа қарастырылды, яғни оңтүстіктегі Ноттавей, Бродбек, Руперт және Харрикана өзендерінде (NBR жобасы) немесе солтүстіктегі Ла Гранде және Истмен өзендерінде. 1972 жылдың мамырында солтүстік өзендер таңдалды, инженерлік фирмалар жүргізген әртүрлі зерттеулер Ла Гранде нұсқасы шығынға тиімдірек болады, сонымен бірге орман шаруашылығына әсері аз болады және су басуды аз қажет етеді, осылайша алғашқы халықтардың балық аулау мен аңшылыққа әсерін азайтады. Тағы бір алаңдаушылық НБР аймағындағы жердің саздық сипаты болды, бұл бөгет салуды қиындататын. Жоба сол кезде сипатталғандай, Ла-Гранде өзенінде төрт электр стансасын салуды және Истмен және Каниапискау өзендерін Ла-Гранде су айдынына бұруды қамтиды. Жобаға жауапкершілікті Société d'énergie de la Baie James, жаңадан құрылған аралас корпорация (мемлекеттік/жеке) басқарады, оны Роберт А. Бойд басқаратын Hydro Québec басқарады. 1973 және 1974 жылдары жолдың төсенішін және аймақтағы көптеген өзендерді қамтитын 13 үлкен көпірлерді салу үшін қажетті ауыр жабдықтарды әкелу үшін уақытша қысқы мұздық жол пайдаланылды. Монреальда 67 жылғы ЭКСПО көрмесіне арналған құрылыс жұмыстары қарқынды жүріп, жұмысшылар саны көбейді. Келесі жылдары жұмысшылардың саны азайып, Монреальдегі құрылыс саласы үшін қиын кезеңдер болды. Бурасса 1970 жылғы сайлауда өзінің үкіметі құрылыс саласында 100 000 жұмыс орнын құруға уәде бергендіктен, әртүрлі құрылыс одақтарының арасында өз жұмысшыларын Джеймс Бей жобасына тарту үшін үлкен бәсеке болды. 1974 жылдың 21 наурызында LG 2 алаңында жұмысшылар көтеріліп, бульдозерлерін қолданып, олар жұмыс істеп жатқан жерді жойды, ал басқа жұмысшылар ғимараттарды өртеп жіберді. LG 2 алаңында болған тәртіпсіздікке жауап ретінде Бурса Квебек құрылыс одағында сөз бостандығы мәселесін қарастыру үшін судья Роберт Клише, кәсіподақ өкілі Гай Шеврет және Монреальдің белгілі еңбек заңгері Брайан Малрони бастаған корольдік комиссия құрды. "Клич" комиссиясы құрылыс кәсіподақтарында жемқорлықтың кең тарағанын анықтады. Баспасөзші Пегги Курранның айтуынша, "Клич" комиссиясы "непотизм, пара алу, саботаж, шантаж және қорқыту туралы әңгімелерді", "қылмыстық ізі бар кәсіподақ ұйымдастырушыларының аяқ сындыру сабақтарын" және "қарсы кәсіподақ ұйымдастырушысының ұлына немесе итіне зиян келтіруге дайын жалдамалы қарақшыларды" анықтады. Бурасса да, премьер-министр Пьер Трюдо да либералдар мен федералистер болды, бірақ екеуінің арасындағы қарым-қатынас ең жақсы жағдайда өте шиеленісті болды, өйткені француз-канадтық националист Бурасса федералды үкімет өкілеттіктерін провинцияларға беруді жақтыратын "мұздай федералист", ал канадалық националист Трюдо "қатты федералист" болды, ол билікті федералды үкімет қолына шоғырландыруды жақтырады. Квебек қаласы мен Оттава арасындағы қарым-қатынастар 1971 жылы Бурса Британдық Солтүстік Америка Актысын патриоттық ету үшін Виктория жарғысына вето салғанда, егер Британдық Солтүстік Америка Актысы өзгертілсе, онда федералды үкімет провинцияларға көбірек билік беруі керек деген негіздемемен бұзылған. Трюдо үкіметінің Квебек үкіметіне қарсы крилер мен инуиттер жағында араласуға дайындығы, кем дегенде, ішінара Бурасса мен Трюдо арасындағы қақтығыстан туындады. 1975 жылы қарашада Канада мен Квебек үкіметтері Джеймс шығанағы аймағындағы крилер мен Солтүстік Квебектің инуиттерімен Джеймс шығанағы мен Солтүстік Квебек келісімін жасады, бұл келісімге сәйкес 170 000 км2 аумаққа аң аулау және балық аулау құқығына ие болды, ал Ла Гранде 1 электр станциясы бастапқыда жоспарланғаннан 50 км алыста орналасқан. Келісімде сондай-ақ Ла-Гранде және Истмен өзендеріндегі гидроэлектр станцияларын дамытудың барлық аспектілерін қоршаған ортаны қорғау бойынша кеңінен бақылау және Солтүстік Квебектің басқа өзендеріне қатысты кез келген болашақ гидроэлектр станцияларын бағалау үшін ортақ экологиялық бағалау процесін құру көзделген.

