Кіріспе
Вьетнамдық революционер, генерал, дипломат және саясаткер (1911–1990) Lê Đức Thọ (; ағылш. Lay Duhk Toh; 14 қазан 1911 – 13 қазан 1990), Нам Дин провинциясында Фан Дин Хай болып дүниеге келген, вьетнамдық революциялық генерал, дипломат және саясаткер. Ол 1973 жылы АҚШ Мемлекеттік хатшысы Генри Киссинджермен бірге Нобель бейбітшілік сыйлығымен марапатталған алғашқы азиялық болды, бірақ сыйлықты қабылдаудан бас тартты.
Lê Đức Thọ (; English: Lay Duhk Toh; 14 October 1911 – 13 October 1990), born Phan Đình Khải in Nam Dinh Province, was a Vietnamese revolutionary general, diplomat, and politician. He was the first Asian to be awarded the Nobel Peace Prize, jointly with United States Secretary of State Henry Kissinger in 1973, but refused the award.
Коммунистік революциялық
Ль Дук То жасөспірім кезінде вьетнамдық ұлтшылдық қозғалысына қатысты және оның жастық шағының көп бөлігі француз отаршылдығының түрмелерінде өтті, бұл оны шынықтырды. Тоның лақап аты оның қаталдығынан туындап, "Шұға" деп аталды. 1930 жылы Лэ Дюк То Индокитай Коммунистік партиясын құруға көмектесті. Француз колониялық билігі оны 1930 жылдан 1936 жылға дейін және 1939 жылдан 1944 жылға дейін түрмеге қамады. Француздар оны Оңтүстік Қытай теңізіндегі Пуло Кондор (қазіргі Кон Сон аралы) аралындағы түрмедегі "жолбарыс қызы" деп аталатын камералардың біріне қамады. "Жолбарыс қызы" камералары бар Пуло Кондор Француз Индокитайындағы ең қатал түрме саналды. "Жолбарыс қызында" отырған кезінде То аштық, ыстық және қорлаудан зардап шекті. Басқа вьетнамдық коммунистермен бірге ол әдебиет, ғылым және шетел тілдерін оқыды, сондай-ақ Мольердің пьесаларында ойнады. Француздар оны түрмеге қамағанмен, Франция әлі де "мәдениет мекені" ретінде қарастырылды және тұтқындар француз мәдениетіне "ерекше құрмет" көрсетіп, Мольердің пьесаларын қойды. 1945 жылы босатылғаннан кейін, 1954 жылы Женева келісімдеріне қол қойылғанға дейін ол француздарға қарсы Вьетнамның тәуелсіздік қозғалысы Вьетминді басқаруға көмектесті. 1948 жылы ол Оңтүстік Вьетнамда Кочинчина партия комитетінің ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі, хатшының орынбасары болып қызмет етті. Кейін 1955 жылы Вьетнам Жұмысшы партиясының Лао Донг саяси бюросына, қазіргі Вьетнам Коммунистік партиясына қосылды. То 1956 жылы Оңтүстік Вьетнам үкіметіне қарсы басталған коммунистік көтерілісті бақылады. 1963 жылы То 9-қаулыға байланысты партия ішіндегі тазалау шараларын қолдады.
Париждегі татулық орнату
АҚШ 1960-шы жылдардың басында Вьетнам соғысына белсенді түрде қатысты. 1968 және 1973 жылдар аралығында Париж бейбіт келіссөздерінің бірнеше раунды (кейбіреуі ашық, ал кейбіреуі құпия) өтті. Сюань Тхуи Солтүстік Вьетнамдық делегацияның ресми жетекшісі болды, бірақ Тхо 1968 жылдың маусымында Парижде нақты басқаруды қолға алды.
