Кіріспе
Харви Шмидт пен Том Джонстың музыкалық туындысы, 1995 жылғы музыкалық фильмге негізделген, "Фантастикс" – 1960 жылғы Харви Шмидттың музыкасымен және Том Джонстың кітабы мен өлеңдерімен жазылған музыкалық қойылым. Ол Эдмонд Ростанның 1894 жылғы "Романтиктер" (Les Romanesques) пьесасының сюжетімен шақырысқан аллегориялық оқиға, онда екі көрші әке балаларын, Луиза мен Мэттті, өзара ұнаттыру үшін, араздасып жүргендей көрініс тудырады. Шоудың Бродвейден тыс алғашқы қойылымы 42 жыл (2002 жылға дейін) жалғасып, 17 162 рет сахналанды, осылайша ол әлемдегі ең ұзақ сахналанған музыкалық қойылымға айналды. Музыкалық қойылымның продюсері – Лоре Ното. 1991 жылы ол Театр саласындағы жетістіктері үшін Тони сыйлығымен марапатталды. Ақындық кітабы және жаңашыл, әуезді музыкасы, соның ішінде "Есіңде сақтауға тырыс" сияқты ұмытылмас әндері, қойылымның ұзақ өмір сүруіне септігін тигізді. Одан кейін көптеген қойылымдар, сондай-ақ теледидар мен кино нұсқалары пайда болды. "Фантастикс" премьерасынан бері аймақтық, қоғамдық және мектеп театрларының репертуарының маңызды бөлігіне айналды, жыл сайын шамамен 250 жаңа қойылым қойылады. Ол кішкентай актерлік құраммен, екі-үш музыканттан тұратын оркестрмен және минималистік декорациялармен сахналанбақ. Шоу 2006 жылдан 2017 жылға дейін Бродвейде қайта жаңғыртылды. 2010 жылғы мәліметтерге сәйкес, оның алғашқы инвесторлары бастапқы инвестицияларының 240 еселенген сомасын қайтарып алды. Музыкалық қойылым АҚШ-та және кем дегенде 67 шетелде сахналанды.
the 1995 film based on the musical
the Renaissance prose piece "Fantastickes"
The Fantasticks is a 1960 musical with music by Harvey Schmidt and book and lyrics by Tom Jones. It tells an allegorical story, loosely based on the 1894 play The Romancers (Les Romanesques) by Edmond Rostand, concerning two neighboring fathers who trick their children, Luisa and Matt, into falling in love by pretending to feud. The show's original off Broadway production ran a total of 42 years (until 2002) and 17,162 performances, making it the world's longest running musical. The musical was produced by Lore Noto. It was awarded Tony Honors for Excellence in Theatre in 1991. The poetic book and breezy, inventive score, including such memorable songs as "Try to Remember", helped make the show durable. Many productions followed, as well as television and film versions. The Fantasticks has become a staple of regional, community and high school productions since its premiere, with approximately 250 new productions each year. It is played with a small cast, two to three person orchestra and minimalist set design. The show was revived off Broadway from 2006 to 2017. As of 2010, its original investors had earned 240 times their original investments. The musical has played throughout the US and in at least 67 foreign countries.
Өмірбаян
1954 жылы Марк Блицштейннің "Үш тиындық опера" операсының алты жылға созылған бейімделуі, мюзиклдердің Бродвейден тыс, шағын форматта, шағын оркестрмен табысты бола алатынын көрсетті. Бұл 1959 жылы Джером Керн мен П.Г. Водхаустың "Жейнге сеніп тапсыр" туындысы екі жылдан астам уақыт бойы қойылғанда расталды. 1959–1960 жылдардағы Бродвейден тыс маусымда "Little Mary Sunshine", "The Fantasticks" және Оскар Уайльдтың 1895 жылғы хиті "Ернестің маңыздылығы" мюзиклінің музыкалық нұсқасы "Ernest in Love" сияқты оннан астам мюзикл мен ревюлер көрсетілді. Мюзикл Эдмонд Ростанның "Романтиктер" (Les Romanesques) туындысына негізделген, ол Пирам мен Тисбаның, Шекспирдің "Ромео мен Джульетта" және "Жазғы түнгі арман" трагедияларының, сондай-ақ Доницеттидің "Сүйіспеншілік эликсирі" операсынан элементтер алды.
