Нго Динь Нху: Өмірбаяны мен саяси жолы

Кіріспе

Вьетнамдық архивист және саясаткер (1910–1963)

Нго Дин Нху (; 7 қазан 1910 – 2 қараша 1963; крещениедегі есімі Джейкоб) – вьетнамдық архивист және саясаткер. Ол Оңтүстік Вьетнамның бірінші президенті Нго Дин Диемнің кіші інісі және бас саяси кеңесшісі болды. Ресми атқарушы лауазымды атқарамаса да, ол зор бейресми билікке ие болды, ARVN арнайы күштеріне (Нго отбасының де-факто жеке армиясы ретінде қызмет еткен жарымәскери бөлім) және режимнің де-факто құпия полициясы болған Чан Лао саяси аппаратына (Персоналистік Еңбек партиясы деп те аталады) жеке басшылық етті. Жастайында Нху үлкен ағаларының таңдаған саяси жолына қызығушылық танытпаған, тыныш, кітап оқуға құштар адам болды. Францияда мұрағатшылыққа оқып жүргенде Нху рим-католик идеологиясы – персонализмді қабылдады.

1963 жылы буддалық дағдарыс кезінде Нго отбасының билікке ұстанысы әлсіреп, елдің буддалық көпшілігі католиктерге қарсы көтерілді. Нху буддистердің қарсылығын басуға тырысып, жүздеген адамның қаза болуына әкелген арнайы күштерді маңызды буддалық храмдарға шабуыл жасау үшін пайдаланды және осы шабуылды әскерилерге таңды. Алайда, Нхудың жоспары ашылып, американдықтардың ықпалымен әскери офицерлердің қарсылықтары күшейді. Нху жоспарларды білгенмен, оларды жеңе алатынына сенімді болды және қарсы төңкеріс жасауды, сондай-ақ АҚШ елшісі Генри Кэбот Лодж және басқа да американдық және оппозициялық тұлғаларды өлтіруді жоспарлай бастады. Нху Нго отбасына қарсы шыққан генерал Тон Тхет Диннің адал екеніне сеніп алданды. 1963 жылдың 1 қарашасында төңкеріс орын алып, Нго бауырлары (Нху мен Дием) тұтқындалды және келесі күні өлтірілді.

Алғашқы жылдар

Нхудың отбасы Вьетнамның орталық бөлігіндегі Фу Кам ауылынан шыққан. Оның отбасы Хуэдегі император сарайында мандариндер болып қызмет еткен. Оның әкесі Нго Джин Кха француз отарлау кезінде император Тханг Тайдың кеңесшісі болған. Француздар императорды ақылсыздықпен айыптап қуылтқаннан кейін, Кха наразылық білдіріп зейнетке шығып, фермер болып жұмыс істеді. Нху 1910 жылы туған, алты ұлының төртіншісі еді. Алғашқы жылдары Нху саясаттан қалысқан, кітап оқуға және тыныш өмір сүруге бейім, білімді тұлға ретінде танылған. 1920-жылдарға қарай оның үш ағасы – Нго Джин Хой, Нго Джин Тху және Нго Джин Дием Вьетнамда белгілі бір деңгейге жеткен. Тху 1960 жылы Хуэдегі Рим-католик архиепископы болды. 1932 жылы Дием ішкі істер министрі болды, бірақ оған нақты билік берілмейтінін түсінген соң бірнеше айдан кейін отставкаға кетті. Нху олардың ізімен жүруге қызығушылық танытпады. Нху Парижде әдебиет бойынша бакалавр дәрежесін алып, содан кейін палеография және кітапхана ісін оқыды, Париждің мұрағаттар мектебі – École Nationale des Chartes-ті бітірді. Нху Ханойдың Ұлттық кітапханасында жұмыс істеді және 1943 жылы Да Латта болған кезінде орхидея өсірді. Нху саяси белсенділікке көшті, әсіресе бауырларына вьетнамдық католиктер арасында саяси база құруға көмектесті. Осы уақытқа дейін Нху жасырын өмір сүрді. Ол ұзақ, абстрактілі және түсіну қиын сөздерге бейім екенімен танымал болды, бұл көптеген вьетнамдықтарға ұнамайтын жайт еді. Сол кезде оппозициялық саясатшыларға мүмкіндіктер ашыла бастады. Вьетнам мемлекетінің мемлекет басшысы, француз одағының құрамындағы Бао Дай, азаматтардың коммунистерге қарсы француздықтармен одақтасу стратегиясына наразылығы артып, оның ықпалы төмендеді. Көптеген адамдар Бао Дайдың саясаты өзін-өзі анықтауға жете алмайды деп ойлады. 1953 жылдың соңында Нху Бао Дайға қарсы сезімді қоздыруға және пайдалануға тырысты. Ол Біртұтас конгресс ұйымдастырды, ол әртүрлі антикоммунистік ұлтшылдардың форумы болды, мысалы Нгуен Тон Хоанның Ұлы Вьетнамның Ұлттық партиясы, түрлі католик топтары мен белсенділері, сондай-ақ Хоа Хао және Цао Дай діни секталары, және Bình Xuyên ұйымдасқан қылмыс синдикаты. Нхудың нағыз мақсаты Диемге жариялылық әкелу еді, әсіресе Бао Дай шетелде болғанда және тиімді жауап бере алмағанда. Конференция хаоске айналды, бірақ Нху ағасына жарнама жасау мақсатына жетті; сонымен қатар, басқа топтар Бао Дайға қарсы ашулы айыптаулар жасады. Император Бао Дай қазан айында Ұлттық конгресс ашылатынын жариялады. Басқа партиялардың көпшілігінің басшылары қатысуға келісті, бірақ Нху мен оның ұйымдары қатыспады. Ол конгресс Бао Дайдың қолдауына ие болып, оның пайдасына ойнайды деп уайымдады. Бастапқыда делегаттар осы бағытта қозғалғандай болды, бірақ кенеттен болған өзгеріс Бао Дайдың Франциямен қатар өмір сүру саясатына қарсы айыптаудың күшеюіне әкелді.