1968 жыл
1968 жылғы 26 маусымда Тхо алғаш рет Сайрус Вэнс пен Филип Хабибпен американдық делегациямен Париждің Сё маңындағы "қауіпсіз үйде" кездесті. 1968 жылғы 8 қыркүйекте Тхо алғаш рет Витри-сюр-Сен қаласындағы виллада американдық делегацияның басшысы В. Аверелл Харриманмен кездесті. Кездесуде Харриман "нақты келіссөздерде" Ұлттық азаттық фронты (Вьетконг) Оңтүстік Вьетнамдықтарға да қатысуға рұқсат берілсе, келіссөздерге қатыса алатынын мойындады. 12 қыркүйекте Харриманмен болған тағы бір кездесуде Тхо Оңтүстік Вьетнамның тәуелсіз мемлекет ретінде жалғаса алатындығын, егер Ұлттық азаттық фронты үкіметке қосыла алса, бірақ АҚШ-тың ең алдымен Солтүстік Вьетнамның барлық аймағындағы бомбалауды тоқтатуын талап етті. Тхо Ханойдың Ұлттық азаттық фронтын Солтүстік Вьетнамнан жоғары тұрып, бейбіт келіссөздерді жүргізуші топ ретінде қатысуын талап еткеніне наразы болды, себебі бұл қиындықтар тудыратынын білген. Ол нұсқауларды өзгерту үшін Ханойға ұшып барды, және ол сәтті болды, бірақ сонымен қатар Харриманға американдықтар, оңтүстік вьетнамдықтар, солтүстік вьетнамдықтар және Вьетконг қатысатын кеңейтілген төрт тараптық келіссөздер "мүмкіндігінше ертерек" басталатынын айтуы керек екені де естіді, бірақ нақты мерзім белгіленбеді. Алайда, төрт тараптық келіссөздер жоспарланғандай өтпеді, себебі Оңтүстік Вьетнам президенті Нгуен Ван Тхюо Анна Ченнольттен республикалық кандидат Ричард Никсон одан көп қолдау көрсететінін естігеннен кейін келіссөздерді тоқтатуға шешім қабылдады. 1969 жылғы 18 қаңтарда Тхо Харриманға өзінің кеткеніне өкініш білдіріп: "Егер сіз екі-үш айлық келіссөздерден кейін бомбалауды тоқтатсаңыз, қазіргі жағдай басқаша болар еді" деді.
1969 жыл
1969 жылдың ақпан айында Киссинджер Вашингтондағы Кеңес елшісі Анатолий Добриньиннен Парижде Томенмен кездесу ұйымдастыруды сұрады. 1969 жылдың 4 тамызында Киссинджер Вьетнамда қызмет еткен және вьетнамдық ұлтшылдыққа көңіл бөлген бұрынғы француз отарлық лауазым иесі Жан Сентеньнің үйінде құпия кездесу өткізді. Бірақ, То күтілгендей келмеді, оның орнына Тхуи Солтүстік Вьетнамды өкілдік етті.
1970 жыл
Ол Киссинджермен алғаш рет 1970 жылдың 21 ақпанында Париждегі қарапайым үйдегі құпия кездесуде кездесті, бұл үш жылға созылған күш сынасының бастауы болды. Кейін Киссинджер Тхо туралы былай деді: "Біздің кездесулерімізді ешқандай қуанышпен еске алмаймын, бірақ ол өзіне сенімді, тәртіпті және қорғаған ұстанымын адалдықпен сақтаған адам еді". Киссинджер Тоның 16 жасында Вьетнамның тәуелсіздігі үшін күреске белсенді түрде араласқанын, оны "фанатик" екендігінің дәлелі деп қарастырды. Ол Никсонға Тоны ақылға сыймайтын, келісімге келмейтін адам ретінде бейнеледі, бірақ сонымен қатар ол әдепті, мәдениетті және сыпайы еді. Киссинджер Тхоның жоғары тұруын шыдамады, себебі Тхо Солтүстік Вьетнамды нағыз Вьетнам деп есептеді, ал американдықтарды Оңтүстік Вьетнамды қолдау арқылы болмайтын нәрсені ұзартамын деп тырысатын "жабайылар" деп санады. 1970 жылдың сәуір айында То Киссинджермен кездесулерін тоқтатып, талқылауға ештеңе жоқ деді. 1970 жылдың мамыр айында Киссинджердің Томен қайтадан сөйлесуге тырысуы "АҚШ-тың бейбітшілік туралы сөздері – тек бос әңгімелер" деген жазбамен жоққа шығарылды.
