Кіріспе
Жаңа Испания аумағындағы Испания билігін аяқтаған қарулы қақтығыс – Мексика Тәуелсіздік соғысы (lang es, 16 қыркүйек 1810 – 27 қыркүйек 1821) – Мексиканың Испания империясынан тәуелсіздік алуына әкелген қарулы қақтығыс және саяси үдеріс. Бұл біртұтас оқиға емес, бір кезеңде болған жергілікті және аймақтық күрестердің жиынтығы болды, оны революциялық азамат соғысы деп санауға болады. Ол 1821 жылдың 28 қыркүйегінде Мексика қаласында патшалық үкімет құлағаннан кейін және тәуелсіздік күштерінің әскери жеңісімен Мексика империясының тәуелсіздік декларациясының қабылдануымен аяқталды. Мексиканың Испаниядан тәуелсіздігі Испания империясы мен оның ең құнды теңіз арқылы иелігі арасындағы қарым-қатынастың алдын ала болжамды нәтижесі емес еді, бірақ Испаниядағы оқиғалар 1810 жылы қарулы көтерілістің басталуына және қақтығыстың соңына дейінгі соғыстың барысына тікелей әсер етті. Наполеон Бонапарттың 1808 жылы Испанияға басып кіруі патшалық биліктің заңдылығына күмәндік тудырды, өйткені ол испан монархы Карл IV-ті тақтан басқаруға мәжбүр еткеннен кейін өзінің бауыры Жозефті испан тағына отырғызды. Испанияда және оның көптеген теңіз арқылы иеліктеріндегі жергілікті жауап – Бурбон монархиясының атынан билік жүргізетін хунталарды құру болды. Испания мен теңіз арқылы аумақтардан келген делегаттар Кадисте – Иберия түбегінің әлі де испандық бақылаудағы шағын бөлігінде – Кадис кортесі ретінде бас қосып, 1812 жылғы испан конституциясын жасады. Бұл конституция Испанияның заңды монархы болмаған жағдайда жаңа басқару жүйесін құруға бағытталған. Ол Америкада туған испандардың (криоллолардың) жергілікті билікке көбірек қол жеткізу және Пиреней түбегінде туған испандармен (пенинсуларалармен) тең құқықтарға ие болу тілегін қанағаттандыруға тырысты. Бұл саяси үдеріс тәуелсіздік соғысы кезінде және одан кейін Жаңа Испанияда елеулі әсер етті. Мексикадағы бұрыннан бар мәдени, діни және нәсілдік бөліністер тәуелсіздік қозғалысының дамуында ғана емес, сонымен қатар қақтығыстың өрбуіне де маңызды рөл атқарды. Қақтығыс бірнеше кезеңнен өтті. Тәуелсіздік үшін алғашқы көтеріліс 1810 жылдың 16 қыркүйегінде Долорес шақыруын жасаған приход пасторы Мигель Идальго и Костилья басшылығымен жүзеге асты. Көтеріліс кең ауқымды болды, бірақ жақсы ұйымдастырылмаған. Идальго патшалық күштерге түсті, діни лауазымынан шеттетіліп, 1811 жылдың шілдесінде өлім жазасына кесілді. Көтерілістің екінші кезеңін 1815 жылы патшалық күштерге түсті және өлім жазасына кесілген Хосе Мария Морелос басқарды. Көтеріліс партизандық соғысқа айналды, Висенте Герреро көшбасшы ретінде көзге түсті. Патшалық күштер де, көтерілісшілер де басымдыққа ие бола алмады, әскери тұрақсыздық 1821 жылға дейін жалғасты, осы жылы бұрынғы патшалық қолбасшы Агустин де Итурбиде 1821 жылғы Игуала жоспары бойынша Герреромен одақ құрды. Олар біріккен әскери күш құрып, патшалық үкіметтің құлауына және тәуелсіз Мексиканың құрылуына жылдамдық берді. Мексикадағы оқиғалардың күтпеген бұрылысы Испаниядағы оқиғалармен шақырылды. 1820 жылы испан либералдары Фердинанд VII-нің автократиялық билігін құлатқанда, Жаңа Испаниядағы консерваторлар саяси тәуелсіздікті өздерінің позицияларын сақтаудың жолы ретінде қарастырды. Біріккен әскери күш 1821 жылдың қыркүйегінде жеңіспен Мексика қаласына кірді, ал испан вице-падишасы Хуан О’Донажу испан билігін аяқтаған Кордова шартына қол қойды. Тәуелсіздік алғаннан кейін Жаңа Испанияның құрлық бөлігі Агустин де Итурбиде басқарған Бірінші Мексика империясы ретінде ұйымдастырылды. Бұл уақытша конституциялық монархия құлатылды және 1823 жылы федеративтік республика жарияланды, ол 1824 жылғы Конституцияда бекітілді. Испанияның кейбір қайта басып алу әрекеттерінен кейін, соның ішінде 1829 жылы Исидро Баррадастың экспедициясы, Испания Изабелла II билігімен 1836 жылы Мексиканың тәуелсіздігін мойындады.