Two options were considered when Bourassa unveiled his plan for the construction of several large hydroelectric power stations on the rivers flowing into James Bay, either on the Nottaway, Broadback, Rupert and Harricana Rivers in the south (NBR Project), or on the La Grande and Eastmain Rivers to the north. The northerly rivers were selected in May 1972, various studies conducted by engineering firms having concluded the La Grande option would be more cost effective, while having a lesser impact on forestry and would require less flooding, thus minimizing impacts on First Nations fishing and hunting. Another area of concern was the silty nature of the terrain in the NBR area, which would have complicated the damming. The project, as described at the time, would involve the construction of four generating stations on the La Grande River and the diversion of the Eastmain and Caniapiscau rivers into the La Grande watershed. Responsibility for the project would be overseen by the Société d'énergie de la Baie James, a newly created mixed corporation (public/private) controlled by Hydro Québec, headed by Robert A. Boyd. As environmental assessments were not then required under Quebec law, construction of the James Bay Road to the La Grande River was begun in 1971 and completed by October 1974 at a cost of about $400 million. In 1973 and 1974, a temporary winter ice road was used to bring in the heavy equipment required for the construction of the roadbed and some 13 major bridges spanning the many rivers of the region. Construction had boomed in Montreal for Expo 67, leading to an inflated workforce. In the following years, the decreased demand for labor meant that times were tough for the construction industry in Montreal. As Bourassa had promised in the 1970 election that his government would create 100,000 jobs in the construction industry, there was much violent competition between various construction unions to have their workers engaged in the James Bay Project. On 21 March 1974, the workers on the LG 2 site rioted and used their bulldozers to destroy the site that they were working on while other workers set buildings afire. In response to the riot at the LG 2 site, Bourassa created a royal commission headed by Judge Robert Cliche, the union official Guy Chevrette and a prominent Montreal labor lawyer Brian Mulroney to examine the question of freedom of expression within Quebec construction unions. The Cliche commission as it became known found widespread corruption within the construction unions as the columnist Peggy Curran wrote that the Cliche commission uncovered " tales of nepotism, bribery, sabotage, blackmail and intimidation; charges of union organizers with criminal records who gave lessons in how to break legs; thugs for hire who would happily beat up a rival union organizer’s teenager or strangle their dog." Both Bourassa and the Prime Minister, Pierre Trudeau were Liberals and federalists, but relations between the two were very strained at best as the French Canadian nationalist Bourassa was a "soft federalist" who favored devolving the powers of the federal government down to the provinces while the Canadian nationalist Trudeau was a "hard federalist" who favored concentrating power in the hands of the federal government. Relations between Quebec City and Ottawa were brought to the breaking point in 1971 when Bourassa vetoed the Victoria charter for patriating the British North America Act to give Canada its own constitution on the grounds that if the British North American Act was going to be changed, then the federal government should cede more powers to the provinces. The willingness of the Trudeau government to intervene on the side of the Cree and Inuit against the Quebec government was at least in part caused by the feud between Bourassa and Trudeau. In November 1975, the governments of Canada and Quebec signed the James Bay and Northern Quebec Agreement with the Cree of the James Bay region and the Inuit of northern Quebec, affirming exclusive hunting and fishing rights to about 170,000 km2 of territory and about $250 million in financial compensation in return for the right to develop the hydroelectric resources of Northern Quebec. The planned La Grande 1 power station would be built about 50 km further away from the Cree village of Chisasibi than originally planned. The Agreement also provided for an extensive environmental follow up of all aspects of the hydroelectric development on the La Grande and Eastmain rivers and the establishment of a joint environmental assessment process for any future hydroelectric project involving other rivers of Northern Quebec.