1971 жыл
1971 жылдың мамырында То келіссөздердегі тактикасын өзгерте бастады, қазіргі басты мәселе американдықтар кеткен соң президент Тхюді қызметтен алу екенін талап етті. 1971 жылдың шілдесінде Киссинджер Тоға президент Никсонның Мао Цзедунмен кездесу үшін жақын арада Қытайға сапар шешетінін айтты, соның салдарынан солтүстік вьетнамдықтардың қытай қару-жарағымен қамтамасыз етілуі аяқталады деді. То эмоциясыз: "Бұл сіздің мәселеңіз. Біздің күресіміз – біздің басты ойымыз, және осы күрес еліміздің тағдырын шешеді. Сіз бізге айтқанның соғысқа ешқандай әсері болмайды" деді.
1972 жыл
1972 жылдың наурыз айында Солтүстік Вьетнам Пасхалық шабуылға кірісті. Бұл бастапқыда сәтті болды және АҚШ Солтүстік Вьетнамды қайта бомбалауы мүмкін деген ескертулерге әкелді. Тхо бомбалау қайта басталса, бұл «Оңтүстік Вьетнамдағы жағдайдың күрт нашарлауын тоқтатуға және бізге қысым көрсетуге бағытталған өте қаулылы қадам» болады деп хабарлады. 1972 жылдың 2 мамырында Тхо Парижде Киссинджермен 13-ші рет кездесті. Кездесу шиеленіскен өтті, себебі Солтүстік Вьетнам күштері Оңтүстік Вьетнамдағы Куанг Три қаласын басып алған еді, бұл Никсонды Киссинджерге «Ешқандай мәселе жоқ. Жұмсақтыққа орын жоқ. Келісімге келмейміз» деуге итерді. Кездесу кезінде Тхо сенатор Уильям Фулбрайттың Никсон әкімшілігін сынап жатқанын айтты, соның салдарынан Киссинджер: «Біздің ішкі талқылауларымыз сізді қызықтырмайды» деді. Тхо жауап ретінде: «Америкалықтардың біздің көзқарастарымызбен келісетінін көрсету үшін мысал келтіремін» деді. Киссинджер Тходан неге Солтүстік Вьетнам Кеңес Одағы арқылы жіберген ұсынысқа жауап бермегенін сұрағанда, Тхо: «Біз бұрын да егер сізде сұрақтар болса, тікелей бізге жүгіну керек екенін айтқанбыз, және біз сізбен тікелей сөйлесеміз. Біз үшінші тұлға арқылы сөйлеспейміз» деді. Тхо 1972 жылдың 19 шілдесінде Киссинджермен тағы кездесті. Киссинджер: «Егер АҚШ Америкаға жақтамайтын үкіметтерді қабылдай алса, неге Сайгондағы үкіметтің АҚШ-қа жақтауына талап етеді?» деп сұрады. Тхо Киссинджердің жаңа ештеңе ұсынбағанын мәлімдеді. 1972 жылдың тамызында Киссинджер Тхоға, егер Тхо сол жылғы президенттік сайлаулардан бұрын бейбіт келісімге келіссе, Нгуен Ван Тхю отставкаға кететініне қысым жасайтынын уәделеді. Тхо Киссинджерге Тхюдің отставка кестесі енді маңызды емес екенін, керісінше ол соғыс салдарынан келген зиян үшін 8 миллиард доллар өтемақы талап ететінін айтты. Киссинджер сондай-ақ Тхоға Никсонның Вьетнамдағы бейбітшілік жолындағы прогресі туралы әлемге жариялағысы келетінін, олардың 1970 жылдан бергі құпия кездесулерін ашықтау арқылы, бұл туралы айтты. Бірақ Тхо: «Мен Никсонның сайлау кампаниясына көмектесуге тиіс емеспін» деп оның ұсынысын қабылдамады. 