Кіріспе

Шато (шато; көпше: шатолар) – әулет иесінің немесе ақсүйектердің қалашығы немесе резиденциясы, немесе беделді адамдардың немесе дворяндардың әсем елдік үйі, бастапқыда және қазірге дейін француз тілді аймақтарда бекініспен немесе бекініссіз. Бүгінде шато француз стилінде салынған кез келген салтанатты резиденция болуы мүмкін; бұл термин сонымен қатар, әсіресе Францияның Бордо аймағында, шарапшының меншігі үшін де жиі қолданылады.

Анықтама

Шато сөзі француз тілінен ағылшын тіліне енген, оның мағынасы француз тіліндегіден гөрі нақтырақ. Француз тіліндегі "шато" сөзі ортағасырлық қамалдардан, Ренессанс дәуіріндегі сарайлардан және XIX ғасырдың әдемі ауылдық үйлерінен бастап әртүрлі ғимараттарды білдіреді. Сондықтан француз тіліндегі "шато" сөзін ағылшын тіліне аударғанда, аталған ғимараттың ерекшеліктерін ескере отырып, сақтық тану керек. Көптеген француз шатолары "қамалдар" емес, "сарайлар" немесе әдемі "ауылдық үйлер", сондықтан олар үшін "шато" сөзі ағылшын тілінде қолдануға болады. Кейде "сарай" сөзі қолайлырақ. Мысалы, француз тілінде "le palais de Versailles" деп аталатын Версаль шатосы, құрылыс кезінде елді мекенде орналасқан болғанымен, қамалға ешқандай ұқсамайды, сондықтан ағылшын тілінде көбінесе Версаль сарайы деп аталады. Француз тілінде нақтылау қажет болған жағдайда, "château fort" термині мықты қамалдарды сипаттау үшін қолданылады, мысалы, Château fort de Roquetaillade. Шатоның қалалық әріптесі француз тілінде "пале" (palais) деп аталады, ол әдетте қаладағы өте әсем резиденцияларға қолданылады. Бұл қолданыс ағылшын тіліндегі "сарай" (palace) терминінен өзгеше, себебі сарайдың міндетті түрде қалада болуы талап етілмейді, бірақ "пале" сөзі ең сәнді патшалық резиденциялардан басқа ғимараттар үшін сирек қолданылады. Француз тілінде "hôtel particulier" термині үлкен салтанатты қалалық "жеке үйді" білдіреді.

Тұжырымдама

Шато — бұл «қуат үйі», деп сэр Джон Саммерсон британдық және ирландтық «әсем үйлерді» атады, олар француз шатоларының Британ аралдарындағы сәулеттік баламасы болып табылады. Бұл белгілі бір ресми мәртебесі бар отбасының жеке (әдетте мұрагерлік) белгісі, ол жергілікті биліктің өкілі ретінде танылады; сондықтан «шато» сөзі көбінесе француз дворяндарының немесе патша әулетінің мүшесінің тұрғын үйін білдіреді. Дегенмен, кейбір тамаша шатолар, мысалы, Во-ле-Виконт, негізінен жоғары буржуазия өкілдері, бірақ жақында абыройлы атанғандар: салық жинаушылар және Людовик XIII және оның мұрагерлерінің министрлері салған. Тұрғын үйлердің сапасы айтарлықтай өзгеруі мүмкін, үлкен қалаларға жақын патшалар мен бай элитаға тиесілі шатолардан бастап, ауылдағы кедей дворяндар мен шенеуніктер тастап кеткен, оқшауланған және осал шатоларға дейін. Шато тарихи тұрғыдан өз жерімен (жерлерімен) қамтамасыз етілген, ол шато қоғамын көбінесе өзін-өзі қамтамасыз ететін, тарихи римдік және ерте ортағасырлық вилла жүйесімен үйлесімді еткен (мысалы, маноризм, асаенда). Римнің Плиний Ақсақал, Мэценат және император Тиберий заманындағы ашық виллалар қабырғаланып, содан кейін 3-ші ғасырда бекітілді, осылайша кастельдар «шатоларға» айналды. Қазіргі уақытта шатолардың кейбір қоршаулары осы бекініс құрылыстарының алыс ұрпақтары болып табылады: қоршалған, қақпалы, жабылатын алаң, мүмкін қақпа үйі немесе күзетшінің бөлмесі және қосалқы ғимараттар (жая, асхана, сыра қайнату, нан пісіру, гарсоньердегі қызметшілер бөлмелері). Cour d'honneur (құрмет алаңы) кіреберісінен басқа, шатода ішкі алаң («алаң») болуы мүмкін, ал жеке тұрғын үй ішінде шато қарапайым және сыпайы жабық саябаққа қарайды. Париж қаласында Лувр (бекітілген) және Люксембург сарайы (бастапқыда қала маңындағы) бастапқыда шато деп аталды, бірақ қала оларды қоршағанда «сарайларға» айналды. Француз тілінде сөйлейтін басқа да еуропалық аймақтарда, мысалы Валлонияда (Бельгияда), «шато» сөзі Франциядағыдай мағынада қолданылады. Бельгияда 17-ғасырдағы Маршин графтарының шатосы және 18-ғасырдағы Сенеффе шатосы француз сәулетінің күшті ықпалын көрсетеді. АҚШ-та «шато» сөзі таңдамалы түрде қабылдады. Род-Айленд штатының Ньюпорт қаласындағы алтын ғасыр курортындағы үлкен үйлер «коттедждер» деп аталды, бірақ Уилмингтонның солтүстігінде, Делавэр штатында, бай, ауылдық «Шато елінде», қуатты Дюпон отбасының орталығында «шато» сөзі өзінің бастапқы мағынасында қолданылады. Канадада, әсіресе ағылшын тілінде, «шато» әдетте үйді емес, қонақ үйді білдіреді және тек елдегі ең әсем теміржол қонақ үйлеріне қолданылады, олар Канада теміржолының алтын ғасырында салынған, мысалы, Альберта штатының Лейк-Луиза қаласындағы Шато Лейк-Луиза, Оттавадағы Шато Лориер, Монтебелло қаласындағы Шато Монтебелло, Квебек және ең танымал, Квебек қаласындағы Шато Фронтенак.