Nhu's family originated from the central Vietnamese village of Phú Cam. His family had served as mandarins in the imperial court in Huế. His father, Ngô Đình Khả, was a counselor to Emperor Thành Thái during the French colonisation. After the French deposed the emperor on the pretext of insanity, Khả retired in protest and became a farmer. Nhu was the fourth of six sons, born in 1910. In his early years, Nhu was aloof from politics and was regarded as a bookish and quiet personality who preferred academic pursuits. By the 1920s, his three elder brothers Ngô Đình Khôi, Ngô Đình Thục and Ngô Đình Diệm were becoming prominent figures in Vietnam. Thục became the Roman Catholic Archbishop of Huế in 1960. In 1932, Diệm became the interior minister but resigned within a few months after realising that he would not be given any real power. Nhu showed little interest in following in their footsteps. Nhu completed a bachelor's degree in literature in Paris and then studied paleography and librarianship, graduating from the École Nationale des Chartes, an archivists' school in Paris. Nhu worked at Hanoi's National Library and in 1943, He raised orchids during his time in Đà Lạt. Nhu became more politically active, especially in helping his brothers to establish a political base among Vietnamese Catholics. Up to this point, Nhu had kept a relatively low key profile. Nhu was known for making long, abstract and difficult to understand speeches, something which many Vietnamese resented. At the time, opportunities for opposition politicians began to open up. Bảo Đại, head of state of the State of Vietnam, an associated state of the French Union became increasingly unpopular as the citizens became increasingly impatient with his strategy of allying with the French against the communists in return for gradually increased autonomy and eventual independence. Many felt that the Bảo Đại's policies would never deliver meaningful self determination. In late 1953, Nhu began to try to foment and exploit anti Bảo Đại sentiment. He organised a Unity Congress, a forum of various anti communist nationalists such as Nguyễn Tôn Hoàn's Nationalist Party of Greater Vietnam, various Catholic groups and activists, as well as the Hòa Hảo and Cao Đài religious sects, and the Bình Xuyên organised crime syndicate. Nhu's real objective was to gain publicity for Diệm, especially while Bảo Đại was overseas and unable to respond effectively. The conference turned into chaos, but Nhu achieved his objective of gaining publicity for his brother; additionally, the other groups had engaged in angry denunciations against Bảo Đại. The Emperor Bảo Đại announced that a National Congress would be opened in October. The leaders of most of the other parties agreed to participate, but Nhu and his organizations were absent. He was worried that the body might play into Bảo Đại's hands by endorsing him. This appeared to be the way the delegates were heading at first, but a sudden change saw an upsurge of condemnation against Bảo Đại's policies of coexistence with France.

Билікке көтерілу

Нхудың ағасы Диемді Бао Дай француздар Дьен-Бьен-Фу шайқасында жеңілгеннен кейін Вьетнам мемлекетінің премьер-министрі етіп тағайындады. 1955 жылдың басында Француз Индокитайы таратылып, Дием оңтүстікке уақытша билік жүргізді. 1955 жылдың 23 қазанында оңтүстіктің болашақ бағытын анықтау үшін референдум өткізілді. Бұл сайлауға монархияны қалпына келтіруді жақтаған Бао Дай қарсы шықты, ал Дием «республикалық» платформада бақ сынады. Сайлаулар Нху мен отбасының Cần Lao саяси аппаратымен ұйымдастырылды, олар Диемнің сайлау базасын қамтамасыз етті, сондай-ақ сайлауды ұйымдастырып, қадағалады. Бао Дай үшін үгіт-насихат жүргізуге тыйым салынды, ал нәтижелері бұрмаланды, Бао Дайдың жақтастары Нху қызметкерлерінің шабуылына ұшырады. Дием дауыс берудің 98,2 пайызын, соның ішінде Сайгонда 605 025 дауыс жинады, ал онда 450 000 сайлаушы тіркелген. Диемнің жинаған дауысы басқа аудандардағы тіркелген сайлаушылар санын да асып түсті. Нху жасырын саяси, қауіпсіздік, еңбек және басқа да ұйымдардың желісін құрды, сондай-ақ диссиденттерді бақылау үшін және Дием режиміне адал адамдарды ілгерілету үшін бес адамнан тұратын жасушалар құрылымын жасады. Отбасылық жемқорлыққа толы Нху солтүстік аймақтарды басқаратын ағасы Нго Дин Чонмен АҚШ келісімшарттары мен күріш саудасы үшін бәсекелесті. Ол Вьетнам Республикасы Армиясының полковник Ле Куанг Тунг басқаратын Арнайы күштерін Вьетконгпен күресу үшін емес, Сайгонда өзінің отбасының авторитарлық билігін сақтау үшін басқарды. Оның агенттері кәсіподақтар мен әлеуметтік ұйымдарға еніп, полиция күштерін 20 адамнан 32 адамға дейін көбейтті. Олар тыйым салу ордерлерісіз тұтқындаулар жасады, қылмыстық әрекеттерді және парақорлықты таңдап-алып басумен айналысты, ал режимге адал адамдарға көз жұмды. Нху опиумға тәуелді және Адольф Гитлерді құрметтеген адам еді. Ол Чан Лаоның құпия партия аппаратын ондаған жылдар бұрын нацистік партия жасаған үлгілерге негіздеді. Нху мен оның әйелі сандар мен лотереяларды ұйымдастыру, валютаны манипуляциялау және Сайгон бизнесінен ақша алу арқылы байлық жинады. 1956 жылы Дием бір палаталы заң шығарушы орган – Ұлттық Ассамблеяны құрды. Нху органнан орын алды, формальды түрде тәуелсіз деп көрсетілді, бірақ бірде-бір талқылауға немесе дауыс беруге қатыспады, бірақ бұл Диемнің саясаты кез келген ресми көрсетілімде басым көпшілікпен мақұлданғандықтан, ешқандай өзгеріс тудырмады. 1958 жылдың маусым айында ARVN Камбоджамен шекаралық қақтығыстарға қатысып, Камбоджаның солтүстік-шығысындағы Стунг Трен провинциясында жетістікке жетті. Бұл Дием мен Сианук арасында сөз соғысына әкелді. 1959 жылдың 31 тамызында Нху Сианукты өлтіруге жасаған әрекеті сәтсіз аяқталды. Ол өз агенттеріне Камбоджа басшысына бомба жіберуге бұйрық берді. Сианук сарайына екі чемодан жеткізілді, біреуі мемлекет басшысына, екіншісі оның протокол басшысы ханзада Вакриванға арналған. Жеткізілген заттардың авторы бұрын Камбоджада жұмыс істеген америкалық инженер екені және оларда Гонконгтан келген сыйлықтар бар екені айтылды. Сианук пакетіне бомба салынса, екіншісі жоқ еді; алайда Вакриван монархтың атынан екеуін де ашып, бірден қаза тапты, сонымен қатар бір қызметшісі де қаза тапты. Жарылыс Сианук ата-анасы отырған сарайдың бөлмесіне жақын жерде болды. Сол уақытта Сианукқа қарсы хабарлар Оңтүстік Вьетнамның бір жерінде орналасқан құпия хабар таратушыдан тарады, бұл хабар Нхуға тиесілі деп есептелді. Сианук тез арада Нголарды кінәлады, ал оның көмекшілері Құрама Штаттар өлтіру әрекетіне қатысы бар екенін білдіретін мәлімдеме жасады. 1962 жылдың ақпанында Нголарды өлтіре алмағаны үшін Вьетнам Республикасының Әуе күштері ұшқышы лейтенант Нгуен Ван Чюға да осындай жағдай жасалды.