1972 жылдың 15 қыркүйегінде Киссинджер Тхоға: «Біз қазанның 15-іне дейін, мүмкін болса одан да ертерек аяқтағымыз келеді» деді. Тхо Ханойға Киссинджердің сайлаулардан бұрын бейбіт келісімге қол жеткізуді қалайтынын және қазір келісімге келудің ең қолайлы уақыты екенін жеткізді. 1972 жылдың 7 қазанында Киссинджер мен Тхо Сайгонда Ұлттық азаттық майданының өкілдері бар Ұлттық келісім үкіметін құруға келісті. Киссинджер Тхоға Парижде бейбіт келісімге 1972 жылдың 25 немесе 26 қазанында қол қойылатынын күтетінін айтты, енді тек Тхю мен Никсонның мақұлдауы ғана қажет екенін жеткізді. Алайда Киссинджер Сайгонға келген кезде Тхю бейбіт келісімге қол қоюдан бас тартты. Никсон бастапқыда бейбіт келісімге келіскен еді, бірақ Тхюдің сатқындық туралы айыптауларын естігеннен кейін, ойы өзгерді. 1972 жылдың 20 қарашасында Киссинджер Парижде Тхомен тағы кездесті. Киссинджер енді құпиялылықты сақтамайтын, француз коммунистік партиясына тиесілі үйге бара жатып, папараццилердің қуып жететініне куә болды, онда Тхо оны күтіп отырды. Киссинджер америкалықтардың қазан айында жасалған бейбіт келісімге Тхюге ыңғайлы жағдай жасау үшін үлкен өзгерістер енгізуді қалайтынын мәлімдеді, бұл Тхоны жаман ниетпен келіссөздер жүргізді деп айыптауға себеп болды. Тхо: «Бізді француздар, жапондар және американдықтар алдады. Бірақ, алдамшылық осы уақытқа дейін осылай айқын болған емес» деді. Киссинджер қалаған өзгерістердің ұсақ-түйек екенін айтты, бірақ шындығында ол келісімнің көп бөлігін қайтадан келісуді қалады. Тхо Киссинджердің талаптарын қабылдамады, 8 қазанда келісілген шарттарды сақтауға ниеттенгенін мәлімдеді. Никсон Киссинджерге Тхо қалаған өзгерістерге келіспесе, келіссөздерді тоқтатуды бұйырды. Киссинджер Никсонға: «Егер Солтүстік Вьетнам біздің талаптарымызды қабылдамаса, оны бомбалауға моральдық негіз бар, бірақ біздің талаптарымызды қабылдағаннан кейін, Оңтүстік Вьетнам қабылдамаған жағдайда бомбалаудың мәні бар ма?» деді. 1972 жылдың желтоқсанына қарай келіссөздер тоқтатылды, ал Никсон Солтүстік Вьетнамды бомбалауды қайта бастауға шешім қабылдады. 1972 жылдың 17 желтоқсанында Рождестволық бомбалау науқаны басталды. 1972 жылдың 26 желтоқсанында Солтүстік Вьетнам қаңтар айында Парижде бейбітшілік келіссөздерін қайта бастауға дайын екенін жариялады. Никсон 8 қазандағы бейбіт келісім шарттарын қабылдауға шешім қабылдаса да, бомбалау оған Солтүстік Вьетнамды келіссөз үстеліне мәжбүрлегендей көрінуге мүмкіндік берді. Американдық тарихшы А.Дж. Ланггус Рождестволық бомбалаудың «мағынасыз» болғанын, себебі 1973 жылдың 23 қазанындағы соңғы бейбіт келісім 1972 жылдың 8 қазанындағы келісімге ұқсас болғанын, себебі Тхо ешқандай маңызды жеңілдіктерге бармады деп жазды.