The Mexican War of Independence (lang es, 16 September 1810 – 27 September 1821) was an armed conflict and political process resulting in Mexico's independence from the Spanish Empire. It was not a single, coherent event, but local and regional struggles that occurred within the same period, and can be considered a revolutionary civil war. It culminated with the drafting of the Declaration of Independence of the Mexican Empire in Mexico City on September 28, 1821, following the collapse of royal government and the military triumph of forces for independence. Mexican independence from Spain was not an inevitable outcome of the relationship between the Spanish Empire and its most valuable overseas possession, but events in Spain had a direct impact on the outbreak of the armed insurgency in 1810 and the course of warfare through the end of the conflict. Napoleon Bonaparte's invasion of Spain in 1808 touched off a crisis of legitimacy of crown rule, since he had placed his brother Joseph on the Spanish throne after forcing the abdication of the Spanish monarch Charles IV. In Spain and many of its overseas possessions, the local response was to set up juntas, ruling in the name of the Bourbon monarchy. Delegates in Spain and overseas territories met in Cádiz — a small corner of the Iberian Peninsula still under Spanish control — as the Cortes of Cádiz, and drafted the Spanish Constitution of 1812. That constitution sought to create a new governing framework in the absence of the legitimate Spanish monarch. It tried to accommodate the aspirations of American born Spaniards (criollos) for more local control and equal standing with Peninsular born Spaniards, known locally as peninsulares. This political process had far reaching impacts in New Spain during the independence war and beyond. Pre existing cultural, religious, and racial divides in Mexico played a major role in not only the development of the independence movement but also the development of the conflict as it progressed. The conflict had several phases. The first uprising for independence was led by parish priest Miguel Hidalgo y Costilla, who issued the Cry of Dolores on 16 September 1810. The revolt was massive and not well organized. Hidalgo was captured by royalist forces, defrocked from the priesthood, and executed in July 1811. The second phase of the insurgency was led by Father José María Morelos, who was captured by royalist forces and executed in 1815. The insurgency devolved into guerrilla warfare, with Vicente Guerrero emerging as a leader. Neither royalists nor insurgents gained the upper hand, with military stalemate continuing until 1821, when former royalist commander Agustín de Iturbide made an alliance with Guerrero under the Plan of Iguala in 1821. They formed a unified military force rapidly bringing about the collapse of royal government and the establishment of independent Mexico. The unexpected turn of events in Mexico was prompted by events in Spain. When Spanish liberals overthrew the autocratic rule of Ferdinand VII in 1820, conservatives in New Spain saw political independence as a way to maintain their position. The unified military force entered Mexico City in triumph in September 1821 and the Spanish viceroy Juan O'Donojú signed the Treaty of Córdoba, ending Spanish rule. Following independence, the mainland of New Spain was organized as the First Mexican Empire, led by Agustín de Iturbide. This ephemeral constitutional monarchy was overthrown and a federal republic was declared in 1823 and codified in the Constitution of 1824. After some Spanish reconquest attempts, including the expedition of Isidro Barradas in 1829, Spain under the rule of Isabella II recognized the independence of Mexico in 1836.
Тақ билігіне қарсы іс-қимыл
