Кіріспе

Балық түрлері

Қызыл балық (Hoplostethus atlanticus), сондай-ақ қызыл балық, шымшықбас және терең теңіз балығы – шымшықбас тұқымдасына (Trachichthyidae) жататын салыстырмалы түрде үлкен терең теңіз балығы. Ұлыбританияның Теңізді сақтау қоғамы қызыл балықты "қолдану қаупі бар" деп санайды. Ол батипелагикалық, Батыс Тынық мұхитының суық, терең суларында, Атлант мұхитының шығысында (Исландиядан Мароккоға дейін; және Намибияның Уолвис шығанағынан Оңтүстік Африканың Дурбан қаласына дейін), Үнді-Тынық мұхитында (Жаңа Зеландия мен Австралия жағалауларында) және Тынық мұхитының шығысында Чилиден табылған. Қызыл балықтың ерекше ұзақ өмір сүру қабілеті бар, 200 жылдан астам өмір сүреді. Ол коммерциялық терең суға балық аулау үшін маңызды. Балықтың түсі жарық, қызыл кірпіштей, бірақ өлгеннен кейін сарғыш-қызыл түске өтеді. Басқа шымшықбастар сияқты, қызыл балық та баяу өседі және пісіп-жетілуі кешігеді, нәтижесінде төмен жандану қабілетіне ие болады, сондықтан олардың шамадан тыс балық аулауға бейімділігі жоғары. Көптеген қоры (әсіресе Жаңа Зеландия мен Австралия жағалауларындағы, алғаш рет 1970 жылдардың соңында қолданылған) 3–20 жыл ішінде күрт азайды, бірақ кейінірек балық шаруашылығы басқарушыларының пікірінше, тұрақты деңгейге жеткендері бар, бірақ балық ауланбаған популяциялардан төмен.

Сипаттама

Қызыл мүйіз балық тік бойлы, жұқа балық емес. Оның дөңгелек басы шырыш арналарымен (жанама сызық жүйесінің бөлігі) толған, бұл мүйізбас балықтарға тән. Бір арқа қанатында төрт-алты тікен және 15-19 жұмсақ сәуле бар; анальдық қанатында үш тікен және 10-12 жұмсақ сәуле бар. 19-25 құрсақ қалқаншалары (өзгертілген қабыршақтар) жамбас қанаттары мен анус арасында қатты, сүйекті орталық қыртын құрайды. Кеуде қанаттарының әрқайсысында 15-18 жұмсақ сәуле бар; жамбас қанаттары төс қанаты болып, бір тікен және алты жұмсақ сәуледен тұрады; құйрық қанаты екіге бөлінген. Ауыздың ішкі жағы мен жақ қуысы көкшіл-қара түсті; ауыздың өзі үлкен және күшті көлбеу. Қабыршақтары ктеноидты және жабысқақ. Жанама сызық үзділіссіз, 28-32 қабыршақтан тұрады, олардың кішкене тікендері немесе 'ктеньдері' жанама сызықтың тесіктерін көбінесе жасырады. Көздері үлкен. Қызыл мүйіз балық – ең үлкен белгілі мүйізбас балық түрі, ең үлкен стандартты ұзындығы (құйрық қанатын есептемегенде) және ең үлкен салмағы. Орташа коммерциялық аулау көлемі әдетте ұзындығы бойынша, аймаққа қарай өзгереді.