Алғашқы туындылары
Джонс, Нью-Мексико университетінің Джон Дональд Роббпен бірге Ростанның пьесасын «Joy Comes to Deadhorse» атты вестерн ретінде бейімдеді. Пьесаның тұңғыш көрсетілімі 1956 жылдың көктемінде Нью-Мексико университетінде өтті. Оқиға Американың батысында болды, ал шоудың антагонисі – «араласқан апачи». Джонс бұл нұсқаға қанағаттанбады және кейін Шмидтпен бірікті. Сценарийді Джонс пен Шмидт бірлесіп қайта жазды, Мортимер кейіпкері енді «шын мәнінде үнді емес», бірақ «Зорлық балеті» сахнасында оның рөлі болды. Том Джонс пьесаның атын Джордж Флемингтің 1900 жылы Ростан пьесасын бейімдегенде берген «Фантастиктер» деген атауынан алғанын айтады. Харли Гранвилл Баркердің «Драмалық әдіс туралы» кітабы пьесаның біртұтас тақырыбын құру үшін суреттерді пайдалану идеясын берді. Торнтон Уайлдердің «Біздің қаламыз» пьесасы Джонсқа баяндаушыны пайдалану туралы ой ұқтырды, Карло Голдонидің «Екі қожайынның қызметшісі» пьесасының қойылымы актерлердің сахнада ойнамайтын кезде сахна жанында отыру концепциясын ұсынды, ал Джон Хаусманның «Қысқы ертегі» және Леонард Бернштейннің «Кандид» қойылымдары күн, ай, тоңған әрекеттер мен қосымша музыканы пайдалануды ұсынды. «Есіңе сақтауға тырыс» әні осы кезде қосылды. Харви Шмидт оны бір түстен кейін жазғанын айтады, бұл ән басқа әндерді жазуға тырысқан сәтсіз түстен кейін дерлік толыққанды күйде пайда болды. Жаңартылған пьеса 1959 жылдың тамызында Барнард колледжінде өткен жаңа бір актілік пьесалар тізімінде бір апта бойы көрсетілді.
Бродвейден тыс тұңғыш қойылым
"Фантастиктер" 1960 жылдың 3 мамырында Нью-Йорк қаласының Гринвич-Виллидж ауданындағы, Бродвейден тыс жердегі "Салливан-стрит-плейхаус" театрында тұңғыш рет көрсетілді. Джерри Орбах Эль Галло рөлінде, Рита Гарднер Луиза рөлінде, Кеннет Нельсон Мэтт рөлінде, ал либретто авторы Том Джонс (лақап атымен) Ескі актер рөлінде ойнады. Бродвейдегі ірі қойылымдарға 250 мың доллар жұмсалса, олар костюмдерге 541 доллар ғана жұмсады. Бастапқы сахна безендірушісі, костюмшісі, реквизитшісі және жарық дизайнері Эд Витштейн болды, ол барлық төрт жұмысты жалпы сомасы 480 доллар және аптасына 24,48 доллар төлеммен орындады. Сахна безендіруі "Біздің қаламыз" спектакліне ұқсас болды; Витштейн алты тіреуге бекітілген, биік тұрған платформа жасады. Бродвейден тыс және гастрольдік қойылымдарда ұзақ жылдар бойы ойнаған басқа да белгілі актерлер қатарында Лиза Миннелли, Эллиотт Гулд, Ф. Мюррей Абрахам, Гленн Клоуз, Кит Чарльз, Кароль Демас, Кристин Ченовет, Берт Конви, Айлин Фултон, Лоре Ното (шоудың көп жылдық продюсері), Дик Латесса және Мартин Виднович болды.
1961, 1969 және 1990 жылдардағы өндірістер
Музыкалық театр 1961 жылдың 7 қыркүйегінен бастап Лондонның Аполлон театрында 44 қойылым көрсетілді. 1990 жылы Лондонның Регентс паркіндегі Ашық аспан астындағы театрда тағы бір қойылым қойылды. 1969-70 жылдары Вьетнамда гастрольдік сапармен болды, оны АҚШ Армиясының Арнайы қызметтерінің Армиялық арнайы ойын-сауық бөлімшесінің бірлігі – Command Military Touring Shows ұйымдастырды. Компания әскери қызметшілерден тұрды.