Мексика тарихында жаулап алудан кейінгі ерте кезеңнен бастап, кейбір адамдар жеке мексикалық ұлттық идеясын айта бастады, бірақ бұл тек элиталық креолдық ортада болды. Осы тәуелсіздік туралы сыбыстарға қарамастан, 1810 жылға дейін испан империялық билігіне қарсы күрес сирек және салыстырмалы түрде оқшау болды. 1542 жылы Киелі Рим императоры Карл V Жаңа заңдарды енгізгеннен кейін патша билігіне қарсы алғашқы қарсылық болды. Бұл заңдарға сәйкес, энкомендалардың жерлері қазіргі иелерінің қайтысымен тоқтатылатын болды. Энкомендалардың құсауына Эрнан Кортестің ұлы Дон Мартин Кортес, сондай-ақ басқа да құсаушылар кірді, ол жер аударылды, ал қалғандары жазаланды. Тақ билігіне тағы бір сын 1624 жылы болды, ол кезде элиталар реформашы вице-король Диего Каррильо де Мендосаны, 1-ші Гелвес маркізін құлатты, ол элиталардың пайдасын көретін қылмыстық желілерді жоюға және дін қызметкерлерінің ықпалын шектеуге тырысты. 1624 жылы Мексика қаласының қарапайым халқы элиталардың ынталандыруымен діни көтеріліс жасады, нәтижесінде вице-король қызметтен алынды. Көпшілігі католик болған халық: «Патша гүлденсін! Мәсіхке махаббат! Жаман үкіметке өлім! Еретик лютеран [Гелвес вице-королі] өлімге кесілсін! Вице-корольді тұтқындаңдар!» деп шулаған. Шабуыл монархияға немесе отарлық үкіметке емес, патшаның жаман өкілі саналған Гелвесқа қарсы бағытталды. 1642 жылы Америкада туған испандар, қара нәсілділер, үндістер және касталарды испан тәжіне қарсы біріктіріп, Мексиканың тәуелсіздігін жариялау туралы әңгіме болды. Тәуелсіздікке ұмтылған адам өзін Дон Гийлен Лампарт и Гусман деп атады, ол туғанда Уильям Лампорт есімді ирландиялық болатын. Лампорттың құсауы ашылды, ол 1642 жылы Инквизициямен тұтқындалды және он бес жылдан кейін бүлік жасағаны үшін жазаланды. Бүгінде Мексикадағы Тәуелсіздік періштесінің іргетасында Лампорттың мүсіні орнатылған. 1692 жылы Мексика қаласында үлкен көтеріліс болды, онда қарапайым халық вице-корольдің сарайын және архиепископтың резиденциясын өртеп жіберуге тырысты. Кристобаль де Виллалпандо салған картина толқудың салдарынан келген зиянды көрсетеді. 1624 жылғы көтерілістен айырмашылығы, онда элиталар қатысып, вице-корольге ешқандай жаза берілмеді, 1692 жылғы көтеріліс тек қарапайым халықтың бастамасы болды және нәсілдік мәселелер де болды. Көтерілісшілер испан билігінің символына шабуыл жасап, «[Америкада туған] испандарды және біздің жүгерімізді жейтін гачупиндарды [Иберияда туған испандарды] өлтіріңдер! Біз соғысқа қуана барамыз! Құдай испандарды жоюды қалайды! Біз мойынсұнбай өлуге дайынбыз! Бұл біздің жеріміз емес пе?» деп айқайлады. Вице-король көтерілістің себебіне, яғни қаладағы кедейлерге әсер еткен жүгері бағасының өсуіне қатысты мәселені шешуге тырысты. Бірақ 1692 жылғы көтеріліс «Испан билігіне қауіп төндірген таптық соғыс болды. Жаза тез және қатал болды, ал басқа да көтерілістер Pax Hispanica-ға бұзылмады». Бір ғасырдан кейін халық санының өсуі және ауыр құрғақшылық салдарынан 1785 және 1808 жылдары екі азық-түлік көтерілісі болды. Бірінші көтеріліс ауыррақ болды, бірақ екеуі де зорлық-зомбылыққа және отарлық үкімет лауазымдарына деген ашуға әкелді. Алайда, бұл көтерілістер мен 1810 жылғы тәуелсіздік қозғалысы арасында тікелей байланыс жоқ, бірақ 1808–1809 жылдардағы азық-түлік тапшылығы саяси режимге деген халықтың наразылығына ықпал еткен фактор болуы мүмкін.
Революция дәуірі, Испания және Жаңа Испания
XIX ғасырдың басында революция дәуірі толыққанды жүріп жатқанда, 1808 жылы Наполеонның Иберия түбегіне шабуылы Испанияны ғана емес, сонымен қатар Испанияның теңіз арқылы билейтін иеліктерін де тұрақсыздандырды. 1776 жылы Англо-Американың он үш колониясы және Америка революциясы 1783 жылы Испания империясы мен Людовик XVI-ның француз монархиясының көмегімен тәуелсіздікке қол жеткізді. Людовик XVI 1789 жылғы француз революциясында құлатылды, нәтижесінде аристократия және корольдің өзі революциялық құлқында қалды. Әскери саяхатшы Наполеон Бонапарттың билікке келуі Францияда біршама тәртіп орнатты, бірақ ондағы алабұрлылық 1791 жылы француз қант алқабы Сен-Домингода (Гаитиде) қара құлдардың көтерілісіне жағдай жасады. Гаити революциясы құлдықты жойып, 1804 жылы Гаитиге тәуелсіздік сыйлады.
