Кіріспе

Фам Вань Донг (1 наурыз 1906 – 29 сәуір 2000) – вьетнамдық саясаткер, 1955 жылдан 1976 жылға дейін Солтүстік Вьетнамның премьер-министрі қызметін атқарған. Солтүстік және Оңтүстік Вьетнам біріккеннен кейін 1976 жылдан 1987 жылға дейін, Ле Дуань мен Нгуен Ван Линь президенттік лауазымда болған кезде зейнеткерлікке шыққанша Вьетнамның премьер-министрі болды. Ол Хо Ши Миннің ең жақын серіктерінің бірі саналды. Фам Вань Донг 1955 жылдан 1987 жылға дейін, 30 жылдан астам уақыт Вьетнамның ең ұзақ қызмет еткен премьер-министрі болды және Хо Ши Миннің шәкірті және жақын досы еді. Оның лақап аты То, бұл бұрынғы псевдонимдерінің бірі. Гүйлиндегі аудандық прокуратура басқармасының орынбасары қызметін атқарған кезде Лам Ба Киет деп те аталды (басқарма директоры Хо Хок Лам болған).

Ерте өмір

Ресми мәліметтерге сәйкес, Донг 1906 жылғы 1 наурызда Орталық жағалаудағы Куангнгай провинциясының Мộ Đức ауданындағы Đức Tân ауылында мемлекеттік қызметкерлер отбасында дүниеге келген. 1925 жылы 18 жасында ол бірге оқығандарымен мектепте отырып, атақты патриот ғалым Фан Чу Тринның қазасына аза тұту шарасын ұйымдастырды. Осы шарада ол Коммунистік партияға, сондай-ақ Вьетнамның бірігуі мен отаршылдықтан азатуға қызығушылық танытты. 1926 жылы ол Оңтүстік Қытайдағы Гуанчжоу қаласына Нгуен Ай Куок (кейін Хо Ши Мин деп аталған) өткізген оқу курсына қатысу үшін барды, содан кейін Вьетнам революциялық жастар лигасының, қысқасы Тань Ниеннің мүшесі болып қабылданды. Бұл лига Вьетнам Коммунистік партиясының (ВКП) алдағы іргесі болды. 1929 жылы ол Сайгонда Тань Ниенде жұмыс істеді. Сол жылы тұтқындалып, француз колониялық билігінің алдында сотталып, он жылға бас бостандығынан айырылды. Ол 1936 жылға дейін Пуло Кондор аралындағы түрмеде отырды, Франциядағы Халық майданы үкіметінің сайлаудағы жаңа жетістіктерінен кейін берілген жалпы кешіріммен босатылды.

Революциялық және партиялық мансап

1936 жылы ол түрмеден босатылып, Ханойда қызмет етуін бастады. 1940 жылы ол Võ Nguyên Giáp-пен бірге Қытайға жасырын түрде барып, Индокитай Коммунистік партиясына қосылды және Хо Ши Миннің тапсырмасымен Вьетнам мен Қытай шекарасында база құруға кірісті. Фам Ван Донг 1940 жылы Индокитай Коммунистік партиясына қосылып, кейін Хо Ши Миннің жетекшілігімен жүргізілген іс-шараларға қатысуын жалғастырды. 1945 жылы Тань Траодағы Ұлттық халық съезінде ол Тамыз революциясына дайындалу үшін құрылған Ұлттық азат ету комитетінің бес мүшеден тұратын тұрақты комитетіне сайланды. 1945 жылғы Тамыз революциясы кезінде Хо Ши Мин билікке келгеннен кейін Фам Ван Донг жаңадан құрылған Вьетнам Демократиялық Республикасының (ВДР) қаржы министрі болып тағайындалды және 1946 жылға дейін осы лауазымда қалды. Қаржы министрі лауазымына кіріспей тұрып, 1946 жылдың 31 мамырында ол тапсырманы қабылдамаған Нгуен Тюнь Тамның орнына Фонтенблода (Франция) Вьетнам Демократиялық Республикасының делегациясын басқарды, Индокитай үшін тәуелсіз шешім табуды көздеді. Алайда, Франция Кочинкинада референдум өткізуге нақты мерзім белгілемегендіктен конференция сәтсіз аяқталды. 1947 жылы ол Индокитай Коммунистік партиясының Орталық комитетінің мүшесі болып сайланды (1949 жылдан бастап ресми комиссар). 1949 жылдың шілдесінен бастап ол Премьер-министрдің орынбасары болып тағайындалды. 1954 жылдың қыркүйегінде Фам Ван Донг Вьетнам Демократиялық Республикасының Сыртқы істер министрі және Партия Орталық комитетінің Сыртқы істер бөлімінің басшысы болды. ДРВ-ның Бірінші Ұлттық Ассамблеясының 5-ші сессиясында (1955) Донг Вьетнам Социалистік Республикасының Премьер-министрі және 1987 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін Ұлттық қорғаныс кеңесінің вице-президенті болып тағайындалды. 1946 жылдан 1987 жылға дейін Ұлттық Ассамблеяның депутаты болды.