Лоара аңғары

Лоара аңғарында (Vallée de la Loire) 300-ден астам шато бар. Олар 10-шы мен 20-шы ғасырлар аралығында салынды, бастапқыда француз патшалары, одан кейін ақсүйектер салған; осы себепті аймақ "Патшалар аңғары" деп аталады. Басқа жағынан, қоңыржай климаты, шарап өсіруге қолайлы топырағы және құнарлы ауыл шаруашылығы жерлеріне байланысты Лоара аңғары "Францияның бағы" деп те аталады. Шатолардың көлемі зордан (көбінесе қазір мемлекеттік меншікте) Саумердегі Болиеу шатосы сияқты кішкентай, "адам өлшемді" шатоларға дейін жетеді, сондай-ақ Чинонға жақын орналасқан ортағасырлық Ривау шатосы да жергілікті туфто тасынан салынған.

Шенонсо қамалы

Ченонсо сарайы — Францияның Луара аймағындағы Индре-э-Луар департаментіндегі шағын Ченонсо ауылының жанында Шер өзені арқылы созылып жатқан француз сарайы. Бұл Луара аймағындағы ең әйгілі сарайлардың бірі. Ченонсо иелігі туралы алғашқы жазбалар 11 ғасырда кездеседі. Қазіргі сарай 1514–1522 жылдары ескі диірмен орнында салынды, кейіннен өзенге қарай кеңейтілді. Өзен үстіндегі көпір 1556–1559 жылдары француз ренессансының сәулетшісі Филибер де л'Ормның жобасы бойынша, ал көпірдегі галерея 1570–1576 жылдары Жан Буланның жобасы бойынша салынды.

Дампиер-ен-Ивелиндер сарайы

Жюль Хардуан Мансарт 1675–1683 жылдары Шеврзе герцогы, Колберттің күйеу баласы үшін салған Дампиер қасары – француз барокко стиліндегі шағын ғана қасары. Әдемі әсем темірден жасалған қос қақпалардың артында қорғалған негізгі ғимарат және оның шаруашылық құрылыстары (corps de logis) балюстрадалармен байланысқан, құрғақ тас және шағыл төселген құрмет алаңының айналасында симметриялы түрде орналасқан. Одан артында орталық ось бұрынғы гүлзарлардың арасымен созылып, қазір шөп шабылып жатыр. Формальды түрде су жолдары салынған парк Андре Ле Нотрдың еңбегімен жасалған.

Монтсоро шатыры

Монтсоро шатосы – Луара алқабындағы Луара өзенінің арнасына тікелей салынған жалғыз шато. Бұл Франциядағы Ренессанс архитектурасының алғашқы үлгілерінің бірі. Монтсоро 1453 жылы Жан II де Шамбес (Францияның Карл VII-нің бірінші кеңесшісі және Венеция мен Түркиядағы Франция елшісі) патшаның бұйрығымен, Жүз жылдық соғыс аяқталғаннан кейін көп ұзамай салынды. Француз драматургі Александр Дюма Монтсоро шатосын француз дін соғыстары туралы трилогиясымен әлемге таныстырды, оның екінші томы – «Монсоро ханымы».

Во-ле-Викомте сарайы

Vaux le Vicomte сарайы – Францияның Сейн және Марна департаментіне қарасты Майнси қаласында, Мелуньге жақын орналасқан, Парижден оңтүстік-шығысқа қарай 55 шақырым қашықтықтағы барокко стиліндегі француз сарайы. Ол 1658 жылдан 1661 жылға дейін Луи Ле Воу Николя Фуке, Белль-Айль графы (Белль-Иль-ан-Мер), Мелунь және Вокс виконты, XIV Людовик патшаның қаржы министрі үшін салынған. Сарайдың ішкі кеңістігін суретші Шарль Ле Брун әсем әшекейлеген. Луи Ле Воу және Шарль Ле Брун кейіннен XIV Людовик патша Версальде жұмыс істеуге шақырды.

Версаль сарайы

Версаль сарайы, немесе француз тілінде Château de Versailles – Францияның Иль-де-Франс аймағындағы Версаль қаласындағы патша сарайы. Сарай салынған кезде Версаль елді мекен болған, бірақ бүгінде ол Париждің оңтүстік-батысына қарай 20 шақырымдай жерде орналасқан бай шаһаршыққа айналды. Версаль сарайы 1682 жылдан бастап, XIV Людовик Парижден көшіп келгеннен бастап, Франциядағы саяси биліктің орталығы болды. Француз революциясы басталғаннан кейін 1789 жылдың қазан айында патшалық отбасы астанаға қайта оралуға мәжбүр болғанға дейін Версаль осы мәртебесін сақтап келді. Сондықтан Версаль ғимарат ретінде ғана емес, Ескі Режимнің абсолюттік монархиясының символы ретінде де әйгілі.