Саяси және экономикалық тұрақсыздық
Жаңа Испанияда XVIII ғасырдың ортасынан бастап Бурбон реформаларынан кейін жағдай шиеленісе түсті. Реформалар арқылы король испан мемлекетінің билігін күшейтуге, католик шіркеуінің ықпалын азайтуға, Америкада тумаған, пірікке туған шенеуніктерді тағайындау арқылы корольдік бюрократияны ұйымдастырып, бақылауды күшейтуге, сондай-ақ американдық элиталардың экономикалық жағдайын нашарлататын шаралар арқылы король қазынасына түсетін кірістерді арттыруға тырысты. Бұл реформалар Испания империясының саяси және экономикалық қуатын қайта жаңғыртуға бағытталған болатын, бірақ көптеген тарихшылар оларды империяның біртүтастығының күйреуін жеделдеткен деп санайды. Бұл Мексикада алынған байлықтың көп бөлігін, испандықтардың көптеген соғыстарын қаржыландыру үшін империяның басқа аймақтарына экспорттау алдында алып кетуді білдірді. Король американдық дін қызметкерлеріне, әсіресе Жаңа Испаниядағы төменгі дін қызметкерлерінің қатарын толтырған дін қызметкерлеріне пропорционалды түрде әсер ететін артықшылықтарды (fuero eclesiástico) жойды. Соңынан көптеген дін қызметкерлері, ең белгілілері Мигель Идальго мен Хосе Мария Морелос тәуелсіздік үшін күреске қатысты. 1767 жылы король иезуиттерді Испаниядан және оның теңіз арқылы жатқан иеліктерінен қуғанда, Жаңа Испания элитасына зор әсер етті, олардың иезуит ұлдары жер аударылды, ал олар оқытқан мәдени орталықтар, әсіресе университеттер мен колледждер зардап шекті. Жаңа Испанияда олардың қуылғанына қарсы наразылық акциялары болды. Колониялық билік он тоғызыншы ғасырдың басына дейін тікелей зорлық-зомбылыққа негізделмеген, себебі корольдің өз билігін жүзеге асыру үшін жеткілікті кадрлар мен қару-жарақ болмады. Керісінше, корольдің үстемдігі мен билеуге заңдылығы қабылданды және бәсекелес топтар арасында делдалдық қызмет атқаратын институттар арқылы басқарылды, олардың көпшілігі корпоративтік ұйымдар ретінде құрылған. Оларға дін қызметкерлері, кен кәсіпкерлері, ірі саудагерлер, сондай-ақ жергілікті қауымдар кірді. 1780 жылдары король тұрақты армия құрғаннан бастап саяси жағдай өзгерді, өйткені король енді билікті орнату үшін қарулы күшті пайдалана алды. Тұрақты армия құруға көмектесу үшін король армия үшін корпоративтік артықшылықтарды (fuero) жасады. Бірінші рет, аралас нәсілді касталар мен қара нәсілділер әдетте ақ нәсілді элиталар үшін ғана сақталатын корпоративтік артықшылықтарға қол жеткізді. Күміс кеншілері мен ірі саудагерлер де арнайы артықшылықтарға ие болды. Испанияда орналасқан және Жаңа Испаниямен байланысы бар отбасылық фирмалар табысты теңіз саудасын жүзеге асырды. Күміс өндіру Жаңа Испания экономикасының локомотиві болды, сонымен қатар Испания және бүкіл Атлант мұхитының экономикасын дамытты. Бұл сала пірікке туған кен иелері мен олардың таңдаулы саудагерлерінің қолында болды. Король теңіз арқылы жатқан иеліктерінен түсетін кірістерін арттыру үшін жаңа ережелер енгізді, әсіресе католик шіркеуінің қарызын консолидациялау. 1804 жылғы консолидациялық акт қарыз алушыларды қарыздың барлық негізгі сомасын бірден қайтаруға шақырды, төлемді ондаған жылдарға созудың орнына. Қарыз алушылар криолло жер иелері болды, олар қысқа мерзімде үлкен қарыздарды өтеуге мүміндік таныта алмады. Бұл американдық элиталардың қаржылық тұрақтылығына қауіп төндірді. Кейбіреулер корольдің қаражатты күштеп алуын креолдардың саяси тәуелсіздікке ұмтылуының маңызды факторы деп санайды.
Діни, нәсілдік және мәдени шиеленістер
