Кіріспе
Фам Туан (Phạm Tuân) – Вьетнам әскери-әуе күштерінің зейнеткер ұшқышы және космонавт (1947 жылы туған). Ол «Союз-37» миссиясымен ғарышқа ұшқанда, тұңғыш вьетнамдық және Азия елінен ғарышқа ұшқан тұңғыш адам атанды. Ол «Совет Одағының Батыры» атағымен марапатталды.
Phạm Tuân ( born 14 February 1947) is a retired Vietnam Air Force aviator and cosmonaut. He became the first Vietnamese citizen and the first person from an Asian country to fly in space when he launched aboard the Soyuz 37 mission as an Interkosmos research cosmonaut. He was awarded the title Hero of the Soviet Union.
Ерте өмір және әскери мансап
Фам Туан дүниеге 1947 жылдың 14 ақпанында Солтүстік Вьетнамдағы (бұрынғы Солтүстік Вьетнам аумағы) Тайбинь провинциясының Киен Кьонг қаласында келген. 1965 жылы Вьетнам Халықтық Әуе Күштеріне (ВНАК) алғашқыда радар механігінің студенті ретінде қосылды, кейін Туан пилоттық оқудан өткізіліп, офицерлік шенге тағайындалды. 1967 жылы МиГ-17 ұшқышы ретінде КСРО-дағы Краснодар ұшу мектебін бітірді, содан кейін МиГ-21 ұшқышы ретінде оқуын жалғастырды. 1968 жылдан 1969 жылға дейін ВНАК-тың 910-шы әуе оқу полкіне тағайындалды, сол кезде АҚШ-тың әуе шабуылдарына қарсы түнгі тосқауыл техникасын жетілдіруге қатысты, 1969 жылдан 1970 жылға дейін 923-ші истребитель полкінде, ал 1970 жылдан 1973 жылға дейін 921-ші истребитель полкінде қызмет етті. 1972 жылдың 18-27 желтоқсанындағы түндері, Linebacker II операциясы (кейде "Рождестволық бомбалау" деп те аталады) кезінде майор Фам АҚШ Стратегиялық Әуе Командованиесінің (САК) B-52 Stratofortress ауыр бомбалаушыларын кем дегенде он рет тоқтатып, шабуылдады. 27-сі күні Фам өзінің МиГ-21МФ (#5121) ұшағында дыбыс жылдамдығынан асып, B-52 тобына жақындап, 4 км-ден кем қашықтықта екі зымыран атып, зымыранының B-52D-ге тигенін көріп, Хоабинь–Виньфук провинциясының шекарасында өртке түскенін хабарлады. Бұл мәлімдеме, әуедегі шайқаста құлатқан жалғыз B-52 болуы мүмкін, бірақ АҚШ деректері бұл B-52-нің де, соғыс кезінде құлатқан барлық басқа B-52 сияқты, жер-әуе зымыранымен құлатқанын мәлімдейді. Вьетнам Халық Армиясы баспасынан шыққан Нгуен Мин Тамның "Hà Nội Điện Biên Phủ trên không" (Ханой – әуедегі Диен Бьен Фу шайқасы) атты кітабында автор Фам Туанның 4 километрлік қашықтықтағы екі К-13 зымыранымен B-52-ні құлатқанын растайды. "Менің ұшағым B-52 бомбалаушыларынан шамамен 10 км қашықтықта болғанда оларды анықтадым. Сыртқы (жанармай) багін тастап, бірден шабуылға рұқсат сұрадым. Бомбалаушыларға дыбыс кедергісінен асып жақындасам да, уақыттың өте баяу өтіп жатқандай сезілдім. Жаудың F-4 истребительдері бізді байқамады. Көзім жеткізу үшін қашықтықты қысқартып, 3 км-ге жеткенде зымырандарды атып жібердім. Қашып бара жатқанда, екі зымыранның да B-52-ге тиіп, өртке түскенін анық көрдім. F-4-тер енді мені қуалайтын болар, бірақ мен қашып құтылдым." 1972 жылдың 27 желтоқсанында B-52D Stratofortress-ке қарсы сәтті шайқасқа қатысқан генерал-лейтенант Фам Туан, B-52-де көптеген инфрақызыл алдау құрылғылары болғандықтан, бомбалаушыны жою үшін нысанаға жақын (2-3 км) болуға тиіс болғанын айтты, бірақ зымырандарды ату үшін ең қауіпсіз қашықтық кем дегенде 8 км. ВНАК пилоттарының АҚШ ұшақтарына қарсы жеңіске жеткені туралы көптеген мәлімдемелері жер-әуе зымыранымен немесе зениттік артиллериямен құлатылған ұшақтардың салдары ретінде қарастырылды, себебі жау пилотына жеңілуден "ұяттырақ" саналды. 1973 жылы Туан Вьетнам Халық Қарулы Күштерінің Батыры атағын алды. 1980 жылы Туанға "Вьетнам Еңбек Ері" атағы берілді. 1989 жылы Туан Вьетнам Халықтық Әуе Күштерінде "Командирдің орынбасары" лауазымына тағайындалды. 1999 жылы генерал-лейтенант шеніне көтерілді. 2000 жылы Туан "Қорғаныс өнеркәсібі бас басқармасының директоры" лауазымын атқарды. 2007 жылдың соңында ол мемлекеттік қызметтен зейнеткерлікке шықты. Туан өзінің қызметі үшін көптеген наградалар алды, соның ішінде Хо Ши Мин ордені. Ол Ленин орденімен марапатталды және Совет Одағының Батыры атағын алған азаматтардың санатындағы сирек шетелдіктердің бірі болды.