Бірінші Индокитай соғысы

Жапония жеңілгеннен кейін, ұлтшыл күштер 1945 жылдан 1954 жылға дейін созылған Бірінші Индокитай соғысында француз отаршыл күштерімен күресті. Фам Ван Донг Орталық Комитетінің Оңтүстік-Орталық Вьетнамдағы арнайы өкілі болып тағайындалды. 1954 жылы Диен-Бьен-Фу шайқасында француздар ауыр жеңіліске ұшырағаннан кейін бейбіт келіссөздер басталды. 1954 жылдың мамырында Фам Ван Донг Индокитай жөніндегі Женева конференциясына үкіметтік делегация басшысы болып тағайындалды. Қызу келіссөздерден кейін бейбіт келісімге қол қойылды, француз күштері жаңадан тәуелсіз Солтүстік Вьетнаммен тікелей қақтығыстан шықты, ал бастапқыда уақытша деп есептелген Солтүстік және Оңтүстік Вьетнамның бөлінуі, сондай-ақ Камбоджа мен Лаос тәуелсіздігі мойындалды. Ол француз премьер-министрі Пьер Мендес Франциямен келісімге қол қойды.

Екінші Үнді-қытай соғысы

Хо Ши Мин 1960 жылдардың басында бірнеше рет инсульт алғандықтан, Солтүстік Вьетнамды күнделікті басқарудан көбінесе шеттеді. Хоның қатысуынсыз, Đồng АҚШ-пен соғыс кезінде Солтүстік Вьетнамның ресми өкілі болды, себебі ол әдетте шетелдік дипломаттар мен журналистермен сөйлесетін. Оның Қытай үкіметімен тығыз байланыста болғаны белгілі, бұл Оңтүстік Вьетнаммен қақтығысты қаржыландыруға және Солтүстік Вьетнамның экономикалық дамуына көмектесті. Ол сондай-ақ Линдон Б. Джонсон мен Ричард Никсон басшылығымен қақтығысты аяқтау мақсатындағы бейбіт келіссөздерге қатысқандардың бірі болды. 1963 жылы Đồng, Халықаралық бақылау комиссиясының поляк комиссары Мичислав Манелидің атымен аталатын "Манели ісіне" қатысты. 1963 жылдың мамырында Đồng Манелиге екі Вьетнамды біріктіретін федерация құруды көздейтін бейбіт жоспарына қызығушылық танытты, егер америкалық кеңесшілер Оңтүстік Вьетнамнан кетсе, "біз кез келген вьетнамдықпен келісімге келе аламыз" деді. Солтүстік Вьетнамдағы құрғақшылықтың салдарынан туындаған қиындықтарды ескере отырып, Đồng Манелиге Солтүстік Вьетнамнан көмірді Оңтүстік Вьетнамнан күрішке айырбастау арқылы сауда жасауға және одан кейін атысты тоқтатуға дайын екенін айтты. Алайда, бұл ұсыныс Оңтүстік Вьетнам және АҚШ үкіметтерінің қарсылығына және Солтүстік Вьетнамның одақтастарының келіспеушілігіне байланысты нәтижесіз аяқталды. 1964-1965 жылдары Đồng "Сиборн миссиясы" деп аталған шараға қатысты, ол Халықаралық бақылау комиссиясында Канада комиссары қызметін атқарған дипломат Дж. Блэр Сиборнмен кездесулерді қамтыды. 1964 жылдың 8 маусымында Đồng Ханойда Сиборнмен кездесті. Сиборн президент Джонсоннан миллиардтаған долларлық экономикалық көмек және Солтүстік Вьетнамды дипломатиялық тұрғыдан мойындау туралы ұсыныс алып келді, бұл Солтүстік Вьетнамның Оңтүстік Вьетнам үкіметін құлату әрекеттерін тоқтатуға байланысты болды. Сиборн сондай-ақ Джонсонның ұсыныс қабылданбаса, Солтүстік Вьетнамға қарсы стратегиялық бомбалау науқанын қарастырып жатқанын ескертті. Đồng Сиборнға американдық талаптардың қабылдауға болмайтынын айтты, себебі ол Оңтүстік Вьетнамға көрсетілетін американдық көмекті тоқтатуды, Оңтүстік Вьетнамның Суық соғыста бейтарап болуын және Вьетконг ретінде танылған Ұлттық азаттық майданының Сайгондағы коалициялық үкіметке қатысуын талап етті.

Кейінгі өмірі

Жалпы алғанда, Фам Ван Донг мықты коммунист және ұлы ұлтшыл көшбасшы, Хо Ши Миннің ең адал шәкірттерінің бірі және Вьетнамның тәуелсіздігі мен бірлігі үшін күрестің басты тұлғасы болып саналды. Ол партияның ішіндегі әртүрлі қақтығыстарда, әсіресе 1976 жылы Вьетнам Социалистік Республикасы құрылғаннан кейін бейтараптылық саясатын ұстануға тырысты. 1978 жылдың 12-17 қазанында Донг Малайзияға сапар шекті. Ол Вьетнамның басқа елдердің ішкі істеріне араласпайтынын мәлімдеді және Ұлттық ескерткішке гүл шоғын қойды. Мемлекеттік қызметтен зейнетке шыққанмен, 1986 жылдың желтоқсанынан 1997 жылға дейін Партия Орталық Комитетінің кеңесшісі болып қызмет етті. Ол партияны жемқорлыққа қарсы күресті күшейтуге шақырды, ол Вьетнамда әлі де кең таралған мәселе болып табылады. Ол Орталық Комитет кеңесшісі лауазымынан кеткеннен кейін де осы сияқты мәселелер бойынша кеңес берді. Жасы ұлғайған сайын көру қабілеті нашарлап, өмірінің соңғы 10 жылында толық соқыр болды. Бірнеше ай ауырғаннан кейін, 2000 жылдың 29 сәуірінде 94 жасында Ханойда қайтыс болды. Оның қазасын Вьетнам Коммунистік партиясы мен Вьетнам үкіметі үш күннен кейін, 2 мамырда хабарлады. Еске алу және жерлеу рәсімдері 2000 жылдың 6 мамырында Ханойда өтті.