Өмірбаян

Апельсинді жабайы балықтар көбінесе жайпақ жүретін, теңіз түбінде тіршілік ететін балықтар. Олардың табиғи популяциясы бір шаршы метрге 2,5 балыққа дейін жетеді, бірақ қазір шамамен 1,0 балыққа дейін азайған. Мұндай топтасулар теңіз асты каньондары мен таулары сияқты геологиялық құрылымдардың маңында, су қозғалысы мен араласуы жоғары жерлерде пайда болады, бұл тоюға қажетті тығыз қоректік шоғырлануды қамтамасыз етеді. Бұл топтасулар міндетті түрде көбейіп-өндіру немесе тамақтану үшін емес; балықтар метаболизм фазаларын (белсенді немесе тамақтану, белсенді емес немесе демалыс) ауыстырып, әр фаза үшін қолайлы гидрологиялық жағдайлары бар аймандарды іздейді. Белсенді емес кезде олардың барлық пигментациясы жоғалып, жақындау оңай болады. Олардың жауы – ірі, тереңде жүзетін акулалар, кескіш балықтар, мерлукцидтер және жыланша балықтар. Белсенді кезінде жас балықтар негізінен мисидтік креветкалар, эуфаузидтер (криль), мезопелагикалық және бэнтопелагикалық балықтар, амфиподтар және басқа да қабықтылылар сияқты зоопланктонмен қоректенеді. Ересек балықтар көбінесе бабочка балықтары және фонарь балықтары отбасыларына жататын кішкентай балықтарды, сондай-ақ диеталарының 20% құрайтын кальмарларды жейді. Жастар мен ересектердің тамақтануы кері байланысты. Мысалы, жас балықтардың қабықтылыларды жеуі тереңдікпен бірге артады, ал ересек балықтардың диетасындағы қабықтылылар тереңдікпен өсіп, кейін азаяды. Балықты жеу үлгісі керісінше: жас балықтар тереңдікпен бірге азаяды, ал ересек балықтар көбірек жейді. Бұл кері тамақтану үлгісі, мүмкін, қол жетімді азық үшін түр ішіндегі бәсекелестікті азайту мақсатындағы ресурстарды бөлудің мысалы болуы мүмкін, себебі тою аз болатын тереңдікте азық тапқысы қиын. Апельсинді жабайы балықтың метаболизм фазалары қоректің маусымдық өзгеруімен байланысты деп саналады. Белсенді емес фаза азық аз болған кезде энергияны сақтайды. Апельсинді жабайы балық 200 жылдан астам өмір сүре алады.

Көбею

Апельсинді балықтар мұхитқоры (толығымен теңізде тіршілік ететін), пелагикалық шашыратушылар: яғни, олар жыл сайын жергілікті шашырату және жемтену аймақтары арасында бірнеше жүз шақырым қашықтыққа көшіп, үлкен шашырату топтарын құрайды (мүмкін, жынысына қарай бөлінген), онда балықтар диаметрі үлкен, шар тәрізді жұмыртқаларды (қызыл-сары май тамшысынан жеңілдеу үшін) және сперманы бірден суға шығарады. Ұрықтанған жұмыртқалар (кейін личинкалар) планктонды болып, даму үшін жоғары қарай көтеріледі, ал жас балықтар жетілген сайын терең суларға түседі. Апельсинді балықтар да синхронды шашыратуға қабілетті, яғни сперма мен жұмыртқаларды бір уақытта шығарады. Ұрықтанғаннан бастап шағылысқа дейінгі уақыт 10-20 күнге созылады деп есептеледі; ұрықтылығы төмен, әрбір аналық бір килограмм дене салмағына 22 000 жұмыртқа ғана береді, бұл басқа балық түрлерінің орташа көрсеткішінен 10%-дан кем. Аналық балық бір шашырату кезінде 90 000-нан астам жұмыртқа шығармайды. Шашырату үш аптаға дейін созылуы мүмкін және маусым немесе шілде айларында басталады. Апельсинді балықтар өте баяу өседі және кем дегенде 20 жасқа толғанға дейін көбейе бастамайды, олардың ұзындығы шамамен сол кезде болады. Қор жағдайларын бағалауда қолданылатын жетілу жасы 23-40 жас аралығында, бұл популяцияның өсуін/қалпына келуін шектейді, өйткені әрбір жаңа буынның шашыратуға қатысуына көп уақыт керек. Апельсинді балықтардың отолиттеріндегі өсу сақиналарын санау арқылы олардың жасы 125-156 жылға жететіні анықталды. 2015 жылы Веллингтоннан 1500 км шығысқа қарай ұсталған бір дананың жасы 230 жылдан асып кеткені есептелді.