Nhu's brother Diệm had been appointed Prime Minister of the State of Vietnam by Bảo Đại after the French had been defeated at Điện Biên Phủ. At the start of 1955, French Indochina was dissolved, leaving Diệm in temporary control of the south. A referendum was scheduled for 23 October 1955 to determine the future direction of the south. It was contested by Bảo Đại, who advocated for the restoration of the monarchy, while Diệm ran on a "republican" platform. The elections were held, with Nhu and the family's Cần Lao political apparatus, which supplied Diệm's electoral base, as well as organising and supervising elections. Campaigning for Bảo Đại was prohibited, and the result was rigged, with Bảo Đại supporters attacked by Nhu's workers. Diệm recorded 98.2% of the vote, including 605,025 votes in Saigon, where only 450,000 voters were registered. Diệm's tally also exceeded the registration numbers in other districts. Nhu created a web of covert political, security, labor and other organizations, and built a structure of five man cells to spy on dissidents and promote those loyal to Diệm's regime. Pervaded by family corruption, Nhu competed with his brother Ngô Đình Cẩn, who ruled the northern areas, for U. S. contracts and rice trade. He controlled the Army of the Republic of Vietnam Special Forces commanded by Colonel Lê Quang Tung, not for fighting the Viet Cong but in Saigon to maintain the authoritarian rule of his family. His agents infiltrated labor unions and social organizations, and he expanded the police forces from 20 to 32 officers. They conducted arrests without warrants and selective suppression of criminal activity and graft while turning a blind eye to regime loyalists. Nhu was an opium addict and Adolf Hitler admirer. He modeled the Cần Lao secret party apparatus on those designed by the Nazi Party decades earlier. Nhu and his wife amassed a fortune by running numbers and lottery rackets, manipulating currency and extorting money from Saigon businesses. In 1956, Diệm created a rubber stamp unicameral legislature, the National Assembly. Nhu won a seat in the body, ostensibly as an independent, but never bothered to attend a single session of debate or vote, but this made no difference as Diệm's policies were overwhelmingly approved in any formal show of numbers. In June 1958, the ARVN were involved in border clashes with Cambodia and made gains in the northeastern Cambodian province of Stung Treng. This provoked a war of words between Diệm and Sihanouk. On 31 August 1959, Nhu failed in an attempt to assassinate Sihanouk. He ordered his agents to send parcel bombs to the Cambodian leader. Two suitcases were delivered to the Sihanouks' palace, one addressed to the head of state, and the other to Prince Vakrivan, his head of protocol. The deliveries were labeled as originating from an American engineer who had previously worked in Cambodia and purported to contain gifts from Hong Kong. Sihanouk's package contained a bomb, but the other did not; however, Vakrivan opened both on behalf of the monarch and was killed instantly, as was a servant. The explosion happened adjacent to a room in the palace where Sihanouk's parents were present. At the same time, anti Sihanouk broadcasts emanated from a secret transmitter located somewhere in South Vietnam, widely attributed to Nhu. Sihanouk quickly blamed the Ngôs and his aides made statements implying the United States might have played a role in the assassination attempt. and Republic of Vietnam Air Force pilot Lieutenant Nguyễn Văn Cử was accorded the same treatment after he failed to kill the Ngôs in February 1962.

Стратегиялық ауыл бағдарламасы

1962 жылы Нху өзінің Персонализм философиясына негізделген амбициялық Стратегиялық Гамлет бағдарламасын іске кірістірді. Мәселе – Вьетнамның ауылдық аймағындағы тұрғындарға қауіпсіздік қамтамасыз ететін нығайтылған ауылдарды салуға жасалған әрекеттерде еді. Басты мақсат – Вьетконгты ауыл тұрғындарының арасындағы қызметтен шығарып, олардың әрекеттерін шектеу. Полковник Фам Нгок Тао осы жұмыстарды қадағалады, және шаруалардың өздерінің атамекендерінен күштеп шығарылып, өздері салған бекіністерге орналастырылғанына наразы екенін естігенде, Нхуға мүмкіндігінше көп ауылды жылдам салу қажеттігін кеңес берді. Нголар Таоның, сырттай католик болғанымен, шындығында Сайгонға қарсы ауыл тұрғындарын қайта бағыттау үшін жұмыс істеген коммунистік қос агент екенін білмеді. Тао коммунистік бекіністерде стратегиялық ауылдар салдырып, Нхудың жоспарын құлатты. Бұл ауылдарға коммунистік көзқарастағы адамдардың санын арттырып, оларға жеке куәліктер берілді. Соның салдарынан Вьетконг ауылдарға оңайрақ еніп, қажетті жабдықтар мен кадрларды алу мүмкіндігіне ие болды.