Tuân said that because the B 52 was equipped with a large number of infrared decoys, he had to get close to the target (within 2 3 kilometers) in order to ensure the bomber's destruction, though the minimum safe range for launching missiles is at least 8 kilometers. Numerous air to air combat victory claims by the MiG pilots of the VPAF against U. S. combat aircraft have been counter claimed as losses to surface to air missiles or anti aircraft artillery, as it's considered "less embarrassing" than losing to an enemy pilot. In 1973, Tuân was granted the title of Hero of the People's Armed Forces in Vietnam. In 1980, Tuân was awarded the "Vietnam Labor Hero" distinction. In 1989, Tuân was given the position of "Deputy Commander" within the Vietnam People's Air Force. He was promoted to the rank of Lieutenant General in 1999. During the year 2000, Tuan was the position of "Director of the General Department of Defense Industry". He eventually retired from government positions at the end of 2007. Tuân received numerous distinctions for his service, including the Order of Ho Chi Minh. He also was awarded the Order of Lenin and the rare honor of being one of the few foreigners to receive the title Hero of the Soviet Union.
Интеркосмос бағдарламасы
Туань ВВАФ-та подполковник дәрежесіне жетіп, содан кейін КСРО-ның және Вьетнамның бірлескен ғарыш бағдарламасында ғылыми ғарышкер болу үшін оқыды. Туань бастапқыда радар инженері ретінде оқыту үшін КСРО-ға жіберілді. Басым бөлігі өтімділік сынағынан өтпегендіктен, лайықты вьетнамдық ұшқыштар жетіспеді, сондықтан Туаньға ұшқышқа дайындыққа қысым жасалды. Осының нәтижесінде Туань Кеңес Одағы таңдаған үш вьетнамдық ұшқыш пен инженердің бірі болды. 1979 жылғы 1 сәуірде ол Интеркосмос бағдарламасының алтыншы халықаралық экипажының құрамына енді. Оның дубликаты Буй Тан Льем болды. Туань, совет космонавты Виктор Горбаткомен бірге 1980 жылғы 23 шілдеде Байконур космодромынан «Салют-6» ғарыш станциясына «Союз-37» миссиясымен ұшырылды. Туаньға «Союз-37» ұшағының бас ұшқышы болатыны туралы үш күн бұрын ғана хабарланды. Ұшу алдында болгар-совет бірлескен миссиясы тоқтатылды. Туань өзінің де осындай тағдырға ұшырайды деп уайымдады. «Союз-37» рейсі кезінде «Союз-3» қозғалтқышының жүйесінде техникалық ақаулар туды. Туаньға барлық жүйелерді тоқтату және жағдайды басшылыққа хабарлау бұйрық берілді. Содан кейін басшылық қозғалтқышты қалпына келтіріп, миссия жалғасты. Ғарышта болған кезінде Туань микрогравитацияда минерал үлгілерін балқыту бойынша тәжірибелер жүргізді. Ол сондай-ақ азолла өсімдіктерімен тәжірибе жасады және карта жасау мақсатында Вьетнамды орбитадан суретке түсірді. Туань ғарышта 7 күн, 20 сағат және 42 минут болды, 142 айналым жасады және 1980 жылғы 31 шілдеде Жерге қайтып оралды.
Жеке өмір
Туан "Союз-37" ғарыш сапарында бірнеше зат алып келді. Оларға бұрынғы президент Хо Ши Миннің, Бас хатшы Ле Дуньнің суреттері, Хо Ши Миннің өсиеті, Вьетнам тулары кірді. Ол бұл заттардың бәрін ғарыш станциясында мөр басып, Жерге қайтарып әкелгісі келді. Туанның айтуынша, оның орыс достарымен жеке қарым-қатынасы бүгінге дейін сақталып келеді. Ол жыл сайын алыс жолдар салып, ресейлік ғарышкерлермен кездеседі. Туан үйленген, екі баласы бар. Қазір ол зейнеткер генерал-лейтенант, Қорғаныс министрлігінің Қорғаныс өнеркәсібі бас басқармасының директоры және Вьетнам Ұлттық Ассамблеясының сайланбаған депутаты.