Кіріспе

Африкадағы Ұлы көл – Малави көлі, сонымен қатар Танзанияда Ньяса көлі және Мозамбикте Лаго Ниасса деп аталады, Африкадағы Ұлы көлдердің бірі және Шығыс Африка жарылыс жүйесіндегі ең оңтүстік көл. Ол Малави, Мозамбик және Танзания арасында орналасқан. Көлемі бойынша әлемдегі төртінші ірі тұщы сулы көл, ауданы бойынша тоғызыншы және Африкадағы үшінші үлкен, екінші терең көл. Малави көлінде әлемдегі басқа көлдерге қарағанда балық түрлерінің саны көп. 2011 жылдың 10 маусымында Мозамбик үкіметі көлдің Мозамбик бөлігін ресми түрде қорық деп жариялады, ал Малавиде көлдің бір бөлігі Малави көлі ұлттық паркінің құрамына кіреді. Малави көлі – меромиктік көл, яғни оның су қабаттары араласпайды. Малави көлі суының тұрақты қабаттануы және оксикалық-аноксикалық шекарасы шағын химиялық және температуралық айырмашылықтар арқасында сақталады.

География

Малави көлі арасында орналасқан. Көлдегі судың жоғалуының 80% астамын булану құрайды, бұл Шир өзені арқылы болатын шығыннан әлдеқайда көп. Малави көлінен Шир өзеніне ағып түсетін сулар экономика үшін маңызды, себебі су ресурстары гидроэнергетиканы, суаруды және төмен жатқан аймақтардың биологиялық әртүрлілігін қолдайды. Жақында көл деңгейінің төмендеуі және жалпы құрғау тенденциясы Малави көліне болашақ климаттың әсеріне қатысты алаңдаушылықтар тудырды. Көл аймағындағы климаттың өзгеруі байқалады, бүкіл ел бойынша температураның артуы күтілуде. Көл Таңганьика көлінің оңтүстік-шығысында орналасқан, ол да Шығыс Африка жарылысының ұлы көлдерінің бірі. Малави көлі ұлттық паркі көлдің оңтүстік жағында орналасқан.

Геологиялық тарих

Малави – Рифт аңғарының ірі көлдерінің бірі және ежелгі көл. Көл Шығыс Африка рифтінің ашылуынан пайда болған аңғарда орналасқан, онда Африка тектоникалық плитасы екі бөлікке бөлінуде. Бұл дивергенттік тектоникалық плиталар шекарасы деп аталады. Малави көлінің жасы әдетте 1-2 миллион жылға бағаланады, бірақ жақындағы дәлелдер көлдің бассейнінің шамамен 8,6 миллион жыл бұрын қалыптаса бастағанын және терең су жағдайының 4,5 миллион жыл бұрын пайда болғанын көрсетеді, яғни көл едәуір көне. Су деңгейі уақыт өте келе күрт өзгеріп, қазіргі деңгейден төменге дейін және жоғарыға дейін ауысқан. Термоклин тереңдікте орналасқан. Көл суы өте таза, көріну қашықтығы дейін жетеді, бірақ осы көрсеткіштің жартысынан азырақ жиі кездеседі және лайлы шығанақтарда дейін төмендейді. Дегенмен, қаңтардан наурызға дейінгі жаңбырлы маусымда лайлы өзендердің құйылуынан сулардың лайлы болуы артады.

Еуропалық отарлау

1846 жылы португал саудагері Кандидо Хосе да Коста Кардосо көлге алғаш рет келген еуропалық болды. Дэвид Ливингстон 1859 жылы көлге жетіп, оған Ньяса көлі деген ат қойды. «Жұлдыздар көлі» деген лақап Ливингстон Малавиде балықшылардың қайықтарындағы шамдардың жарығын көргеннен кейін пайда болды, олар алыстан аспандағы жұлдыздар сияқты көрінеді. Кейіннен, аймақты шарлаған күшті және қауіпті дауылдарды бастан өткергеннен соң, ол оны «Дауылдар көлі» деп те атады.

Танзания мен Малави арасындағы дау

Көлдің ауданын Малави мен Танзания арасында бөлісу мәселесі даулы болып тұр. Танзания халықаралық шекара көлдің ортасынан өтеді деп санайды. Ал Малави, керісінше, Мозамбикке жататын бөлігін қоспағанда, осы көлдің барлық бетін, тіпті Танзанияның жағалауына жақын суларды да өздеріне тиесілі деп таластап отыр. Екі тарап та 1890 жылғы Ұлыбритания мен Германия арасындағы Хелиголанд шартына сілтеме жасайды. Бұл даудың бастауы британдық отаршылдық үкімет Германиядан Танганьиканы жаулап алғаннан кейін, көлдің барлық суларын Ньясаленд аумағының құрамына қосып, Танганьика бөлігін жеке басқаруды ұйымдастырмаған кезде туды. Кейін отаршылдық кезеңде екі юрисдикция орнатылды. Дау 1967 жылы Танзания Малавиге ресми наразылық білдіргенде күрт өршіді, бірақ ешқандай шешім қабылданбады. 1990 жылдары мен XXI ғасырда даудың шиеленісуі жиі болды. 2012 жылы Малавидің мұнайды барлауға бастартысы мәселені қайтадан күн тәртібіне қойды, соның салдарынан Танзания дау шешілгенге дейін барлау жұмыстарын тоқтатуды талап етті.