Испания империясының ішінде ресми емес, бірақ айқын нәсілдік иерархия болды, ол қоғамның жоғарғы сатысында емес адамдардың әлеуметтік мобильділігіне әсер етті. Көптеген креолдар, мексикалық испандар және Мексикадағы түпкі тұрғындар, аралас және африкалық топтардың көпшілігі мексикалық католицизмді ұстанса, биліктегі жарым аралдықтар заманауи католицизмді ұнатты. Биліктегі ақ испан элитасы мен елдің көпшілігі мәдениет пен дін ғана емес, сонымен қатар үкімет пен әлеуметтік қатынастардың рөлінде де өзгеше көзқарастарға ие болды. Көптеген элиталар үкіметті өздерінің билігін нығайту құралы ретінде қараса, түпкі тұрғындар үкіметті қоғамдық институт ретінде қарастырды. Жаңа Испанияда. 1808 жылы вице-король Хосе де Итурригарай (1803–1808) билікте болғанда Наполеонның әскерлері Иберияға басып кірді және испан монархы Карл IV-ті тақтан түсірді, ал Наполеонның інісі Жозеф монарх деп жарияланды. Бұл оқиғалар заңдылық дағдарысын тудырды. Вице-король Итурригарайды Карл IV тағайындағандықтан, оның билік етуге құқығы күмәнсіз болды. Мексика қаласында американдық испандардың бекінісі болған қалалық кеңес (ayuntamiento) Жаңа Испанияның автономиясын ілгерілетуді бастады және Жаңа Испанияны Испаниямен тең деп жариялады. Олардың ұсынысы Жаңа Испанияда заңды, өкілді және автономиялы үкімет құруға мүмкіндік бермек, бірақ Испания империясынан бөлінуді көздемеді. Бұл ұсынысқа консервативті топтар, соның ішінде жарым аралда туған Жоғары сот судьялары (Audiencia) қарсылық көрсетті, олар жарым аралдық мүдделерді қорғады. Итурригарай екі топ арасында келісімге келуге тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды. Наполеонның басып кіруі туралы хабарды естігеннен кейін кейбір элиталар Итурригарай вице-корольдікті тәуелсіз мемлекет деп жариялап, өзін жаңа мемлекеттің басшысы етпекші екенін күдіктенді. Архиепископ Франсиско Хавьер де Лизана и Бомонт, жер иесі Габриэль де Ермо, Мексика қаласының саудагерлер гильдиясы (consulado) және елордадағы элиталық қоғамның басқа мүшелерінің қолдауымен Ермо вице-корольге қарсы төңкеріс жасады. Олар 15 қыркүйек 1808 жылы түні Мексикадағы Вице-король сарайына шабуыл жасап, вице-корольді тақтан түсірді және оны американдық испандармен бірге тұтқындады. Жарым аралдық көтерілісшілер Педро де Гарибайды вице-король етіп тағайындады. Ол патшаның тағайындауымен емес, төңкерісшіл топтың басшысы болғандықтан, креолдар оны патшаның заңсыз өкілі деп қарады. Бұл оқиға екі тарапты да радикалдандырды. Креолдар үшін билікке жету үшін жарым аралдық билікке қарсы құпия жоспарлар жасау қажеттігі анық болды, кейін олар өз мақсаттарына жету үшін қаруға қол қойды. Гарибай жасы ұлғайғандықтан, бір жыл ғана билік етті, оның орнына архиепископ Лизана и Бомонт келді, ол да шамамен бір жыл билік етті. Архиепископтың вице-король ретінде билік етуінің мұраты болды, ал Гарибай төңкеріс арқылы билікке келгендіктен, архиепископ билеуші ретінде көбірек заңдылыққа ие болды. Франсиско Хавьер Венегас вице-король болып тағайындалды және 1810 жылдың 14 қыркүйегінде Мехико қаласына жетіп, тамыз айында Веракрусқа келді. Келесі күні Идальго Долорес қаласында қаруға шақырды. Мексика қаласындағы төңкеріспен Итурригарайды тақтан түсіргеннен кейін Испаниядағы хунталар 25 қыркүйек 1808 жылы Аранхуэсте Испания мен Индияның Жоғарғы Орталық Хунтасын құрды. Оның құрылуы Испания империясындағы саяси дамудың маңызды қадамы болды, өйткені белгілі бір аймақтардың шашыраңқы хунталары емес, орталық басқару органы болуы керек екендігі анықталды. Испанияның Жозеф I испандық Америкадан өкілдерді жаңа саяси тәртіпте олардың мәртебесін талқылау үшін конституциялық конвенцияға Байоннаға, Францияға шақырды. Бұл саяси ойдағы шеберлік болды, бірақ ешкім шақыруды қабылдамады. Алайда, Жоғарғы Орталық Хунтаға өзінің теңіз арқылы жатқан патшалықтарының адал болуы маңызды екені анық болды. Жаңа Испаниядан келген күміс Францияға қарсы соғысты қаржыландыру үшін маңызды болды. Бұл ұйым испандық Америкадан мүшелікті қосу арқылы кеңейтілді, олар Испанияның колониялары емес, өздерінің патшалықтары екенін ашық мойындады. Испанияға Жоғарғы Орталық Хунтаға қатысу үшін делегаттарды жіберу үшін сайлаулар белгіленді. Испания империясында Ұлыбритания мен Британдық Солтүстік Америкада кездесетін жоғары деңгейдегі өкілді үкіметтің дәстүрі болмаса да, Испания мен Жаңа Испания қалаларында сайланған өкілді басқару органдары, кабилдолар немесе аюнтаментолар болды, олар 1808 жылы испан монархы тақтан түсірілген кезде маңызды саяси рөл атқарды. Мексика қаласындағы 1809 жылғы сайлаулар, Испанияға делегаттарды жіберу үшін, белгілі бір мұраты болды.