Буддизм дағдарысы

1963 жылғы мамыр айында Буддалық дағдарыс Хуэде Весак күні Будда туына тыйым салуға қарсылық білдірген тоғыз буддалық наразылық білдірушінің қаза тауып, өлтірілуінен кейін басталды. Бұл буддалық көпшілікті діни теңдік үшін католиктерге қатысты кемсітушілікке ұшыраған Диемге қарсы кең көлемде демонстрация өткізуге итермеледі. Бұл қозғалыс отбасының билігінің тұрақтылығына қауіп төндірді. Нху буддистерге қарсы күшті бағытты жақтады. Ол өзінің ағылшын тіліндегі "Таймс оф Вьетнам" газеті арқылы наразылық акциясын басуды талап еткен мәлімдеме жасады. Осы уақыт ішінде оның әйесі мадам Нху, өзі буддизмнен католик дініне кірген және де-факто бірінші ханым (Диемнің отбасылық жағдайына байланысты), жағдайды қыздырып, Тих Кванг Дюк пен басқалардың өз-өзіне қол жұмсауларын мақтап, оларды "барбекюлер" деп атады, ал Нху "егер буддистер тағы да барбекю жасағысы келсе, мен бензинді қуана ұсынамын" деп мәлімдеді. 7 шілде - Диемнің 1954 жылы Вьетнам мемлекетінің премьер-министрі қызметіне көтерілуінің тоғызыншы мерейтойы. Америкалық баспасөз өкілдері Сайгонның солтүстігіндегі Чанатаренсей пагодасында Буддалық демонстрация өткізілетінін хабарлаған. Полиция Арнетті мұрынға ұрып, жерге жығып, таспен атқылап, камерасын сындырып жіберді. Бұл оқиға "Екі есе жеті күндік қақтығыс" деп аталды. Браун Арнетттің қанды бетін суретке түсірді, полиция оның камерасын талқандаса да, пленка аман қалды. Арнетттің қанды бет-әлпетінің суреттері АҚШ газеттерінде таралып, Дием мен Нху үшін одан әрі ұятқа қалды. Сайгонның баспасөз қызметі Нхуның "америкалықтардың білуге құқығы бар деп санайтын жаңалықтарды жариялауға жол бермеу үшін ашық түрде қорқытып-үркітуіне" ресми түрде наразылық білдірді. 18 тамыз күні кешке АРВН-нің жоғары тұрған генералдар тобы буддалық дағдарысты талқылау үшін жиналды және Сайгон мен басқа да аймақтық қалаларда жиналған монахтарды таратып, оларды ауылдық жерлердегі бастапқы пагодаларына қайтару үшін әскери жағдайды енгізу қажет деп шешті. 20 тамызда олар Нхумен кеңесу үшін кездесіп, өз өтінішін білдірді. Бұл топтың көпшілігі Нго отбасына қарсы жоспар құрып жатқан еді. Генералдар Нхуның бейтараптығын ойнап, пагодаларға коммунистер кіргенін және оларды тарату керектігін айтты. Диемнің рұқсатымен Нху әскери жағдайды жариялау арқылы қарулы адамдарды буддалық пагодаларға кіргізуге бұйырды. Нху әдейі АҚШ елшілігінің басшысыз қалған уақытын таңдады. Фредерик Нолтинг АҚШ-қа оралды, ал оның орнын алмастырушы Лодж әлі келген жоқ. ARVN жоғары командалығы американдық кеңесшілермен тығыз жұмыс істегендіктен, Нху әскери полиция мен Тунгтың арнайы күштерін қолданды, олар Нхудан тікелей бұйрық алды. Олар әскери киім киіп, шабуылға қатысқандарды ақтады. Нхуның мақсаты - Вьетнамның және Американың ашуын туғызатын зорлық-зомбылық шараны жүргізу жауапкершілігін әскерге жүктеу еді. Осылайша ол өзіне қарсы сөз байласып отырған жоғары әскери қызметкерлерге деген халықтың және америкалықтардың сенімін кетіруді көздеді. Нху буддистік көпшілік пен американдықтардың рейдтер үшін әскерді кінәлайтынын және генералдардың төңкерісін қолдауға аз ықыласты болатынын үміттенді. Бұрын Нхуның макиавеллиандық тактикасы генералдарды бір-біріне қарсы қойып, заговоршыларды теңгерімнен шығарып, төңкеріс әрекеттерін болдырмаған. Нхудың екі аға көмекшісі Xá Lợi-тің сыртында операцияны басқарып отырғанын көрді. Шабуылдарды аяқтау үшін екі сағатқа жуық уақыт кетті, өйткені көптеген адамдар әртүрлі бөлмелерге кіріп, өздерін қоршап алды. Сайгон қаласында әскери бақылау, баспасөз цензурасы және әуежайлар жабылды. Бұл жағдай буддистердің басым көптігі орналасқан Хуэ қаласында да орын алды. Буддизмді ұстанатын тұрғындар шабуыл туралы естігенде, қаладағы пагодаларды қорғауға үйлерін тастап кетті. Từ Đàm пагодасында үкіметтік сарбаздар M1 