Бродвейден тыс қайта жаңғыру
2006 жылдың 23 тамызында "Фантастиктер" спектаклінің қайта қойылымы Нью-Йорк қаласындағы Бродвейден тыс орналасқан Театр орталығында ашылды. Ол 2017 жылдың 4 маусымында қосымша 4,390 қойылымнан кейін жабылды. Спектакльді ән жазушы Джонс қойды, ол Генри, Ескі актер рөлінде де ойнады, сахналық аты Томас Брюс болды. Қайта қойылымның бастапқы актер құрамына Бёрк Мозес (Эль Галло), Лео Бурместер (Хаклби), Мартин Виднович (Белломи), Сантино Фонтана (Мэтт), Сара Жан Форд (Луиза), Роберт Р. Оливер (Мортимер) және Дуглас Уллман, кіші (Сөйлемейтін) кірді. Бұл қойылымның дыбыстық жазбасын Ghostlight Records шығарды. Энтони Федоров 2007 жылы Мэтт рөлін ойнады. Маргарет Энн Флоренс 2008 жылы Луиза рөлін сомдады. Льюис Клил 2008 және 2010 жылдар аралығында Эль Галло рөлінде болды. Джонс 2010 жылы музыкалық спектакльдің 50 жылдығы тойланғаннан кейін актер құрамынан кетті. 2011 жылы поп жұлдызы Аарон Картер Мэтт рөліне қосылды. Бастапқы Эль Галлоның құрметіне орай, қайта қойылым өткен театр Джерри Орбах театры деп аталды.
2010 жылы Вест-Энд қойылымы
The Fantasticks Лондонның Вест-Эндіндегі Герцогиня театрында қысқа ғана уақыт ойнады, 2010 жылдың 9 маусымында ашылып, 2010 жылдың 24 мамырынан бастап алдын ала көрсетілімдер өтті. Қойылымды Амон Миямото қойды, Руми Мацуи безендірді, Рик Фишер жарықтандыруын жасады, ал бас рөлдерде Хэдли Фрейзер Эль Галло рөлінде, Лорна Уонт Луиза рөлінде, Люк Брэйди Матт рөлінде, Клайв Роу және Дэвид Берт әкелер рөлінде, Эдвард Петэрбридж Ескі Актер рөлінде, Пол Хантер Генри рөлінде және Карл Ау мим рөлінде ойнады. Ал Пол Тейлор The Independent газетінде былай деп жазды: "Фантастиктер" "жақсы көрінетін [және тым ұзақ], бірақ жансыз, үлкен бюджеттік жоғары технологияға қарсы шын жүректен келген ем ретінде, кішкентайдың да қаншалықты тартымды болатынын көрсетуді жалғастыруда". Қойылым 2010 жылдың 26 маусымында, көрсетілімдер басталғалы екі жарым аптадан кейін жабылды.
2014 жылғы АҚШ ұлттық гастролі
2014 жылдың 17 қаңтарында Рашмор Плаза Азаматтық орталығында стимпанк стиліндегі ұлттық гастрольдік тур басталды.
Басқа өндірістер
The New York Times газетінің мәліметінше, "Фантастикс – әлемдегі ең көп қойылған [мюзиклдердің] бірі. 2010 жылға дейін 3000 қала мен қалашықта, АҚШ-тың 50 штатында және 67 елде 11000-нан астам қойылым көрсетілген. "Фантастикс" Ақ үйde, Африкадағы Бейбітшілік корпусы үшін, Канзастағы Шоуни методистік миссиясында, Меннингер қорында, Йеллоустоун ұлттық паркінде және Уайт Сэндс зымыран полигонында орындалған. Пекин операсы оны мандарин тілінде қойды, ал 1990 жылы АҚШ Мемлекеттік департаментінің қолдауымен Ресейде алғаш рет көрсетілді.