Хидальго көтерілісі, 1810-1811
Мигель Идальго и Костилья қазір Мексика тәуелсіздігінің әкесі деп есептеледі. 1810 жылдың 16 қыркүйегіндегі оның көтерілісі Мексиканың тәуелсіздік соғысының бастауы болды. Ол ондаған мың қарапайым адамды өзіне ілесуге шақырды, бірақ оларды тәртіпті жауынгерлік күшке немесе кең ауқымды әскери стратегияға ұйымдастырмады, алайда ескі тәртіпті жоюды қалады. Оның серіктес көтерілісшілерінің басшысы, екінші тұлға Игнасио Альенде, Идальго туралы: «Оның адамдарын тәртіпке келтіру мүмкін емес еді, тіпті Идальгоның өзі ережелерге қызығушылық танытпады» деді. Идальго көтерілістің соңғы кезеңінде бірнеше маңызды жарлықтар шығарды, бірақ жаман үкіметке қарсы қару шақырудан басқа нақты мақсаттарды айқындамады. 1811 жылы Идальгоның қазасынан кейін, оның бұрынғы семинария оқушысы, әке Хосе Мария Морелос басшылығымен, көтерілістің мақсаттарын нақтылайтын құжат – «Ұлттың сезімдері» (Sentimientos de la Nación) (1813) жасалды. Нақты айқындалған мәселе – Испаниядан саяси тәуелсіздік. Идальго қозғалысының идеологиясы шала болғанына қарамастан, Мексика халқының наразылығы мен күші императорлық режимге өмірлік қауіп төндірді. Үкімет өзінің күштерін Идальгоның көтерілісшілерін әскери жолмен жеңуге және олардың басшыларын іздеуге, ашық түрде өлім жазасына кесуге жұмсады. Бірақ сол кезде көтеріліс бастапқы аймағы мен басшылығынан тысқары тарады. Идальго көп тіл білетін, үлкен кітапханасы бар, ағартушылық көзқарастарды ұстанатын білімді дін қызметкері болды. Ол Сан-Николас семинариясының ректоры қызметін атқарды, бірақ дәстүрден тыс сенімдері мен монархияға қарсы сөйлегені үшін инквизициямен келіспеді. Ол Хосефа Кинтанадан екі қызы бар еді. 1803 жылы ағасы Хоакин қайтыс болғаннан кейін, өзіне тиесілі жерлерге байланысты қарыздарға байланысты қаржылық қиындықтарға тап болған Идальго, Долорес кедейлер шіркеуінің пасторы болды. Ол Керетародағы американдықтардан шыққан білімді испандықтардың тобына қосылды. Олар патшаның шенеунігі (коррегидор) Мигель Домингестің әйелі, қазір «La Corregidora» деп танылатын Хосефа Ортис де Домингестің қолдауымен әдеби қоғам ретінде кездесетін. Бірақ мүшелер 1809 жылы Вальядолиде (қазіргі Морелия) Фердинанд VII атынан басылған сияқты халық көтерілісінің мүмкіндігін талқылады. Идальго Жаңа Испаниядағы драгун полкінің капитаны Игнасио Альендемен дос болды, ол да құпияланушылардың қатарында болды. «Керетароның құпиялануы» солтүстіктегі Испанияның басқа қалаларында, соның ішінде Селая, Гуанахуато, Сан-Мигель-эль-Грандеде, қазір Альенде атымен аталады, жасырын ұяшықтар құра бастады. Альенде Хосе де Итурригарейдің билігі кезінде патшалық полкінде қызмет еткен, оны 1808 жылы Америкада туған испандықтардың наразылықтарына тым жақын деп санаған арал испандықтары құлатты. Вице-корольдің құлауымен Альенде жаңа режимге қарсы шықты және тәуелсіздік құпиялануына ашық болды. Идальго да осы құпиялануға қосылып, Альенде оны қолдап, оның басшыларының біріне айналды. Құпиялану туралы ақпарат патша шенеуніктеріне жеткенде, коррегидор Домингес қатаң шара қолданды, бірақ оның әйелі Хосефа Альендені ескертіп, ол кейін Идальгоны ескертті. Сол кезде нақты идеология немесе іс-қимыл жоспары болмады, бірақ бұл ескерту Идальгоны әрекет етуге итермеледі. 1810 жылдың 16 қыркүйегінде шіркеуге жиналған парталандарына Идальго қару шақыруын, Долорес шақыруын жариялады. Долорес шіркеуіндегі шағын жиналыстан жергілікті жер иелерінің жұмысшылары, түрмеден босатылған тұтқындар және корольдік әскер полкінің бірнеше мүшелері сияқты басқалар да көтеріліске қосылды. Көптеген шаруалардың қаруы ауыл шаруашылығы құралдары болды, енді олар режимге қарсы қолданылатын. Кейбіреулері атқа мінген, ал басқалары өздерінің қожайындарының басшыларының басшылығымен ат әскері ретінде қызмет еткен. Басқалары садақ пен жебелері бар, қару-жарағы нашар үндістер болды. Идальгоның әскеріндегі