І кезең

Жобаның бірінші кезеңінің құрылысы шамамен 14 жылға созылды. 1986 жылға қарай Ла Гранде өзеніндегі ең ірі электр станциялары мен су қоймалары көбінесе аяқталды, оның ішінде Роберт Бурасса (бастапқыда Ла Гранде 2 деп аталған), Ла Гранде 3 және Ла Гранде 4 генерациялық станциялары, орнатылған қуаты 10 800 МВт және 11 300 км² аумақты қамтитын бес су қоймасы. Истмен және Каниапискау өзендерінің бәрі Ла Гранде өзеніне шамамен 800 м³/с су қосты. Джеймс Бей жобасының бірінші кезеңіндегі электр станциялары жыл сайын шамамен 65 ТВт электр қуатын өндіреді, олардың ең жоғары номиналды қуатының шамамен 60% тиімділікпен жұмыс істейді. Осы құрылыстың бірінші кезеңінде 138 000 тонна болат, 550 000 тонна цемент және шамамен 70 000 тонна жарылғыш заттар қолданылды. Жоба бойынша бір уақытта 18 000 адам жұмыс істеді. 215 бөгет пен дамбаның көптегені көкжайлардан да биік болды, ал біреуінің биіктігі 56 қабатқа жетті. Роберт Бурасса генерациялық станциясының сатылы бұрылыс арнасы таудың бетіне 30 метр (жүз фут) тереңдікке қазылды. Су қоймасынан төменгі өзенге Ниагара шарлауынан да биік жерден құлап түседі. Өндірілген электр қуатын Квебектің оңтүстігіндегі тұтынушыларға жеткізу үшін тарату желілерінің кең желісі қажет болды. Желіде бірнеше 735 киловольттық желілер және АҚШ электр жүйесіне тікелей қосылған 450 киловольттық тұрақты ток желісі бар.

ІІ кезең

1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында Джеймс Бэй жобасының екінші кезеңі Ла Гранде өзені мен оның салаларында бес қосымша электр стансасын (La Grande 1, La Grande 2A, Laforge 1, Laforge 2 және Brisay) салуға бағытталды. 1996 жылдың соңына қарай бұл шара арқылы қосымша 5200 МВт электр қуаты өндіріле бастады. Премьер-министр Бурасса бұл кезеңде 40 000 жұмыс жылдары (немесе 10 жылға шаққанда 4000 жұмыс орны) құралатынын болжады. 1600 км² аумақты қамтитын үш жаңа суқойма құрылды, оның ішінде 1288 км² аумақты қамтитын Лафорж 1 суқоймасы да бар. Бұл жобаның екінші кезеңіндегі электр стансалары жылына шамамен 18,9 ТВт электр қуатын өндіреді, олардың ең жоғары қуатының 60-70% деңгейінде жұмыс істейді. 1989 жылдың 13 наурызында болған күшті күн даулы салдарынан Ла Гранде кешені істен шығып, Квебек провинциясының көп бөлігі тоғыз сағатқа қараңғылыққа тоңды.

Үлкен кит өзені жобасы

Джеймс шығанағы жобасының екінші кезеңін салу кезінде, Hydro Québec Ла Гранде өзенінің суайдынының солтүстігінде орналасқан Ұлы кит өзенінде (француз тілінде: Grande rivière de la Baleine) қосымша жоба ұсынды. Бұл жолы кри тайпасының наразылығы 1970-жылдардың басына қарағанда одан да күшті болды. 1990 жылы бас әмір Мэтью Кун Ком Хадсон шығанағынан Нью-Йорк штатының Албани қаласындағы Хадсон өзеніне дейін каноэмен саяхат ұйымдастырды, бұл өте тиімді жаңалықтар науқаны Квебек үкіметіне халықаралық қысым көрсетуге мүмкіндік берді. Кри тайпасы оңтүстікке қарай тұрақты көлік жолдарының енгізілуінен мәдени дүмпуі сезіп, құрылыс алаңында өте аз кри жұмыс істеді. Солтүстік Квебектің шалғай орналасқан кри және инуит ауылдарында кедейлік және әлеуметтік мәселелер, тіпті гидроэлектр станциялары мен кен өндіру қызметі жоқ аймақтарда да, кең таралған күйінде болды. 1980 жылдарға қарай Ла-Гранде, Истмен және Каниапискау өзендерінің табиғи ағысы мен құбылуы күрт өзгерді, әсіресе Чисасиби ауылының жанында мұз қабатының қалыптасуы кешіктірілді. Кри тайпасының дәстүрлі аңшылық және құлса тобының аумақтарының 4%-ы су қоймаларының көтерілуі салдарынан, оның ішінде Чисасиби ауылының аумағының 10%-ы жоғалып кетті. Сонымен қатар, жаңа жолдар, қар мотоциклі және ұшақтар ішкі аймақтың шалғай орналасқан аңшылық аумақтарына қол жеткізуді жеңілдетті. Кри тайпасы Ұлы кит өзені жобасына қарсы күрескенмен, 1992 жылға дейін, Нью-Йорк штаты көп миллиард долларлық электр энергиясын сатып алу туралы келісімнен бас тартқанға дейін, бұл қарсылық көбінесе тиімсіз болды, себебі халықтың наразылығы мен энергияға қажеттіліктің төмендеуі осы шешімге әкелді. 1994 жылы Квебек үкіметі мен Hydro Québec жобаны белгісіз мерзімге тоқтатты.