мылтықтарымен атып, ғимаратты басып алды және Гаутама Будданың мүсініне соққы берді және ғимаратты тонап, бұзды. Ең қатал қарсылық Хуэдегі Дио Имэ пагодасының сыртында болды. Әскерлер пагодаға алып баратын көпірдің арғы жағына бөгеттер орнатуға тырысқанда, көпшілік қарсы соғысты, және әскерилер бес сағаттан кейін билікті өз қолына алды, шамамен 30 адам қаза тауып, 200 адам жарақат алды. Диемнің билігінің қалған кезеңінде бұдан әрі бұқаралық буддалық наразылықтар орын алмады, бұл кез келген жағдайда екі айдан аз ғана артық болмақ еді. Үкімет дереккөздері Хэ Лой, Инд Куан және басқа да пагодаларда сарбаздар автоматтары, оқ-дәрілер, пластик жарғыштар, қолдан жасалған миналар, қысқаша пышақтар және Вьет Конг құжаттарын тапқандарын мәлімдеді; бұл Нхудың адамдары тарапынан орналастырылған. Бірнеше күннен кейін мадам Нху рейдтерді "1955 жылы Бінь Сюенді таңқыратып тастағаннан бергі маған ең бақытты күн" деп атады және буддистерді "коммунистер" деп сөккен. Нху буддистерді пагодаларын бүліктер жоспарлау үшін штабқа айналдырды деп айыптады. Ол Буддалық Келісім Комитеті "дінді және терроризмді пайдаланған саяси спекулянттардың" бақылауында жұмыс істейтінін мәлімдеді. Сайгонның жетекші орта мектебінен мыңдаған студенттер, олардың көпшілігі мемлекеттік қызметкерлер мен әскери офицерлердің балалары, қайта тәрбиелеу лагерлеріне жіберілді. Нәтижесінде Нго отбасының қорғаушылары арасында көңіл-күйі нашарлады. Медиа сұхбатында Нху өзінің қарындасының күйеуін (оны көпшілық түрде жамандағаны үшін) өлтіретініне серт берді, былай деді: "Мен оның басын кесемін. Мен оны алаңның ортасына іліп қоямын және оны сонда малмалаймын. Менің әйелім арқанға түйін байлайды, өйткені ол вьетнамдық екендігімен мақтанады және ол жақсы патриот". Сол сұхбатта Нху тікұшақты өзі ойлап тапқанын және оны әскери ұрыста алғаш қолданғанын мәлімдеді. Voice of America пагодаларға жасалған шабуылдар үшін Нхуды кінәлап, әскерді кінәсіз деп мәлімдеді. Лодж Нхудың ықпалы бұрын-соңды болмаған деңгейге жеткенін және Нхудың бөліп билеу тактикасы әскерді үш билік тобына бөлгенін сенді. Буддалық дағдарыс өршіп тұрғанда, тарихшыларға "Манели ісі" деп белгілі француздық дипломатиялық бастама да жүріп жатты. 1963 жылғы 25 тамызда Джа Лонг сарайындағы дипломатиялық қабылдауда Францияның Оңтүстік Вьетнамдағы елшісі Роже Лалуэт және Халықаралық Бақылау Комиссиясының (ХБК) Үндістанның Бас комиссары Рамчундур Гобурдун Нхуды ХБК-ның Польша комиссары Мечислав Манелимен таныстырды. Лалуэт екі Вьетнамның федерациясын қарастыратын бейбіт жоспарды қолдады. Ханойға сапар барысында Манели Хо Ши Минмен және Фам Ван Донгпен кездесіп, Нхуға бейбіт ұсынысты талқылау үшін хабарлама жеткізуді сұрады. Нху Манелимен католицизм мен марксизмді синтездеу қалауы туралы ұзақ сөйлесті, өйткені оның нағыз жауы коммунизм емес, капитализм екенін айтты. Нхудың кездесу туралы ақпаратты тарату мақсаты АҚШ-ты шантажлау болды, нақтырақ айтқанда, Дием режимі Кеннеди режимінен сынды тоқтату жағдайында коммунистермен келісімге келеді деген ойды жеткізу. Кеннеди әкімшілігінің жоғары лауазымды өкілдері Алсоптың жариялағандарына ашуланып, төңкеріске көбірек ұмтыла бастады. Крулак Менденхолл миссиясының ұсыныстарының бірі - Нхулар туралы мақтау-мақтау фильмдерін (пропаганда) шығаратын Motion Picture Center-ге қаржыландыруды тоқтату болды. Динь АРВН тарихындағы ең жас генерал болды, себебі ол Нго отбасына адалдығымен ерекшеленді. Ол Тунгпен бірге отбасыны кез келген төңкерістен қорғай алатынына сенгендіктен, астананы қоршап тұрған III корпустың басшылығына тағайындалды. Макнамара-Тейлор миссиясы Нхудың арнайы күштеріне қаржыландыруды тоқтатуға әкелді, олар әскердің Бірлескен Бас штабына (ЖБШ) бағынышты болып, шайқасқа жіберілгенше. Есепте Тунгтың адамдарын шайқасқа жіберудің себебінің бірі...