көптеген ер адамдар шапқыштарына Гуадалупаның суретін қойды. Императорлық режимді жақтаушылар Ремедиос құдайына қамқоршы ретінде қарады, сондықтан діни символиканы көтерілісшілер де, роялистер де қолданды. Көтеріліске бірнеше приходтық діни қызметкерлер мен басқа да төменгі дін қызметкерлері қатысты, ең бастысы Идальго мен Хосе Мария Морелос, бірақ шіркеу иерархиясы оған мүлдем қарсы болды. Көтерілісшілерді қауымнан шығарып тастады, ал дін қызметкерлері көтеріліске қарсы уағыздар айтты. Олар ешқандай ресми ұйымға бірікпеген, әскерге қарағанда жаппай қозғалысқа ұқсас болды. Идальго өзінің ізбасарларын шабыттандырды, бірақ оларды жауынгерлік күшке ұйымдастырмады немесе оқытпады, сондай-ақ оларға тәртіп пен дисциплинаны жүргізбеді. Бірнеше милициялықтар формамен Идальгоның қозғалысына қосылып, әскери тәртіп пен дисциплинаны құруға тырысты, бірақ олардың саны аз болды. Корольдік әскердің көп бөлігі императорлық режимге адал болды, бірақ Идальгоның көтерілісі оларды дайын емес ұстады және олардың жауабы кешікті. Идальгоның ерте жеңістері қозғалысқа серпіліс берді, бірақ «қарудың, оқытылған сарбаздардың және жақсы офицерлердің жетіспеуі роялистерге қарсы конвенциялық шайқастарды өткізе алатын әскерлерді құруға мүмкіндік бермеді». Өсіп келе жатқан көтерілісшілер күштері Сан-Мигель-эль-Гранде және Селая сияқты қалалар арқылы марш жасады, онда олар аз қарсылыққа тап болды және көбірек ізбасарларға ие болды. Олар 28 қыркүйекте Гуанахуато қаласына жеткенде, испандық күштері қоғамдық астық сақтау орнында, Альхондига де Гранадитасқа бекініп алғанын көрді. Олардың арасында «мәжбүр» роялистер де болды, испандықтарға қызмет еткен және олардың жағына шыққан креолдар. Осы кезде көтерілісшілердің саны 30 000-ға жетті және шайқас қорқынышты болды. Олар 500-ден астам еуропалық және американдық испандықтарды өлтіріп, Мексика қаласына қарай жорық жасады. Жаңа вице-король жылдам қорғаныс ұйымдастырып, испандық генерал Торкуато Трухильоны 1 000 адамымен, 400 атты әскермен және екі зеңбірекпен – осы уақыттың ішінде табылғанның бәрімен жіберді. Король 18 ғасырдың соңында тұрақты әскер құрды, қызмет еткен испан емес адамдарға фуэро милитарды берді, аралас нәсілді адамдарға ғана ерекше жеңілдіктер берілді. Үндістер әскерге қабылдауға болмады. Кәсіби әскердің корольдік әскерлері жергілікті милициямен толықтырылды. Режим көтерілісті басуға және көтеріліске тартылуы мүмкін наразылықтарды жоюға бейілді болды. Идальгоның күштері шайқаса берді және жеңіске жетті. Зеңбіректер көтерілісшілердің қолына тигенде, аман қалған роялистер қалаға шегінді. Көрінетін артықшылыққа ие болғанына қарамастан, Идальго Альенденің кеңесіне қарсы шегінді. Көрінетін жеңіс алдындағы осы шегіну тарихшылар мен өмірбаян жазушыларды осы күнге дейін қыңыр қылады. Олар Идальго Мексика қаласындағы көптеген мексикалық азаматтарды оның алдында болатын тонаудан сақтағысы келді деп санайды. Оның шегінуі Идальгоның ең үлкен тактикалық қатесі деп есептеледі және оның әрекетсіздігі «оның құлауының бастауы болды». Идальго батысқа қарай жылжып, штаб-пәтерін Гвадалахарада құрды, онда испан азаматтарына қарсы ең қорқынышты зорлық-зомбылық оқиғасы болды, 12 желтоқсан 1810 (Гуадалупа шежіресі) мен 13 қаңтар 1811 аралығындағы бір айлық қырғын. Оның тұтқынға алынғаннан кейін сотталуында Идальго өлім жазасын бергенін мойындады. Ешкім «сотталған жоқ, себебі олардың барлығы кінәсіз екенін жақсы білді». Гвадалахарада көтерілісшілердің шапқыштарынан Гуадалупаның суреті кенеттен жоғалып кетті және көптеген дезертирлер болды. Феликс Мария Кальеха дель Рей басшылығындағы роялистер Идальгоның дезорганизацияланған және нашар қаруланған күштеріне қарсы тиімдірек болды, оларды Кальдерон өзеніндегі көпірде жеңіп, көтерілісшілерді АҚШқа қарай қашуға мәжбүр етті, мүмкін олар қаржылық және әскери қолдау алады деп үміттенеді. Оларды Игнасио Элизондо ұстады, ол...