Тұтыну

Еті тығыз, жұмсақ дәмді; терісі сыпырылып, филеленген күйінде, жаңа немесе мұздатылған түрде сатылады. Бұл түрге алғаш рет 1975 жылы Жаңа Зеландия ғалымдары терең су зерттеулері барысында ірі топтарды тапқаннан кейін «Қызыл сары» деген жалпы атау берілді. Кейіннен Жаңа Зеландияда қызыл сары балықты аулау кеңейді, ал АҚШ-қа импорт 1970 жылдардың соңында АҚШ Ұлттық теңіз шаруашылығы қызметінің бағдарламасы арқылы дәмдік қасиеттері нашар «сүрегі» деген атаудан ауыстырылды. Бұл бағдарлама пайдаланылмаған түрлерді анықтап, оларды сату үшін қолайлырақ атау беруді мақсат етті. Тарихи тұрғыдан АҚШ қызыл сары балықтың ең ірі тұтынушысы болды, бірақ соңғы жылдары Қытайда оның нарығы айтарлықтай өсті. 2014 жылы АҚШ Жаңа Зеландиядан, Қытайдан, Перуден және Индонезиядан шамамен 1455 тонна (негізінен филе) импорттады. 2015 жылы Қытай кем дегенде 4000 тонна (негізінен тұтас балық) импорттады. Көптеген ірі азық-түлік сауда желілері теңіз өнімдерін тұрақты пайдалану саясатын қабылдады, осы арқылы тұтынушыларға олардың тауарларының тұрақтылығына кепілдік береді. Бұл саясаттар көбінесе бейүкіметтік ұйымдармен серіктестікке кірісуді және теңіз өнімдеріне қойылатын талаптарды анықтауды қамтиды. Сонымен қатар, саудагерлер мен тұтынушыларға тәуелсіз сарапшылармен ғылыми негізде бағаланған теңіз өнімдерін анықтауға көмектесетін бірнеше экологиялық таңбалар бар. Мұндай бағдарламалардың бірі – Теңіз шаруашылығын басқару жөніндегі кеңес. 2010 жылы Greenpeace International қызыл сары балықты (терең теңіз першісін) теңіз өнімдерінің «қызыл тізіміне» қосты, онда балық көбінесе тұрақты емес балық аулаудан алынады. 2003 жылы TRAFFIC Oceania және World Wildlife Foundation Endangered Seas Program бірлесіп жасаған есепте «экономикалық тұрғыдан тиімді және тұрақты терең су балық аулауының болуы екіталай» делінген. Алайда, басқалар терең су балық аулауын тұрақты басқаруға болады, егер тұрақты өнімнің деңгейі төмен екені ескерілсе және оған сәйкес квоталар белгіленсе. Өмір сүру ұзақтығына байланысты қызыл сары балықтың тіндерінде сынаптың жоғары концентрациясы жиналады – 0,30–0,86 ppm, ал басқа жеуге жарамды балықтардағы орташа деңгей 0,086 ppm. Ұлттық теңіз шаруашылығы қызметінің зерттеулері мен тұтыну жөніндегі ұсынымдарына сүйене отырып, 1976 жылы FDA балықтағы қауіпсіз сынап деңгейін 1 ppm деп белгіледі. Қызыл сары балықты үнемі тұтыну денсаулыққа зиян келтіруі мүмкін. Көптеген жеуге болатын балықтарға қарағанда, қызыл сары балық омега-3 май қышқылдарының нашар көзі болып табылады, орташа көрсеткіші 3,5 г/кг-дан кем.

Балық шаруашылығы

Жасыл балық (Orange roughy) Жаңа Зеландия, Австралия және Намибияда кездеседі. Жасыл балықтың бірнеше популяциясы ешқандай елдің құзырына бағынбайды, бұл жалпы аулау көлемін шектеуді қиындатады. Оңтүстік Тынық мұхиты аймақтық балық шаруашылығын басқару ұйымы (SPRFMO) және Оңтүстік Үнді мұхиты балық шаруашылығы келісімі өз құзырында жасыл балықтың қорларын басқарады. Бұл ұйымдар ашық теңіздегі жасыл балық аулаудың жалпы көлемі туралы толық ақпарат жинау және аулау лимиттерін белгілеу бойынша үлкен қадамдар жасады. Мысалы, SPRFMO 2007 жылдан бастап жасыл балық аулауын және балық аулауға жұмсалатын күшін шектеді. Жасыл балық негізінен түбіне сүйреп аулау арқылы ауланады. Бұл балық аулау әдісі қоршаған ортаны қорғаушылар тарапынан жойқындығы үшін көп сынға ұшырады. Бұл, жоғары коммерциялық сұраныспен қоса, қоршаған ортаны қорғаушылар мен БАҚ-тың сынына себеп болды.