Руперт өзенінің бағытын ауыстырып жіберу

2002 жылы Квебек үкіметі мен Крилердің Үлкен Кеңесі «La Paix des Braves» (сөзбе-сөз «Батырлардың бейбітшілігі») атты тарихи келісімге қол қойды, ол түпнұсқа Джеймс Бэй жобасының соңғы кезеңін аяқтауды қамтамасыз етті: 480 МВт қуаты бар Eastmain 1 электр станциясының және шамамен А ауданындағы Eastmain су қоймасының құрылысы. 2004 жылдың сәуірінде жасалған келесі келісім екі тарап арасындағы барлық сот процестерін тоқтатып, Руперт өзенін Истмен өзенінің оңтүстігіне бұру жобасының бірлескен экологиялық бағалауына жол ашты. Жоба Руперт өзенінің жалпы су ағынының шамамен 50%-ын (және бұру орнындағы ағынының 70%-ын) Истмен су қоймасына және Ла Гранде кешеніне бағыттауды, сондай-ақ 888 МВт жалпы қуаты бар екі қосымша электр стансасын – Eastmain 1A және Sarcelle құрылысын қамтиды. Руперт өзенін бұру жаңа және қолданыстағы электр станцияларында барлығы 8,5 ТВт/сағ электр энергиясын өндіруге мүмкіндік береді. Крилердің бұрынғы бас қолбасшысы (Эйю Иште) Мэтью Мукаш (2005 жылдың соңында сайланып, 2009 жылға дейін қызмет етті) Руперт өзенін бұруға қарсы болды және жел турбиналарын салуды қолдады.

Қоршаған ортаға әсері

1970 жылдары Джеймс шығанағы жобасының алғашқы құрылыс кезеңінен бұрын қоршаған ортаға әсерін бағалау заңнамасы болмағанмен, І кезең басталар алдында ауқымды экологиялық зерттеу бағдарламасы жүргізілді. Джеймс шығанағы жобасының экологиялық салдары негізінен Гудзон шығанағының шығыс жағалауындағы барлық су алаптарын біріктіріп, күрделі тізбекті су қоймасын құрудан туындады. Бұл төрт ірі өзеннің су ағысын үлкен сужатыққа бұрып, жердің динамикасын өзгертіп, кейбір сыншылар "алдымен салу, кейін жасылдандыру" деп атаған экологиялық-саяси құбылысқа әкеп соқты.

Сынаппен ластану

Осы негізгі бұрылған өзендердің екеуі – Каниапискау және Истмен өзендері. Джеймс шығанағы жобасы оларға шамамен 11 000 км² боралдық орманды (тайга) суға батырды. Салдарынан, суға батқан өсімдіктерде жинақталған сынап (Hg) су экожүйесіне тарады. Су ағынының жабық су қоймаларына бұрылуынан кейін, 1979 жылы Джеймс шығанағы аймағында сынаптың күрт артуына табиғи сулардағыдай таралып, сусымау себеп болды. Джеймс шығанағы крилері (Шығыс крилері) көбінесе дәстүрлі өмір салтын ұстанады, оның ішінде балық пен теңіз жануарларына бай тамақтанады. Сондықтан, бөгет құрылысының салдарынан Солтүстік Квебек крилерінде Канаданың барлық бірінші ұлттары арасында ең жоғары метил сынап концентрациясы байқалған болуы мүмкін. Джеймс шығанағындағы сынаппен ластанудың басқа да себептері, соның ішінде қағаз өндірісі, жобаның сынап деңгейіне тигізген тікелей әсерін анықтауды қиындатты. 1981-1982 жылдары, Ла Гранде өзенін су басудан кейін бірнеше жыл өткен соң, көлдегі ақ балықтың (Coregonus clupeaformis) сынап деңгейі су басуға дейін болған деңгейден төрт есеге дейін өсті, ал солтүстік шыршаның (Esox lucius) сынап деңгейі сол кезеңде жеті есеге дейін көтерілді. Табиғи көлдердегі концентрациялар Джеймс шығанағы аймағына қарағанда 5-6 есе төмен. Аймақтағы крилер кеңінен пайдаланатын екі балық түрінде сынап деңгейінің күрт өсуі биоаккумуляция және биомагнификация процестерімен байланысты. Биоаккумуляция – сынаппен ластанудың алғашқы салдары, себебі токсин тікелей берілген экожүйенің өндірушілеріне сіңіріледі. Джеймс шығанағы экожүйесінде, шіріп жатқан суға батқан ағаштардан бөлінген сынаптың іздері зоопланктонға сіңіріледі. Ақ балықтың негізгі жемі – бентостық организмдер (бентос) көп мөлшерде зоопланктонды тұтынады, бұл бір организмдегі сынап концентрациясының жиналуына және шығарыла алмауына себеп болады. Әрі қарай, ақ балықтардың үлкен дене мөлшеріне байланысты, олар көптеген бентостық жәндіктерді тұтынады, осылайша әр организмнің жеке сынап жинақтарын біріктіріп, өз сынап қорын жасайды. Бұл әсер адамдардың осы жиналған сынап қорын тұтынуымен одан да нашарлайды. 1986 жылы Квебек крилерінің бас кеңесі, кри аймақтық басқармасы, кри тайпалары, Квебек үкіметі, Гидро-Квебек және Джеймс шығанағы энергетикалық компаниясы (Société d’énergie de la Baie James) арасында қол қойылған Джеймс шығанағы сынап келісімінің мақсаты – "кри балық шаруашылығын қалпына келтіру және нығайту, сонымен қатар адамдардың сынапқа ұшырауымен байланысты денсаулыққа қауіптерді тиісінше ескеру".