In May 1963, the Buddhist crisis broke out after nine Buddhist protesters were killed in Huế while protesting a ban on the Buddhist flag on Vesak, the birthday of Gautama Buddha. This prompted the Buddhist majority to stage widespread demonstrations against Diệm, who discriminated in favour of Catholics, for religious equality. The movement threatened the stability of the family's rule. Nhu was known to favor a stronger line against the Buddhists. He had made statements calling for the suppression of the protests through his English language newspaper, the Times of Vietnam. During this time, his wife Madame Nhu, herself a Catholic convert from Buddhism and the de facto first lady (due to Diệm's bachelor life), inflamed the situation by mockingly applauding the suicides of Thích Quảng Đức and others, referring to them as "barbecues", while Nhu stated "if the Buddhists want to have another barbecue, I will be glad to supply the gasoline". 7 July was the ninth anniversary of Diệm's 1954 ascension to Prime Minister of the State of Vietnam. American pressmen had been alerted to a Buddhist demonstration to coincide with Double Seven Day at the Chanatareansey Pagoda in northern Saigon. the police punched Arnett in the nose, floored him, threw rocks and broke his camera. This incident became known as the Double Seven Day scuffle. Browne took photos of Arnett's bloodied face, and while the police smashed his camera, the film survived. Photos of Arnett's bloodied face were circulated in US newspapers and caused further embarrassment for Diệm and Nhu. The Saigon press corps officially protest Nhu's "open physical intimidation to prevent the covering of news which we feel Americans have a right to know". On the evening of 18 August, a group of senior ARVN generals met to discuss the Buddhist crisis and decided that the imposition of martial law was needed to disperse the monks who had gathered in Saigon and other regional cities and return them to their original pagodas in the rural areas. On 20 August they met Nhu for consultations and made their request. Most of the group were already involved in plotting against the Ngô family by this time. The generals played on Nhu's prejudices by saying that the pagodas were infiltrated with communists and that they needed to be dispersed. With the approval of Diệm, Nhu used the declaration of martial law to order armed men into the Buddhist pagodas. Nhu purposely chose a time when the U. S. Embassy was leaderless. Frederick Nolting had returned to the United States and his successor Lodge was yet to arrive. As the high command of the ARVN worked closely with the American advisers, Nhu used the combat police and Tung's Special Forces, who took his orders directly from Nhu. The men were dressed in regular army uniforms, in order to frame the army for the raids. Nhu's motive was to shift the responsibility for a violent operation that would anger the Vietnamese public and the American officials onto the army. In doing so, he intended to dent the public and American confidence in the senior army officers, who were plotting against him. Nhu hoped the Buddhist majority and the Americans would blame the army for the raids and become less inclined to support a coup by the generals. In the past, Nhu's Machiavellian tactics in playing the generals against one another had kept conspirators off balance and thwarted coup attempts. Two of Nhu's senior aides were seen outside Xá Lợi directing the operation. It took around two hours to complete the raids because many of the occupants had barricaded themselves inside the various rooms. Military control, press censorship and the airport closures were enacted in Saigon. The violence was worse in heavily Buddhist Huế. Pro Buddhist civilians left their homes upon hearing of the raids to defend the city's pagodas. At Từ Đàm Pagoda, government soldiers, firing M1 rifles, overran the building and demolished a statue of Gautama Buddha and looted and vandalized the building, The most determined resistance occurred outside the Diệu Đế Pagoda in Huế. As troops attempted to erect a barricade across the bridge leading to the pagoda, the crowd fought back, and the military finally took control after five hours, leaving an estimated 30 dead and 200 wounded. No further mass Buddhist protests occurred during the remainder of Diệm's rule, which would amount to little more than two more months, in any event. Government sources claimed that at the Xá Lợi, Ấn Quang and other pagodas, soldiers had found machine guns, ammunition, plastic explosives, homemade mines, daggers, and Viet Cong documents; these had been planted by Nhu's men. A few days later, Madame Nhu said that the raids were "the happiest day in my life since we crushed the Bình Xuyên in 1955", and assailed the Buddhists as "communists". Nhu accused the Buddhists of turning their pagodas into headquarters for plotting insurrections. He claimed the Buddhist Intersect Committee operated under the control of "political speculators who exploited religion and terrorism". Thousands of students from Saigon's leading high school, most of them children of public servants and military officers, were sent to re education camps. The result was a further drop in morale amongst the putative defenders of the Ngô family. In a media interview, Nhu vowed to kill his father in law (for publicly renouncing him), saying: "I will have his head cut off. I will hang him in the center of a square and let him dangle there. My wife will make the knot on the rope because she is proud of being a Vietnamese and she is a good patriot." In the same interview, Nhu claimed to have invented helicopters and pioneered their use in military combat. The Voice of America broadcast a statement blaming Nhu for the pagoda raids and absolving the army of culpability. Lodge believed Nhu's influence had risen to unprecedented levels and that Nhu's divide and conquer tactics had split the military into three power groups. At the same time as Buddhist crisis was raging, a French diplomatic initiative known to the historians as the "Maneli affair" was taking place. On 25 August 1963, at a diplomatic reception at Gia Long Palace, Roger Lalouette, the French ambassador to South Vietnam and Ramchundur Goburdhun, the Indian Chief Commissioner of the International Control Commission (ICC), introduced Nhu to Mieczysław Maneli, the Polish Commissioner to the ICC. Lalouette had promoting a peace plan calling for a federation of the two Vietnams. During a visit to Hanoi, Maneli had met with Ho Chi Minh and Phạm Văn Đồng and been asked to take a message to Nhu to discuss the peace offer. Nhu spoke at much length to Maneli about his wish to achieve a synthesis of Catholicism and Marxism as he maintained that his real enemy was not Communism, but capitalism. Through Nhu's intention in leaking the meeting was to blackmail the United States with the obvious message that the Diem regime would reach an understanding with the Communists if Kennedy continued his criticism of the regime, senior members of the Kennedy administration reacted with fury to what Alsop had revealed, and now began to press even more strongly for a coup. One of the recommendations of the Krulak Mendenhall mission, was to stop American funding for the Motion Picture Center, which produced hagiographic films (propaganda) about the Nhus. Đính was the youngest general in ARVN history, primarily due to his loyalty to the Ngô family. He was given command of the III Corps forces surrounding the capital as he and Tung were the most trusted officers and could be relied upon to defend the family against any coup. The McNamara Taylor mission resulted in the suspension of funding for Nhu's special forces until they were placed under the command of the army's Joint General Staff (JGS) and sent into battle. The report noted that one of the reasons for sending Tung's men into the field was because they "are a continuing support for Diệm". The Americans were also aware that removing the special forces from Saigon would increase the chances that a coup attempt would succeed, thereby encouraging the army to overthrow the president. Nhu accused the Americans of "destroying the psychology of our country" and called the U. S. ambassador, Henry Cabot Lodge Jr., a "man of no morality". At Nhu's request, Tung was reported to have been planning an operation under the cover of a government organised student demonstration outside the U. S. embassy. In this plan, Tung's men would assassinate Lodge and other key officials among the confusion. Another target was the Buddhist leader Thích Trí Quang, who had been given asylum in the embassy after being targeted in the pagoda raids. According to the plan, Tung's men would then burn down the embassy and stage it as a riot provoked by communists and other enemies of the United States.