Жаңа Зеландиялық балық шаруашылығы

Жаңа Зеландия қазіргі уақытта әлемдегі ең ірі апельсинді балықты аулау орындарына ие, 2014 күнтізбелік жылындағы жалпы аулау көлемі 8500 тоннадан асты. Бұл апельсинді балықтың жалпы шамаланған аулау көлемінің 95% құрайды. 2015 жылы апельсинді балықты экспорттаудан Жаңа Зеландияға 53 миллион NZ$ (37 миллион АҚШ доллары) шамасында кіріс түсті. Жаңа Зеландиядағы балық шаруашылығы Квоталық басқару жүйесі (КБЖ) арқылы басқарылады, онда жеке тұлғалар немесе компаниялар белгілі бір түрдің немесе түрлер тобының қорлық үлесіне ие болады. Әрбір қор үшін Жалпы рұқсат етілген аулау мөлшері (ЖРМ) белгіленеді, ол қорды максималды тұрақты өнімділікті қамтамасыз ететін деңгейде немесе одан жоғары ұстайды, немесе қорды сол деңгейге қарай жылжытады. Апельсинді балық 1986 жылдан бері КБЖ шеңберінде басқарылуда. Бастапқы өнеркәсіп министрлігі КБЖ-ны іске асыруға және оны қолдайтын 1996 жылғы Балық шаруашылығы заңына жауапты.

Тарихи

Апельсинді балық шаруашылығы 1970-жылдардың ортасында басталды, бірақ толыққанды игеру 1979 жылға дейін күшінде болған жоқ. Бұл алғашқы аулаулар ешқандай реттеуге ие болған жоқ, тіркелген деректер олардың өте жоғары болғанын көрсетеді. Көптеген балық шаруашылықтарында басқару жүйелері «балық аулауды азайту» кезеңін қарастырады, оның барысында биомасса ең жоғары тұрақты өнімділікті қамтамасыз ететін деңгейге дейін төмендетіледі. Мысалы, бастапқыда 100 000 тонна биомассаға ие балық шаруашылығы бірнеше жыл ішінде 40 000 тоннаға дейін аулауға рұқсат етілуі мүмкін (егер осы биомасса ең жоғары тұрақты өнімділікті қамтамасыз ететін деңгей деп есептелсе). Бұл «балық аулауды азайту» қарқыны балық шаруашылығының мақсаттарына байланысты өзгеруі мүмкін, бірақ содан кейін биомассаны шамамен 40 000 тонна деңгейінде ұстау үшін аулау қатаң бақылауға алынар еді. Жаңа Зеландиядағы апельсинді балықтарды аулау үшін өнімділік параметрлері және бастапқы биомассаның бағалаулары балық шаруашылығының алғашқы онжылдығында дұрыс емес бағаланды. Келесі онжылдықта аулау лимиттері тұрақты өнімділіктің ұсынылған бағалауларын асып кетті, сондай-ақ аулау лимиттерінен асып кеткені анықталды, себебі желілердің жарылуы, желілердегі тесіктер және жабдықтардың жоғалтылуы орын алды. 1990-жылдардың ортасында аулау лимиттері төмендетілді, бірақ қорлардың жаңаруын көрсететін мәліметтерден кейін олар қайтадан арттырылды. Бірақ кейін бұл дұрыс емес екені анықталды, соның салдарынан бірқатар балық шаруашылықтары толығымен жабылды немесе қорларды жаңартуға мүмкіндік беру үшін аулау лимиттері бір тоннаға дейін төмендетілді. Жаңа Зеландиядағы бір балық шаруашылығында 2008 жылы жалпы рұқсат етілген аулау көлемі (ЖРАК) 1470 тоннадан 914 тоннаға дейін төмендетілді, бірақ бұл шешім сотта күреске түсті. 2008 жылдың ақпан айында Жоғарғы сот жаңа квотаны жоққа шығарды, Балық шаруашылығы министрінің ORH1 үшін квота белгілеуге заңдық құқығы жоқ деп шешті. Бұл Балық шаруашылығы заңының қатаң түсіндірілуіне байланысты болды, ол ең жоғары тұрақты өнімділікті қамтамасыз ететін биомассаны нақты бағалауды талап етті. Осы шешімнің нәтижесінде 1996 жылғы Балық шаруашылығы заңына түзету енгізілді, ол ең жоғасы тұрақты өнімділікті қамтамасыз ететін биомассаның бағасы болмаған жағдайда, қол жетімді ең жақсы ақпарат негізінде ЖРАК белгілеуге мүмкіндік берді.