Теледидар және кино
Шоудың қысқартылған нұсқасы 1964 жылғы 18 қазанда Hallmark Hall of Fame арнасында көрсетілді. Онда Джон Дэвидсон, Стэнли Холлоуэй, Берт Лар, Рикардо Монтальбан және Барнард колледжінің түпнұсқалық қойылымында ойнаған Сьюзан Уотсон қатысты. Уақыт шектеуіне байланысты ескі актер мен Мортимердің рөлдері алынып тасталды, ал олардың кейбір сөздері "әуесқойлық театрға" барынша құмар әкелерге берілді. Майкл Ричи режиссерлік еткен көркем фильм 1995 жылы аяқталды, бірақ 2000 жылға дейін шығарылмады. Басты рөлдерде Джоэл Грей, Брэд Салливан, Жан Луиза Келли, Барнард Хьюз, Джонатон Моррис және Джой МакИнтайр ойнады, сонымен қатар кітапқа бірнеше өзгерістер енгізілді. Бұл фильм сыншылардың да, кассалық жиынның да күтілгенін ақтамады.
Бірінші акт
Американың белгісіз қаласында екі үйді қабырға бөліп тұр. Бір құпия қарақшы, Эль Галло, қыркүйек айының қандай болғанын еске алады – «ол кезде махаббат жалы жарқырап тұрғандай еді» («Есте сақтауға тырысыңыз»). Ол пьесаның мазмұнын баяндай бастайды. Екі жас, Мэтт пен Луиза, бір-біріне көрші болып тұрады және ғашық болады. Бірақ олардың әкелері ұзақ жылдан бері жанжалдасып жүр, сондықтан балаларына бір-бірімен сөйлеспеуді бұйырады. Луиза өмірінде бастан кешіргісі келетін нәрселерді қиялдайды («Көп нәрсе»). Содан кейін Мэтт Луизаға деген махаббатын әдеби, кейіпкерлік стильде білдіреді, қабырға арқылы оған үн салады («Метафора»). Мэтт пен Луиза қабырғаның үстіне шығып, Луизаның Мэтт оны қашқындардан құтқаратын романтикалық арманы туралы сырласады. Осы кезде Мэтттің әкесі, мырза Хаклби пайда болып, өмір мен бағбандық туралы өз философиясын айтады (артық су құймаңыз). Ол Мэттке үйге кіруді бұйырады. Луизаның әкесі, мырза Белломи келіп, өмір мен бау-бақшаға қатысты басқаша философияны ұсынады (көп су құйыңыз). Ол Луизаны үйге кіргізеді. Содан кейін ол Хаклбиді шақырады, екеуі де ескі достар екенін айтып, балалары бір-біріне ғашық болуын қамтамасыз ету үшін жанжалды жасағандарымен мақтанады. Олар балаларын басқару үшін жай ғана «жоқ» деу жеткілікті екенін айтады («Ешқашан «жоқ» демеңіз»). Хаклби Белломиге Луизаны кәсіби ұрлықшының «әкелуі» арқылы жанжалды аяқтау жоспарын айтады, сонда Мэтт оны «құтқарып», батыр болып көрінеді. Жалданған маман, Эль Галло, әкелерге «ұрлаудың» әртүрлі түрлерін ұсынады – ұрлау немесе қашқындаудың әдеби мағынасында («Төлегеніңізге байланысты»). Балалары үшін аянып, ақылға қонымды шешім қабылдап, әкелер «жоғары сапалы» ұрлау көрінісіне келіседі. Жасы ұлғайған, есте сақтауы нашар актер Генри Альбертсон, өзінің серігі Мортимермен бірге келеді, Мортимер американдық үндіс киіміндегі лондондық («кокни»). Эль Галло оларды сахналаған ұрлауға көмектесу үшін жалдайды. Мэтт пен Луиза махаббаттары туралы әңгімелесуге оралып, физикалық жақындыққа ишара жасайды («Жаңбыр жауылмай жатыр»). Эль Галло мен актерлер кіріп, ай жарығымен ұрлау сценариін орындайды; Мэтт үшті «жеңіп» шығады («Ұрлау балеті»). Жанжал аяқталады, үйлер арасындағы қабырға бұзылып, балалар мен әкелер көркемдік соңғы сахнада бірігеді («Бақытты соң»). Эль Галло «ұрлау» кезінде пайдаланылған сахналық заттарды жинап алып, ғашықтар мен олардың әкелері осы қуанышты поздарын қанша уақыт сақтай алады деп ойша сұрайды. Ол және Сүлім (The Mute) кетеді.