Төңкеріс және өлім

Осы уақытқа дейін Дием мен Нху ARVN генералдары мен полковниктерінің төңкеріс жоспарлап жатқанын білген, бірақ Тон Тхет Диннің олардың арасында екенін білмеген. Нху Дин мен Тунға Нго отбасына қарсы жалған төңкеріс жоспарлауға бұйрық берді. Нхудың мақсаты – наразылық білдіргендерді жалған көтеріліске қатыстырып, оларды анықтап, жою үшін алдап салу еді. Бұл әрекеттің тағы бір мақсаты – режимнің күштілігі туралы жалған әсер қалдыру болды. Бірінші төңкеріс кезіндегі ұйымдастырылған хаоста, жасырын лоялистер көтеріліс шығарып, содан кейін Дуонг Ван Мин, Трэн Ван Дон, Ле Ван Ким және оларға көмектескен кіші офицерлер сияқты төңкерісшілердің жетекшілерін өлтіруге тиіс болды. Лоялистер мен Нхудың астыртын байланыстары да заговоршыларға көмектескен тұлғаларды өлтіруге тиіс болды, мысалы, номиналды, бірақ билігі шектеулі вице-президент Нгуен Нгок Тхо, Вьетнамда әскери кеңесші ретіндегі міндетін орындап жүрген ЦРУ офицері Люсьен Конейн және Лодж. Тунг содан кейін үкіметке келісім бермеген оппозициялық белсенділерден тұратын «революциялық үкімет» құрылғанын жариялауға тиіс болды, ал Дием мен Нху қашқандай болып, Вунг Тауға көшуге тиіс еді. Содан кейін «қарсы төңкеріс» жасалып, Тунгтың адамдары коммунистермен күресу сылтауымен Сайгондан шығып, Диннің күштерімен бірге Дием режимін қайта орнату үшін Сайгонға қайта кіруге тиіс болды. Нху оппозициялық тұлғаларды ұстап алуға тиіс еді. Динге жалған төңкеріс жүргізуі тапсырылды және ол бұрын Меконг дельтасындағы IV корпустың басшысы болған Диемге адал генерал Хуйнь Ван Цаоға бұрын тағайындалған, астананың оңтүстігіндегі Мьи Тода орналасқан 7-дивизияны қосымша басқаруға рұқсат берілді. 7-дивизияны Динге қайта тапсыру оның III корпусына Сайгонды толық қоршауға мүмкіндік берді. Бұл қоршау Цаоның 1960 жылғы төңкеріс кезінде жасағандай, астанаға шабуыл жасауына кедергі келтіруге тиіс еді. Нху мен Тунг Диннің адалдығын ауыстырғанын білмеді. Дин оларға астанаға қосымша күштер қажет екенін айтты, "Егер біз резервтерді қалаға көшірсек, американдықтар ашуланады. Олар біздің соғыс жүргізбейтінімізге наразы болады. Сондықтан біз жоспарымызды жасыру үшін арнайы күштерді елге жіберуіміз керек. Бұл оларды жаңылыстырады". Дьо То, Диемнің жеке көмекшісі. Тхоның інісі полковник Дхо Мау, әскери қауіпсіздік директоры және төңкеріс жоспарына қатысушы. Ағайындылар жасырын туннель арқылы қашып, жақын маңдағы саябақтағы орманды аймақтан шығып, Қытай саудагерлерінің Чолон ауданындағы қолдаушысының үйіне жетті. Нху Диемге ағайындылардың бөлініп кетуін ұсынды, бұл олардың аман қалу мүмкіндіктерін арттырады деп мәлімдеді. Нху біреуін Цаоның IV корпусына, ал екіншісін Орталық жотадағы генерал Нгуен Ханның II корпусына баруды ұсынды. Нху бүлікші генералдар екіншісі бос болғанда, аман қалған ағасы билікті қайта иеленсе, олардың біреуін өлтіруге батылмасады деп сенді. Дием бұл идеяны қабылдамады. Нхудың агенттері үйді сарайға тікелей телефон желісімен жабдықтады, сондықтан төңкерісші генералдар ағайындылар әлі де Гья Лонгта қоршауда деп ойлады. Көтерілісшілер де, президенттік гвардия да сағат 21:00-де бос ғимарат үшін соғысатынын, нәтижесінде пайдасыз өлім-жітімге ұшырайтынын білмеді. 2 қарашаның таңында Дием мен Нху берілуге келісті. ARVN офицерлері Нго ағайындыларына қауіпсіз жерлерге айдауға және «құрметті зейнеткерлікке» шығуға уәде берді. АҚШ Дием мен Нхудың Вьетнамға жақындауына қарсы болды, өйткені «олар билікті қайта алуға тырысатын жоспарлар жасады». Дьюнг Ван Мин сарайды бос тапқанда ашуланды, бірақ көп ұзамай Нго ағайындыларының қайда екенін білді. Нху мен Дием жақын маңдағы Қасиетті Франциск Ксавье католик шіркеуіне қашып, әскери штабқа қайтарылды. Конвойды генерал Май Хью Сюань басқарды, ал ағайындыларды майор Дюнг Хио Нгиа және Миңның күзетшісі капитан Нгуен Ван Нхунг APC ішінде күзетті. Конвой шіркеуге кетер алдында Минь Нхунға екі саусағымен ым жасады. Бұл екі бауырдың да өлтірілуіне берілген бұйрық деп түсіндірілді. Генерал Трен Ван Донның жүргізген тергеуінен кейін Дуонг Хье Нгияның бауырластарды жартылай автоматты мылтықпен жақыннан атып өлтіргені және Нхунның денелерін пышақпен бірнеше рет пышақтамас бұрын оларға оқ жаудырғаны анықталды. Бірнеше айдан кейін Мин американдық дереккөзге: «Бізде басқа амал қалмады. Оларды өлтіру керек еді. Диемге тірі қалуға рұқсат беруге болмады, өйткені ол елдегі қарапайым, ойлауға бейім адамдар арасында, әсіресе католиктер мен қашқын арасында тым көп құрметке ие болды. Нхуды да өлтіруге тиіспіз, өйткені ол көптеген адамдардың қорқынышын тудырды және оның жеке билігінің құралы болған ұйымдар құрды». Екі бауыр (Нху мен Дием) төңкерісшілердің басшылығымен белгісіз жерге жерленді. Көмілуге мүмкін жерлерге әскери түрме, жергілікті зират және Тан Сон Нхуттағы JGS штаб-пәтерінің аумағы кіреді, сонымен қатар кремация жасалғаны туралы да хабарлар бар. Екі бауыр Лай Тхиеудегі зиратқа қайта жерленді, ол Хо Ши Мин қаласының солтүстігінде 20–30 км қашықтықта орналасқан. Олардың қабір тастарына вьетнам тілінде «Huynh» (Үлкен аға) және «Đệ» (Кіші аға) деп жазылған.