Қазіргі жағдай (2016)

Жаңа Зеландияның балық шаруашылығы 2009 жылы таңдалған апельсинді ірі балық аулауларына қатысты, Теңіз басқару кеңесінің (MSC) балық аулау стандартына сәйкес алдын ала бағалау жүргізді. Алдын ала бағалаудан кейін, салалық өкілдік орган (Deepwater Group Ltd) төрт апельсинді ірі балық аулауын Балық шаруашылығын жақсарту жоспарларына (FIP) енгізді, осы арқылы балық аулауын жақсартуға және MSC сертификаттау талаптарына сай болуға мүмкіндік берді. Бұл FIP жоспарлары жариялы және Тұрақты балық шаруашылығы серіктестігімен бақыланады. 2014 жылы, Жаңа Зеландияның негізгі төрт апельсинді ірі балық қорына қатысты, Байес модельдеріне негізделген қор бағалаулары аяқталды, олардың біреуі 2000 жылдан бері балық аулауға жабық болған. Қор бағалаулары зерттеу ұйымдары мен балық шаруашылығы жүргізген зерттеулерден алынған деректерді пайдаланды. Жаңа акустикалық технологияны қолдану, соңғы зерттеулерде балық шаруашылығымен әзірленген, маңызды фактор болды. Көп жиілікті акустикалық-оптикалық жүйе (AOS) ғалымдарға зерттеу кезінде акустикалық түрде "көрілген" балық түрлерін ажыратуға мүмкіндік береді және бұрын тиімді зерттеу жүргізуге мүмкіндік болмаған қиындарда жұмыс істейді. AOS сонымен қатар ғалымдарға зерттеумен өлшенгендерді нақты уақыт режимінде бейне түрінде көруге мүмкіндік береді. Басқа зерттеулерден алынған деректер де қор бағалауларының сәттілігі үшін маңызды болды, атап айтқанда, жақсартылған әдістермен анықталған жас топтарының жиілігі. 2014 жылғы қор бағалаулары, қатаң сараптамадан өткеннен кейін, үш қордың аулау көлемін арттыруға жеткілікті түрде қалпына келгенін көрсетті. Осы қорларға қатысты Жалпы теңіздік аулау мөлшері (TAC) кейіннен арттырылды. Төртінші қордың жағдайы нашар деп бағаланды және қордың қалпына келуіне мүмкіндік беру үшін TAC 40%-дан астамға төмендетілді. Бұған қоса, сала демеушілігімен жүргізілген Басқару стратегиясын бағалау аяқталды, ол ең жоғары тұрақты өнімділікті қамтамасыз ететін биомасса мөлшерін анықтады (балық ауланбаған биомассаның шамамен 25–27 пайызы). Осы нәтижелерге сүйене отырып, балық шаруашылығы саласы апельсинді ірі балық қорларын балық ауланбаған биомассаның 30–50 пайызы деңгейінде ұстауға келісті. Сонымен қатар, қордың жағдайына қарай аулау шектерін анықтайтын Аулауды бақылау ережесі келісілді. Осы балық аулауларына қатысты аулау шектері қазіргі уақытта келісілген Аулауды бақылау ережесінің нәтижелерімен сәйкес келеді. 2014 жылдың мамыр айында үш апельсинді ірі балық аулауы Теңіз басқару кеңесінің балық аулау стандартына сәйкес толық бағалауға түсті.