ІІ акт
Балалар мен әкелер бірдей позда тұр, бірақ күш-жігерге жұмсалғандықтан шаршағандары көрінеді. Эль Галло айдың жарығымен романтикалы болған нәрсе күннің шуағында сүйкімділігін жоғалтуы мүмкін екенін айтады. Ол айды қызыл отпен алмастырады. Әкелер мен ғашықтар бір-біріне шағымдана бастайды, күннің жарығында айқын көрінетін кемшіліктерді байқайды ("Бұл шабдар тым пісіп кеткен"). Балалар кешегі романтикалық көңіл-күйді қайта жасауға тырысып, әкелерін мазақтайды. Соңында, ызаға мініп, Гаклби ұрлық пен аждаһаның жалған екенін ашады. Мэт пен Луиза ұялып, әкелердің бір-біріне тағайындауы тез арада нағыз аждаһаға ұласады; олар әрқайсысының үйіне асығыс қашып кетеді. Мэтт Эль Галлоны көріп, өзінің абыройын және Луизаның махаббатын қайтару үшін оны дуэльге шақырады. Эль Галло Мэттті оңай қарусыздандырып, оны ұялтады. Содан кейін Мэтт пен Луиза дауласады; ол оны сәулетші деп айыптайды, ал ол оны балашақ деп есептейді. Мэтт провинциялық қаладан кетуге асығады. Ол Эль Галломен бірге өзінің шытырман оқиғалар туралы арманын бөліседі ("Мен оны көре аламын"). Генри мен Мортимер оралып, Мэттті әлемді аралап көруге алып кетеді. Бір айдан кейін әкелер қабырғаны қайта салып бітіреді. Олар кездесіп, балалары туралы қайғылы әңгімелейді; Луиза мүсіндей отырып, армандап қана қояды; Мэтт әлі де оралмаған. Содан кейін олар бала тәрбиелеудің белгісіздігі мен көкөніс өсірудің сенімділігі туралы ән айтады ("Көкөніс отырғызыңыз"). Луиза Эль Галлоның өзін бақылап тұрғанын көріп, әдемі, тәжірибелі қарақшыға қызығады. Ол оны әлемді көруге алып кетуін өтінеді. Ұзақ фантазиялық сахнада олар шындықтан алыс көрініс арқылы романтикалық оқиғалар сериясын көреді, ал фондық бөлігінде Генри мен Мортимер Мэттті жағымсыз экзотикалық жұмыс берушілер ретінде көрсетіп, қорлап, ұрып-соғады. Луизаның қиялы күшейе түсіп, шаршатып, қараңғы түстермен боялған ("Айналып-айланып"). Эль Галло Луизаға сапарға керек заттарын жинауды айтады, бірақ ол бөлмеге кірмес бұрын, қайтыс болған анасының естелігі – бағалы алқасын, оның қайтып келетініне кепіл ретінде беруін сұрайды. Ол бөлмеге кіргенде, Эль Галло оған сұлулық пен ұлылыққа толы әлемді уәделейді; сонымен бірге, Мэтт жақындап, адамның бастан кешіре алатын қатыгез тәжірибелер туралы өзгеше нұсқасын айтады ("Мен оны көре аламын" (қайталау)). Луиза жоғалып кеткенде, Эль Галло кетуге бұрылады, жарақат алған Мэтт оны Луизаға зиян келтіруден тоқтатуға тырысады, бірақ Эль Галло оны итеріп жіберіп, жоғалады. Луиза оралып келгенде, Эль Галлоның оның алқасын алып кеткенін көріп, жылайды. Эль Галло, баяндаушы ретінде, Мэтт пен Луизаға, сондай-ақ өзіне де ауыр тигенін поэтикалық түрде түсіндіреді. Мэтт Луизаны жұбатады және өзінің бастан өткендері туралы айтады, екеуі де олар бір-бірін қалағандарын түсінеді ("Олар сен едің"; "Метафора" (қайталау)), бірақ енді оны тереңірек сезінеді. Әкелер қуанышпен оралып, қабырғаны бұзуға асығысқанда, Эль Галло оларға қабырғаның мәңгілік болу керектігін еске салады ("Еске алуға тырысыңыз" (қайталау)).