By this time, Diệm and Nhu knew that a group of ARVN generals and colonels were planning a coup, but didn't know Tôn Thất Đính was among them. Nhu ordered Đính and Tung to plan a fake coup against the Ngô family. One of Nhu's objectives was to trick dissidents into joining the false uprising so that they could be identified and eliminated. Another objective of the stunt was to give a false impression of the strength of the regime. During the orchestrated chaos of the first coup, the disguised loyalists would riot and in the ensuing mayhem, kill the leading coup plotters, such as Generals Dương Văn Minh, Trần Văn Đôn, Lê Văn Kim and junior officers assisting them. The loyalists and some of Nhu's underworld connections were also to kill some figures who were assisting the conspirators, such as the titular but relatively powerless Vice President Nguyễn Ngọc Thơ, CIA officer Lucien Conein, who was on assignment in Vietnam as a military adviser, and Lodge. Tung would then announce the formation of a "revolutionary government" consisting of opposition activists who had not consented to being named in the government, while Diệm and Nhu would pretend to be on the run and move to Vũng Tàu. A fake "counter coup" was to follow, whereupon Tung's men, having left Saigon on the pretext of fighting communists, as well as Đình's forces, would triumphantly re enter Saigon to reaffirm the Diệm regime. Nhu would then round up opposition figures. Đình was put in charge of the fake coup and was allowed the additional control of the 7th Division based in Mỹ Tho, south of the capital, which was previously assigned to Diệm loyalist General Huỳnh Văn Cao, who was in charge of the IV Corps in the Mekong Delta. The reassignment of the 7th Division to Đính gave his III Corps complete encirclement of Saigon. The encirclement would prevent Cao from storming the capital to save Diệm as he had done during the 1960 coup attempt. Nhu and Tung remained unaware of Đình's switch in loyalties. Đình told them fresh troops were needed in the capital, opining that "If we move reserves into the city, the Americans will be angry. They'll complain that we're not fighting the war. So we must camouflage our plan by sending the special forces out to the country. That will deceive them." Đỗ Thọ, Diệm's aide de camp. Thọ's uncle was Colonel Đỗ Mậu, the director of military security and a participant in the coup plot. The brothers were believed to have escaped through a secret tunnel, and emerged in a wooded area in a nearby park, where they were picked up and taken to a supporter's house in the Chinese merchant district of Cholon. Nhu was reported to have suggested to Diệm that the brothers split up, arguing that this would enhance their chances of survival. Nhu proposed that one travel to join Cao's IV Corps, while the other would go to the II Corps of General Nguyễn Khánh in the Central Highlands. Nhu believed the rebel generals would not dare kill one of them while the other was free, in case the surviving brother were to regain power. Diệm turned down this idea. Nhu's agents had fitted the home with a direct phone line to the palace, so the coup generals believed that the brothers were still besieged inside Gia Long. Neither the rebels nor the loyalist Presidential Guard had any idea that at 21:00 they were about to fight for an empty building, leading to futile deaths. In the early morning of 2 November, Diệm and Nhu agreed to surrender. The ARVN officers had promised the Ngô brothers safe exile and an "honorable retirement". The U. S. did not want Diệm or Nhu near Vietnam "because of the plots they will mount to try to regain power". When Dương Văn Minh found the palace empty, he was angered, but was soon informed of the Ngô brothers' location. Nhu and Diệm fled to the nearby Catholic Church of St. Francis Xavier, to be taken back to military headquarters. The convoy was led by General Mai Hữu Xuân and the brothers were guarded inside the APC by Major Dương Hiếu Nghĩa and Captain Nguyễn Văn Nhung, Minh's bodyguard. Before the convoy had departed for the church, Minh was reported to have gestured to Nhung with two fingers. This was taken to be an order to kill both brothers. An investigation by General Trần Văn Đôn later determined that Duong Hieu Nghia shot the brothers at point blank range with a semi automatic firearm and that Nhung sprayed them with bullets before repeatedly stabbing the bodies with a knife. Some months later, Minh reportedly confided to an American source that "We had no alternative. They had to be killed. Diệm could not be allowed to live because he was too much respected among simple, gullible people in the countryside, especially the Catholics and the refugees. We had to kill Nhu because he was so widely feared—and he had created organizations that were the arms of his personal power." The two brothers (Nhu and Diệm) were buried by the junta in a location that remains unknown. The speculated burial places include a military prison, a local cemetery, and the grounds of the JGS headquarters at Tan Son Nhut; there are also reports of cremation. The two brothers are reburied in a cemetery in Lai Thieu, around 20–30 km north of Ho Chi Minh City. Their tombstones are written in Vietnamese simply as "Huynh" meaning Elder Brother, and "Đệ" meaning Younger Brother.

Балалар

Нго Дин Лэ Тхуи (1945) 1967 жылғы сәуір айында Франциядағы Лонгжумео қаласында болған автомобиль апатынан қаза тапты. Нго Дин Трак (1949) ауыл шаруашылығы инженері мамандығы бойынша білім алып, итальяндық әйелге үйленген. Олардың төрт баласы бар (3 ұл, 1 қыз). Ол 2022 жылы инсульттан қайтыс болды. Нго Дин Куин (1952) ЭССЕК (Экономикалық және коммерциялық ғылымдардың жоғары мектебі) жекеменшік мектебін бітірген; ол Бельгияның Брюссель қаласында АҚШ компаниясының сауда өкілі болып жұмыс істейді. Нго Дин Лэ Кьен (1959) Рим университетінен докторлық диссертациясын қорғады. Ол IT-құқық саласындағы заңгер болды және Рим университетінің заң факультетінің презентацияларында дәріс оқыды. Сондай-ақ ол Еуропалық Каритас ұйымында иммиграция комиссары қызметін атқарды. 2012 жылдың 16 сәуірінде ол Римге жұмысқа бара жатқанда автомобиль апатынан қаза тапты.