Соғыста жеңіске жету
1974 жылдың қаңтарында То генерал Хоанг Ван Тайға Оңтүстік Вьетнамдағы қолбасшылық міндетті атқаруға кетпеуін айтты, себебі ол күткендей болмайтын еді. Политбюро оған басқа, маңыздырақ тапсырма бергенін жеткізді. Генерал Тай Тодан ұрыс алаңында даңқ алуға рұқсат беруін өтінді, бірақ ол келіспеді, Хо Ши Мин жолын тас жолға айналдырудың маңыздырақ екенін айтты. 1974 жыл бойы Совет Одағы мен Қытайдан әкелінген бульдозерлерді пайдаланып, генерал Тай Хо Ши Мин жолын Солтүстік Вьетнамнан Лаос және Камбоджа арқылы Оңтүстік Вьетнамға дейін созылатын төрт қатарлы, тас жолға айналдырды. Ол сонымен қатар мұнай тасымалдауға арналған құбыр желісін салды. Хо Ши Мин жолының тас жолға айналуы Солтүстік Вьетнамға Оңтүстік Вьетнамға көбірек әскер жіберуге және оларды жақсы жабдықтауға мүмкіндік берді. 1974 жылдың желтоқсанында Солтүстік Вьетнам Оңтүстік Вьетнамның Орталық жотасында шабуыл жасады, ол күткеннен жақсы нәтиже берді. 1975 жылдың 6 қаңтарында Фуок Лонг провинциялық орталығы алынды. Вьетнам Жұмысшы партиясының бас хатшысы Ле Дуан осы жеңісті Орталық жотаның барлығын басып алуға бағытталған шабуылмен жалғастыруға шешім қабылдады және операцияны бақылау үшін Тоны жіберді. 1975 жылдың 11 наурызында аяқталған Бан Ме Тхуот шайқасында коммунистер жеңіске жеткеннен кейін То Солтүстік Вьетнам қолбасшысы генерал Ван Тьен Дунның Плейкуді басып алып, оңтүстікке қарай жылжу жоспарын мақұлдады. То сондай-ақ Ханойға Оңтүстік Вьетнам армиясының моральдық жағдайы нашар екенін және жақсы соғыспай жатқанын хабарлады, бұл оны бастапқы жоспарланған 1976 жылдың орнына сол жылы Оңтүстік Вьетнамның барлығын алуға болатыны туралы ойға жетеледі. Сайгонды басып алу операциясының атауы Хо Ши Мин операциясы болды. Солтүстік Вьетнам үшін басты мәселе операцияларды маусымда муссон басталар алдында аяқтау қажеттігі болды, бұл оларға 1975 жылы соғысты жеңу үшін екі айдың өте тар мерзімі берді. То Ле Дуанға "Сен ескерттің: шығып, жеңіске жетіп қайтыңдар, мүмкіндіктің уақыты келді" деген өлеңді жіберді. 1975 жылдың сәуірінде Солтүстік Вьетнам Сайгонға шабуылға қадам басқанда, Вьетнам соғысының соңғы ірі шайқасы 13-16 сәуір аралығында Фан Ранг қаласында өтті. 1975 жылдың 22 сәуірінде генерал Дунг Тоға Сайгонды басып алу жоспарын көрсетті, ол оны мақұлдады және Дунгтың жоспарына қол қойғанда, бұл Сайгондағы "реакциялық сатқындар" режиміне өлім жазасы екенін айтты. 1975 жылдың 30 сәуірінде Солтүстік Вьетнам Сайгонды басып алды және То жеңіспен қалаға кірді. Ол бірден Сайгонның су және электр жүйесінің жұмыс істеуін қамтамасыз етуге, елден азық-түлік ағынын жалғастыруға, таратылған Оңтүстік Вьетнам армиясының миллион сарбазымен айналысуға және Оңтүстік Вьетнамдық шенеуніктердің орнына әкімшілерді тағайындауға бұйрық берді. Политбюро атынан ол генерал Дунгқа Ханойдан "Политбюро өте қуанышты" деген жеделхатты жіберді. 1975 жылдың 1 мамырында Сайгонда Мамыр күні мен жеңіске арналған әскери шеру өтті, То жеңіске жеткен әскерлер Сайгон көшелерімен қадам басып өткенін көрді, ол жақын арада Хо Ши Мин қаласы болып қайта аталды.
Кейінгі өмірі
1978 жылдан 1982 жылға дейін Ле Дюк То Ханой тарапынан Кампучия Ұлттық құтқару Біріккен майданының (FUNSK) бас кеңесшісі және кейіннен жаңадан құрылған Кампучия Халық Республикасының бас кеңесшісі ретінде тағайындалды. Ле Дюк Тоның міндеті – қызыл кхмерлер құлатылғаннан кейін Камбоджадағы Вьетнамның мүдделерін Кхмер ұлтшылдығы басып кетпеуін қамтамасыз ету болды. Ле Дюк То 1982 жылдан 1986 жылға дейін Партия Орталық Комитетінің Хатшылығының тұрақты мүшесі, ал 1986 жылдан 1990 жылы қайтыс болғанға дейін Партия Орталық Комитетінің кеңесшісі қызметін атқарды.
Өлім
Ле Дюк То 1990 жылғы 13 қазанда, 79 жасқа толуына бір күн бұрын, Ханой қаласында рак ауруынан қайтыс болды.