Қалқыма
Персонаж Барнард колледжі (1959) Бродвейден тыс (1960) Вест-Энд (1961) Телевизиялық арнайы (1964) Фильм (1995) Бродвейден тыс қайта жаңғыру (2006) Вест-Энд қайта жаңғыруы (2010) Эль Галло (баяндаушы / Бандит) Джонатан Фарвелл Джерри Орбах Теренс Купер Рикардо Монтальбан Джонатан Моррис Берк Мұса Хадли Фрейзер Матт (Жігіт) Крейтон Роу Кеннет Нельсон Питер Гилмор Джон Дэвидсон Джой МакИнтайр Сантиро Фонтана Люк Брэйди Луиза (Қыз) Сюзан Уотсон Рита Гарднер Стефани Восс Сюзан Уотсон Жан Луиза Келли Сара Жан Форд Лорна Хоуклби (Жігіттің әкесі) Рон Лейбман Уильям Ларсен Тимоти Бэтсон Берт Ларр Брэд Салливан Лео Бурместер Клайв Роу Белл (Қыздың әкесі) Ли Кроухан Хью Томас Дэвид Бауэр Стенли Холлоуэй Джоэл Грей Мартин Виднович Дэвид Берт Генри (Ескі актер) Дик Бернхам Томас Брюс Джон Вуд Барнард Хьюз Томас Брюс Эдвард Петербридж Мортимер (өлетін адам) Билл Тост Джордж Керли Дэвид Суше Теллер Роберт Оливер Пол Хантер Сәрсіз (кейде Қабырға рөлін ойнайтын) Джордж Морган Ричард Штауффер Джон Гоуэр Дуглас Уллман кіші Карл Ау
Дау
Мюзиклдің алғашқы табысынан кейін, "The Fantasticks" пьесасы "It Depends on What You Pay" әніне дейінгі сахнада және әннің мәтінінде "зорлау" сөзін қайта-қайта пайдаланғаны үшін сынға ұшырады. Бастапқы қойылымда, Эль Галло Луизаның жалған ұрлануын сахналауды ұсынғанда, бұл оқиғаны "зорлау" деп атайды, бірақ ол бұл сөзді "ұрлау" деген әдеби мағынада қолданатынын, сондай-ақ Александр Поуптың "Құлыптың зорлауы" сияқты классикалық туындыларда осы сөз осылай қолданылатынын айтады. (Rapto және қалыңдықты ұрлау туралы қараңыз.) "It Depends on What You Pay" әнінде ол әртүрлі ұрлау сценарийлерін сипаттайды, олардың кейбіреулері күлкілі немесе ерекше болып келеді, оларды "Венециялық зорлау", "Готикалық зорлау", "Мас зорлау" және т.б. деп жіктейді. Алайда, пьесаның ұзақ жылдар бойы көрсетілуі кезінде әйелдер құқығын қорғаушылар АҚШ-та зорлау және сексуалдық шабуылға назар аудара бастағанда, көптеген көрермендер бұл сөзді қайта-қайта пайдалануға қарсылық білдірді, бұл әйелдер мен отбасыларға сексуалдық қылмыстардың салдарынан келген зиянды азайтады деп мәлімдеді. Көрермендердің өзгеретін көзқарастарына бейімделу үшін мюзиклдің либреттосы көбінесе "зорлау" сөзін "ұрлау" және оған ұқсас "шабуыл" сияқты баламалармен ауыстыру арқылы өңделеді. 1990 жылы Джонс пен Шмидт "Rape Ballet" музыкасын пайдаланатын "Abductions" деген қосымша ән жазды, бірақ бұл ән Салливан көшесіндегі Playhouse-де "It Depends on What You Pay" әнін алмастырмады, онда либреттода жасалған түзетулермен көрермендер бұл әнді қабылдады. Шоуға лицензия беретін MTI (Music Theater International) "Abductions" әнін балама ретінде ұсынады.