Two of these main diverted rivers are the Caniapiscau River and the Eastmain River into which the James Bay Project submerged about 11,000 km2 of boreal forest (taiga). Consequently, the flooded vegetation's stored mercury (Hg) was released into the aquatic ecosystem, and due to the diversion of the water flow to contained reservoirs, the sudden abundance of mercury in the James Bay area in 1979 was unable to be dispersed and diluted as would have been the case in natural waters. Because the James Bay Cree (East Cree) live a mostly traditional lifestyle including a diet rich in fish and sea mammals, there is a possibility that the damming project has contributed to northern Quebec's Cree having the highest measured methyl mercury concentration of all Canadian First Nations. Because of the simultaneous mercury contamination in James Bay from other activities in the area, including paper milling, the direct effect of the project on mercury levels has been difficult to ascertain. From 1981 to 1982, a few years after the flooding of La Grande River, mercury levels in lake whitefish (Coregonus clupeaformis) increased up to fourfold their pre flooding levels, while those in northern pike (Esox lucius) rose up to sevenfold during the same period. In natural lakes, these concentrations are five to six times less than in the James Bay area. This rapid spike of mercury levels in two of the fish species used extensively by the area's Cree is attributed to the processes of bioaccumulation and biomagnification. Biaccumulation is the initial consequence of mercury pollution, as the toxin is first incorporated into the given ecosystem's producers. In the James Bay area ecosystem, mercury being released from the decaying flooded trees would be incorporated in trace amounts in zooplankton. Benthic organisms (benthos), the whitefish's primary prey, consume a great deal of zooplankton, causing the mercury concentration in a single organism to magnify due to accumulation of mercury and its inability to be excreted. In turn, whitefish, due to their greater size, consume large numbers of benthic invertebrates, thus incorporating the individual mercury accumulations of each organism and creating their own store of mercury. The effect is further exacerbated by humans consuming this built up store of mercury. The James Bay Mercury Agreement, signed in 1986 between the Grand Council of the Crees (of Québec), the Cree Regional Authority, the Cree Bands, the Government of Québec, Hydro Québec and the Société d’énergie de la Baie James (James Bay Energy), aims "to restore and strengthen Cree fisheries [ ] but [ ] also adequately take into account the health risks associated with human exposure to mercury."

Жергілікті климаттың өзгеруі

Көп көлемде тұрақ суы бар су қоймаларын салу жергілікті климаттың өзгеруіне алып келуі мүмкін. Жылдық жауын-шашын үлгілерінің өзгеруі, төменгі қабатты бұлттар мен тұманның артуы, күздің жылырақ және көктемнің салқынырақ болуы, нәтижесінде өсімдік өсу маусымының басталуы мен аяқталуының кешігуі жобаның ірі су қоймаларының маңында байқалды. Джеймс шығанағына қыс айларындағы тұщы су мөлшерінің екі есеге артуы теңіз суының тұздылығын төмендетіп, шығанақтың қату температурасын жоғарылатады. Бұл жобаның солтүстік бөлігінде қысқы мұздың көбеюіне алып келді, бұл жылы ауа ағындарын әдеттегіден көп салқындатып, Оңтүстік-Орталық Квебекке күшті желдер мен азайған жауын-шашын сияқты қатал Арктикалық ауа райын әкелді. Жобаның оңтүстік жиегіндегі ағаштар шебі жоба салынғаннан бері оңтүстікке қарай айқын түрде ығысты.