Австралиялық балық шаруашылығы

Австралиялық апельсинді балықтың аулауы 1970-ші жылдарға дейін ашылмаған, бірақ 2008 жылға қарай кейбір популяциялардың биомассасы жоғары деңгейде сақталса, ал басқалары коммерциялық аулаудың салдарынан балық ауланбаған кездегі деңгейдің 10%-ына дейін төмендеді деп есептелді. Ол Австралияда шамадан тыс аулау салдарынан қорғалатын түрлер тізіміне енген алғашқы коммерциялық балық болды. 2017 жылдың соңына қарай Австралияда апельсинді балықтың бірнеше аулау аймақтары қайта ашылды. 2020 жылдың шілде айында АҚШ-тағы жетекші MSC кеңес беру компаниясы (сәйкестікті бағалау органы немесе CAB), Австралияның шығыс аймағындағы апельсинді балық квоталарын ұстаушылар тобының тапсырысы бойынша, бағалау есебін жариялады. Есепте шығыс аймақтағы апельсинді балық популяциясына MSC аккредитациясы берілуі ұсынылды, балық шаруашылығы мен оның басқарылуы үш бағалау принципі бойынша жоғары бағаланды (289/300). Алайда, «Австралия теңіздік қорғау қоғамы» және «Дүниежүзілік жабайы табиғат қоры» сияқты экологиялық ұйымдар кешігіп наразылық білдірді. MSC стандартына қайшы келетін, бір жылдан астам уақытқа созылған процеске қатыспаған осы екі ҮЕҰ-дан наразылықты қабылдау туралы MSC шешімі көптеген сарапшылар тарапынан стандарттың тәуелсіздігі мен сенімділігіне күдік тудырды. Арбитр 2021 жылдың басында үш рет шешім шығарды, әрқайсысы Апелляция берушілердің, CAB және Балық шаруашылығы клиенттерінің ұсыныстарын қарастырды. Осы процесте Австралияның балық шаруашылығы министрі MSC-ге хат жолдап, апельсинді балықтың Австралияның EPBC заңы (1999) бойынша тізімделгенімен қатар, Балық шаруашылығын басқару заңы (1991) және Балық шаруашылығы әкімшілігі заңы (1991) бойынша басқарылатындығын, апельсинді балықты коммерциялық түрде аулау оның қалпына келуіне мүмкіндік беретінін және EPBC заңының осы коммерциялық аулауға рұқсат беретін бөлімінде тізімделгенін түсіндірді. Алайда, арбитр стандарттың қауіп төнген түрлерді сертификаттауды көздемегенін және қауіп төнген түрлерге қатысты мақсат – аулаудың тоқтатылуы екенін анықтады. Сонымен қатар, апельсинді балық EPBC заңы бойынша тізімделгендіктен, оны MSC принципінің 2-сіне сәйкес, жойылып бара жатқан, қауіп төндіретін және қорғалатын (ETP) түр ретінде қарастыру керек, сондықтан оны 1-ші принцип бойынша нысаналы немесе зерттелетін түр ретінде қарастыруға болмайды. Өзінің екінші шешімінде (2021 жылғы ақпан) арбитр шешімін былай қорытындылады: «Бұл нақты популяция, CAB мәлімдегендей және менің шектеулі өкілеттігімде оған қарсы пікір білдіруге негіз жоқ, жақсы басқарылады және қазіргі ғылыми деректерге сәйкес тұрақты түрде ауланады. Сондықтан мен тергеуді қайта қарау туралы шешім CAB және балық шаруашылығы клиенттері үшін аса ұнамсыз болады деп санаймын. Алайда, менің ойымша, қиындық – стандарттың Австралияның ETP заңнамасымен салыстырғандағы тар шеңберінде жатыр. Менің пікірімше, қордың тұрақтылығы және бағалау бірлігінің сертификатталуға жарамдылығы туралы менің жеке көзқарасымды ескере отырып, стандартты түсіндіруден асып түсуге менің құқығым жоқ. Бұл мәселені шешу үшін Австралия заңнамасын өзгерту немесе стандартты нақтылау қажет. Балық шаруашылығы клиенті кейіннен осы популяцияны бағалаудан шығарды. Наразылық процесінің құжаттарын мына жерден табуға болады: https://fisheries.msc.org/en/fisheries/australia-orange-roughy-eastern-zone-trawl/@@assessments. Осы шешіммен құрылған прецедент Австралиядағы MSC-нің болашағы туралы сұрақтар тудырды, өйткені қазіргі MSC сертификаттарына қатысы бар балық түрлерінің көпшілігі EPBC заңы бойынша тізімделген. MSC стандартының және Австралия заңнамасының қазіргі сәйкес келмейтіні – MSC жүйесінің Австралияда дамуының баяу болуының және Австралия тұтынушыларының MSC брендін танымауының бір себебі.