Малави мен Мозамбик шекарасы

1954 жылы британдықтар мен португалдықтар арасында келісімге қол қойылды, оған сәйкес көлдің ортасы екі елдің шекарасы болды, бірақ Чизумулу және Ликома аралдары британдықтардың құрамында қалды және қазір Малавинің бөлігі болып табылады. 1935 жылы пайдалануға берілді. Паром 1951 жылы пайдалануға берілді. Соңғы жылдары ол көбінесе жұмыстан тоқтатылып тұрады, бірақ жұмыс істеген кезде көлдің оңтүстік ұшындағы Маймыл шығанағы мен солтүстік ұшындағы Каронга арасында, ал кейде Танзанияның Иринга аймағына қатынайды. Паром 1980 жылы пайдалануға берілді. Ол әдетте көлдің оңтүстік бөлігінде жұмыс істейді, бірақ егер «Илала» жұмыстан тоқтаса, Каронгаға бағытты орындады. Танзаниялық паром 1988 жылы салынған. 1997 жылға дейін операторы Танзания теміржол корпорациясының теңіз бөлімшесі болды, содан кейін «Теңіз қызметтері» жауапкершілігі шектеулі компаниясы болды. «Сонгеа» апта сайын Лиули мен Нката шығанақтары арасында Итунги және Мбамба шығанақтары арқылы қатынайды.

Жабайы табиғат

Малави немесе Ньяса көлінде және оның төңірегінде Ніл крокодилдері, бегемоттар, маймылдар және көлдегі балықтармен қоректенетін африкалық балық бүркіттерінің көп саны табылады.

Молюскалар

Малави көлі 28 түр тұщы су шаянының (оның ішінде 16 эндемик) және 9 екі жақтаулы моллюскінің (2 эндемик, Aspatharia subreniformis және Nyassunio nyassaensis унионидтері) мекені болып табылады. Эндемик тұщы су шаяндары Bellamya, Bulinus, Gabbiella, Lanistes және Melanoides туыстарының мүшелері. Малави көлінде Bulinus туысының жалпы саны төрт шаян түрі кездеседі, ол бильхарзияның белгілі аралық қожайыны болып табылады. 1964 жылы Маймыл шығанағында жүргізілген зерттеуде көлден екі эндемик шаян түрі (B. nyassanus және B. succinoides) және одан бөлінген лагуналардан екі эндемик емес түр (B. globosus және B. forskalli) табылды. Соңғы түрлер бильхарзияның аралық қожайындары болып табылады, олардың суда паразиттің дернәсілдері анықталды, бірақ тәжірибелерде Британдық табиғи тарих мұражайының К. Райт көлдегі екі эндемик түрді паразиттермен жұқтыра алмады. Көлде көп сағаттар өткізген далалық жұмыскерлер көлдің өзінде B. globosus немесе B. forskalli таба алмады. Соңғы кезде аурудың өзі көлде проблемаға айналды, себебі эндемик B. nyassanus аралық қожайынға айналды. Бұл өзгеріс алғаш рет 1980 жылдардың ортасында байқалды, бұл шаянды жейтін циклидтердің (мысалы, Trematocranus placodon) көп аулауынан және/немесе бильхарзия паразитінің жаңа штаммынан туындауы мүмкін. Атидтік шаян Caridina malawensis көлге ендемик, бірақ оны жақсы білмейді және тарихи түрде көлде кездеспейтін C. nilotica-мен шатастырылып келген. Пелагикалық зоопланктон түрлеріне екі кладоцеран (Diaphanosoma excisum және Bosmina longirostris), үш копепод (Tropodiaptomus cunningtoni, Thermocyclops neglectus және Mesocyclops aequatorialis) және бірнеше остракодтар (сипатталған және сипатталмаған түрлерді қоса алғанда) кіреді.

Көл құстары

Малави көлі шағын, зиянсыз көлдегі ұшқыштардың – Chaoborus edulis түрінің үлкен үйірлерімен әйгілі. Бұл үйірлер әдетте судың үстінен алыс жерде пайда болады, оларды түтін деп жаңылыстыруға болады, және Дэвид Ливингстон көлді зерттеген кезде оларды байқаған. Суда тіршілік ететін дернәсілдер зоопланктонмен қоректенеді, күндіз су түбінде, ал түнде судың жоғары қабаттарында болады. Олар жұмыртқаларын су бетінде шашады, ал ересек ұшқыштар өледі. Ересек ұшқыштар құстар мен жергілікті халық үшін маңызды, олар оларды жоғары ақуызды конгу торттарын/бургерлерін жасау үшін жинап алады – бұл жергілікті деликатес.