Су ағынының өзгеруі

Жобаның құрылысы аяқталғаннан кейін, аймақтың су ағыны айтарлықтай өзгерді. Жалпы, Джеймс шығанағы ауданында қыс айларындағы орташа айлық су ағып кету мөлшері 52%-ға өсіп, тұщы судың жалпы көлемін екі есеге арттырды, ал жаз айларында 6%-ға төмендеді. Джеймс шығанағының су ағыны қаңтардан сәуірге дейін гидроэлектрлік жобаға ең көп әсер етеді, себебі өзендер қыс айларында мұздану кезінде ең төмен су ағып кету мөлшерін көрсетеді. Бұдан бөлек, су электр станциясының қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін бөгет жүйесіндегі су ағыны мөлшерін өзгертуге болады, ол қыс айларында ең жоғары, ал жаз айларында ең төмен болады, соның салдарынан табиғи су ағыны циклі толыққанды түрде өзгеріске ұшырайды. Ла-Гранде өзенінің қысқы су ағынының 500%-ға өскені, Джеймс шығанағының гидроэлектрлік қуатының негізгі факторы екенін көрсетеді, су ағынының мөлшері орташа жылдық 1700 м³/с-тан 3400 м³/с-қа дейін, ал қыс айларында 500 м³/с-тан 5000 м³/с-қа дейін өсті. Ла-Грандедегі аймақтың энергиясын осы деңгейде пайдалану, Истмен өзенінің аузындағы су ағынын 90%-ға және Каниаспискау өзенінің су ағынын 45%-ға төмендету, содан кейін осы өзендерді Ла-Грандеге бұру арқылы мүмкін болды. Бұл Истмен және Каниаспискау өзендерінің су ағыны мөлшерін ғана емес, сонымен қатар олардың су жинау алабын да өзгертеді, себебі Ла-Гранде өзенімен тікелей біріктірілгенге дейін осы өзендердің су жинау алабы Ла-Грандеден бөлек болған. Жазғы су ағыны мөлшері 40%-ға өсіп, жылдық орташа су ағыны мөлшері табиғи көрсеткіштен 91%-ға артты. Джеймс шығанағының су ағыны мөлшерінің өзгеруіне байланысты, қыс айларында күрт өсім және жаз айларында да айтарлықтай өсім болғандықтан, су деңгейіндегі ауытқулар күрт үлғайды. Бұл жағалау бойындағы көптеген ағаштардың өлуіне себеп болды, олардың тамыр жүйесі жеткілікті терең болмағандықтан және ұзақ уақытқа теңіз суына төтеп беруге қабілетсіз болғандықтан, осы ауытқуларға төтеп бере алмады. Сонымен қатар, бөгеттерден төмен жатқан өзен жағалауының эрозиясының күшеюі өсімдіктердің тіршілік ортасын өзенге шайып кетті. Нәтижесінде жағалау бойындағы өлі ағаштардың көптеп шіруі (ыдырауы) болды, соның салдарынан жиналған сынап топырақ экожүйесіне биожинақталу арқылы, ыдыраушылар мен детрит жеушілерде және азық тізбегі бойында биомагнификация арқылы шығарылды. Бұл аймақтағы крилердің құрлықтан да, теңізден де сынаптан улану қаупіне ұшырауына әкеп соқты. Осы кезеңдік ауытқулар аймақтарында жоғалған батпақты мекендердің орнын толтыруға қабілетті жағалау өсімдіктері де жойылды.

Following construction of the project, the area's water flow was substantially modified. In the James Bay area in general, the average monthly surface runoff rate in the winter increased by 52%, doubling the total freshwater input, while that of the summer months decreased by 6%. The James Bay area's water flow is most affected by the hydroelectric project from January to April because rivers have their lowest runoff rates in the winter months when freezing occurs. Additionally, runoff rates in the damming system can be altered to meet power needs, which are highest in the winter and lowest in the summer, thereby more completely reversing the natural water flow cycle. As evidenced by the 500% increase in its winter runoff, the La Grande River is the pillar of the James Bay project's hydroelectric capacity, with the runoff increasing from an average yearly amount of 1,700 m3/s to 3,400 m3/s, and from 500 m3/s to 5,000 m3/s in the winter. This immense harnessing of the area's energy at La Grande was made possible by reducing the Eastmain River's water flow at its mouth by 90% and by reducing that of the Caniaspiscau River's by 45%, and then by diverting these rivers into La Grande. Not only does this alter the runoff amount of the Eastmain and the Caniaspiscau Rivers, but also their drainage location, since prior to having been directly merged with La Grande, these rivers’ drainage locations were separate from the La Grande River. The summer runoff rate of La Grande increased by 40%, making the average annual runoff rate 91% greater than its natural rate. Because of the change in the runoff rates of James Bay, massively increasing in the winter months, and increasing considerably in the summer as well, there has been more extreme fluctuation in the water levels. This has killed many trees along the shoreline, which are not equipped with deep enough root systems and tolerance of prolonged exposure to seawater to withstand these fluctuations. As well, the increased riverbank erosion downstream of the dams has washed the flora’s habitat down the river. The result has been considerable decay (decomposition) of dead trees along the shoreline, consequently releasing stored mercury into the area's terrestrial ecosystem through bioaccumulation in decomposers and detritovores and eventual biomagnification up the food web. This has left the area's Cree susceptible to mercury poisoning from both land and sea. Any shoreline plants that could potentially provide vegetation growth to replace any of the lost wetland habitats in these zones of periodic fluctuations are destroyed.

Көші-қон бағытының өзгеруі

Джеймс шығанағының нәзік экожүйесінің тепе-теңдігіне басқа да өзгерістерді жануарлардың көшіп-қону жолдары, лососьтың шағылысуы және жабайы жануарлардың мекендеу орындарының жойылғандығы арқылы мысал келтіруге болады. Батпақтардың айтарлықтай азаюы және қалған батпақтарға баратын жолдардың кесілуі Джеймс шығанағы аймағында лососьтың шағылысуына және көшіп-қонуына кедерілді. Сонымен қатар, өзендердің Джеймс шығанағына бұрылуы теңізге құйылатын өзен суының географиялық үлгісін өзгертуі мүмкін. [36]

1950 жылдан бері өсіп келе жатқан карибу популяциясы Квебек-Лабрадор түбегінің көп бөлігінде көшіп-қону маршруттарын қабылдады, соның салдарынан Джеймс шығанағы аймағында, Каниапискау өзенінің аңғарында және Джордж өзені (Квебек) маңында олардың саны артып келеді. [37] Каниапискау суқоймасы толтырылып жатқан 1981-1984 жылдар аралығында Каниапискау өзенінің су ағынының өзгеруі 1984 жылдың қыркүйегінде 10 000 көшіп-қонушы орман карибуының суға батып өлуіне себеп болуы мүмкін, бұл сол кездегі мал басының шамамен 1,5% құрады. Алайда, Каниапискау және Коксоак өзендерінің ағысының азаюы карибулардың көшіп-қону кезеңінде Каниапискаудың төменгі ағысындағы табиғи су тасқынының қаупін азайтып, аңшыларға бұрынғыдан да көп карибуға қол жеткізуге мүмкіндік берді. Жыл сайын инуиттер, крилер, американдық және еуропалық аңшылар шамамен 30 000 карибуды аулайды. Өзендер ағысының маусымдық өзгеруі түрлі сазды жерлер мен жағалау батпақтарында өсетін байлықты қоректік заттарды кетіріп, миллиондаған көшіп-қонушы құстарға – мысалы, су құстарына, Канада қаздарына және көктемгі және күзгі көші-қон кезінде Джеймс және Гудзон шығанақтарының жағалауларын пайдаланатын түрлі құрлық құстарына әсер етуі мүмкін. [38]

Әлеуметтік әсері

Джеймс шығанағы және Солтүстік Квебек келісімі кри және инуит қауымдастықтарына жобаның қоршаған ортаға және әлеуметтік салдарларын жоюға, сондай-ақ болашақ экономикалық дамуға, мысалы, жергілікті Air Creebec әуе компаниясын құруға қажетті маңызды қаржылық және әкімшілік ресурстарды ұсынды. Джеймс шығанағы жобасы Квебек крилері арасында ортақ ұлттық сезімді қалыптастыруға және Крилердің Ұлы Кеңесін (Эйю Иште) құруға да ықпал етті. Келісімде жергілікті басқару, экономикалық даму, мектептер және денсаулық сақтау салаларындағы маңызды институционалдық құрылымдар қарастырылды, олардың көп бөлігі Крилердің Ұлы Кеңесі мен Нунавиктегі Кативик аймақтық үкіметінің бақылауында болды. Дегенмен, гидроэлектрлік жобаның әлеуметтік салдары франкофондық Квебектің қоғамы мен экономикалық күштерімен тікелей байланысқа түскен крилерге тиген әлеуметтік әсерге қарағанда мардымсыз. Ең үлкен әсер 1970 жылдардың басында Матагамиден Робер Бурса генераторлық станциясының (Ла Гранде 2) жанындағы Радисон қаласына және одан жақын орналасқан Чисасиби кри ауылына дейін салынған Джеймс шығанағы жолының (Route de la Baie James) құрылысынан туындады. 1970 жылдардың соңындағы негізгі құрылыс кезеңінде Радисон халқы Чисасибидегі кри халқынан бірнеше есе көп болды, бірақ қазіргі уақытта оның халқы шамамен 500 адамды құрайды. Соған қарамастан, кри қауымдастықтары Джеймс шығанағы жолынан батысқа қарай Веминджи, Истмен және Васкаганиш жағалау ауылдарына қосымша жолдар салуды жалғастырды. 1995-2001 жылдары ашылған бұл жолдар ішкі аймақтардағы аң аулау жерлеріне қол жеткізуді жеңілдетіп, кри ауылдары мен Квебектің оңтүстігі арасындағы сауда-экономикалық және әлеуметтік байланыстарды күшейтті. Жеке жол (Route du Nord) сондай-ақ Немаска кри ауылы арқылы Джеймс шығанағы жолын Чибугамау қаласына жалғастырады. Бұл жаңа жолдардың көп бөлігін кри құрылыс компаниялары салған. Джеймс шығанағы жолы аймақты минералды ресурстарды іздеуге және Джеймс шығанағының оңтүстік аймағындағы толық кесілген орманды кесуге мүмкіндік берді, сондай-ақ көлік шығындарын айтарлықтай төмендетті. Бұл іс-әрекеттер Джеймс шығанағының оңтүстік аймағындағы, әсіресе Васкаганиш және Немаска ауылдарындағы крилердің дәстүрлі аң аулау және құрылыс салу әрекеттеріне қосымша қысым жасады. Алайда, мұндай қызмет 1970 жылы кри қауымдастықтарының экономикалық қызметінің шамамен жартысын құрады, ал 1990 жылдардың соңында 20%-дан аспады. Кри ауылдарындағы аң аулау және балық аулау көбінесе жас ересектер мен кәсіби білімі аз ересек крилерді қамтиды. Мұндай іс-әрекеттер Квебек үкіметі қаржыландыратын табыс орнына толықтаушы бағдарламамен де қолдалады, ол аңшылар мен олардың отбасыларына жылына кемінде бірнеше апта бойы орманды жерде тұратындары үшін шамамен жылдық жалақыны ұсынады.

The James Bay and Northern Quebec Agreement provided considerable financial and administrative resources for the Cree and Inuit communities to deal with the environmental and social consequences of the project and provide for future economic development, such as the creation of the local airline Air Creebec. The James Bay Project also was an impetus for the forging of a collective identity among the Cree of Quebec and for the establishment of the Grand Council of the Crees (Eeyou Istchee). The Agreement notably provided for major institutional structures for local government, economic development, schools and health services, mostly under the control of the Grand Council of the Crees and the Kativik Regional Government, in Nunavik. Yet, the social consequences of the hydroelectric project itself pale in comparison to the social impact of the Cree coming into direct contact with the society and economic forces of francophone Quebec. The greatest impact stems from the construction in the early 1970s of the James Bay Road (Route de la Baie James) from Matagami to the new town of Radisson, near the Robert Bourassa generating station (La Grande 2), and on to the nearby Cree village of Chisasibi. During the main construction period of the late 1970s, Radisson housed a population several times greater than the Cree population of Chisasibi, although it currently has a population of about 500. Nevertheless, the Cree communities have themselves continued the push to build additional roads from the James Bay Road westward to the Cree coastal villages of Wemindji, Eastmain and Waskaganish. These roads, opened between 1995 and 2001, have further facilitated access to hunting areas of the interior and encouraged commercial and social exchanges between the Cree villages and with southern Quebec. A separate road (Route du Nord) also links the James Bay Road to Chibougamau, via the Cree village of Nemaska. The building of these newer roads was largely the work of Cree construction companies. The James Bay Road also opened the region to further mineral exploration and clear cut logging in the southern James Bay area and substantially reduced the cost of transport. These activities have put further strains on the traditional hunting and trapping activities of the Cree in the southern James Bay region, notably the villages of Waskaganish and Nemaska. Such activities, however, only accounted for about half the economic activity of the Cree communities in 1970 and less than 20% by the late 1990s. Hunting and fishing in the Cree villages mostly involves young adults and older Cree with few professional qualifications. Such activities are furthermore sustained by an income replacement program financed by the government of Quebec that offers the equivalent of a modest annual salary for hunters and their families who live in the bush for at least several weeks of the year.

Hydro-Québec басылымдары

Please provide the English text and the existing translation reference. I need both to complete the translation as requested. I will then provide only the final translated text in Kazakh.