Висенте Геррероның 1815-1820 жылдардағы көтерілісі
1815 жылы Морелос өлтірілгеннен кейін Висенте Герреро көтерілістің ең маңызды басшысы болды. 1815-1821 жылдар аралығында Испаниядан тәуелсіздік үшін күрес басым бөлігі Оңтүстік Мексиканың «терира калиенте» (ыстық жер) және белгілі бір дәрежеде Солтүстік Жаңа Испанияда партизандық күштермен жүрді. 1816 жылы Фердинанд VII-ге қарсы күрескен испан әскери жетекшісі Франсиско Хавьер Мина тәуелсіздік қозғалысына қосылды. Мина 300 адамымен 1817 жылы сәуірде Рио-Сантандер (Тамаулипас) портына қонды, жеті ай бойы соғысып, 1817 жылы қарашада роялист әскерлеріне тұтқынға түсті. 1816–1820 жылдар аралығы әскери тұйыққа түскен кезең деп есептеледі, шешуші соққы беру мүмкін болмады. Көтерілісшілер көбінесе қарақшылықпен қатар партизандық соғысқа түсті, ал роялист әскерлері көңілі тоқырап, жігерсізденді. Испания жеткілікті күш жібермеді, бірақ бірнеше жоғары шенді офицерлер келді. 1814 жылы Наполеонға қарсы Пиреней соғысы жеңіліске ұшырады және Фердинанд VII монарх болды, бастапқыда 1812 жылғы испан конституциясы бойынша конституциялық билеуші ретінде, бірақ билікке келгеннен кейін өкіметіне конституциялық шектеулер қою туралы уәдесінен бас тартты. Корольдік қаражат көтерілісшілерге қарсы соғысты қаржыландыруға жұмсалған жоқ, сондықтан көптеген әскери экспедициялық сарбаздар жалақы алмады және көтерілісшілер бақылауындағы аумақта өздеріне қарайтын жағдайға түсті. Көтерілісшілермен өмірлерін қауіпке тігудің орнына, олар қауіпті операциялардан аулақ болып, бекінілген гарнизонға жақын қалды. Корольдің әскерилерге жалақы төлеуге және жабдықтауға қаражаты болмағандықтан, роялист әскерлері жергілікті халықтан жабдықтар талап етті. Жоғары шенді офицерлердің көптегені жағдайдың үмітсіз екенін түсініп, бір тарихшы айтқандай, «нағыз сатраптар» құру арқылы, көтерілісшілердің тартып алынған мүліктерінен байлық жинап, жергілікті саудагерлерден салық алып, жағдайды жақсартуға тырысты. 1820 жылдың желтоқсанында үкіметтің көтерілісшілерге қарсы соңғы науқаны ретінде вице-король Хуан Руис де Аподака роялист полковнигі Агустин де Итурбиде басқаратын әскерді Герреро әскерін Оахакада жеңу үшін жіберді. Итурбиде Вальядолид (қазіргі Морелия) қаласында туған. Мексика шіркеуінің сүйіктісі Итурбиде консервативті креолдық құндылықтарды бейнеледі; ол дінге берілген, меншік құқықтарын және әлеуметтік жеңілдіктерді қорғауға міндеттенген. Сондай-ақ ол жоғары лауазымға тағайындалмағаны және байлыққа ие болмағанына ренжіді.
Герреро, Итурбиде және Игуала жоспары
Итурбидтің 1820 жылы Оахака экспедициясына тағайындалуы Испанияда Фердинанд VII монархиясына қарсы сәтті әскери төңкеріспен бірге орын алды. Төңкеріс басшылары Америкадағы тәуелсіздік қозғалыстарын басуға жиналған экспедициялық күштердің құрамында болды және автократиялық монархияға қарсы шықты. Олар Фердинандты, қарсылық танытқанмен, 1812 жылғы либералды испан конституциясын қайта орнатуға мәжбүр етті, ол конституциялық монархия құрды. Либералды харта жайлы хабар Жаңа Испанияға жеткенде, Итурбиде оны қолданыстағы жағдайға қауіп ретінде және Мексиканы бақылауға алу үшін креол элитасын қозғауға қатыстырғыш күш ретінде қарастырды. Тәуелсіздікке колониялардағы консервативті роялистік күштер Испаниядағы либералды үкіметке қарсы көтерілген кезде қол жеткізілді; бұл олардың бұрынғы шаруалар көтерілісіне қарсылығынан түбегейлі өзгеше болды. Роялистік армияның рухы құлдырады, ал көтерілісшілер оларды құлатуға күш жеткізбеді. Испан конституциясының қайта енгізілуімен, жаңадан сайланған қалалық кеңестердің (ayuntamientos) және әскерилердің арақатынасы кеңестерге салық салуды шектеуге мүмкіндік берді, соның салдарынан көптеген кеңестер роялистік армияны қолдау үшін салық жинауды тоқтатуға дауыс берді. Командирлер қаржылық қолдауын жоғалтты және енді адамдарды милицияға қосылуға мәжбүрлей алмады. Милиция таратылды, ал өздерінің туған жерлерінен тыс жерде қызмет еткендер үйлеріне оралды. Көтерілісшілер енді роялистік әскердің үнемі қысымын сезінбеді. Милиция жасақтары көтерілісшілердің белсенді болған аймақтарын тастап кетті. Игуала жоспарына өз әскерлерін көндіргеннен кейін, Итурбиде Геррероны осы консервативті тәуелсіздік қозғалысын қолдау үшін күштерін біріктіруге көндірді. Жаңа армия, Үш кепілдіктің армиясы, жоспарды орындау үшін Итурбидеге бағындырылды. Жоспардың кең ауқымы болғандықтан, ол патриоттар мен роялистерге де ұнады. Тәуелсіздік мақсаты және Рим католик шіркеуін қорғау көптеген топтарды біріктірді. Бірлік, дін және тәуелсіздіктің осы үш кепілдігін бейнелеу үшін Итурбиде жасыл, ақ және қызыл түсті туды қабылдады; осы түстер қазіргі мексикалық тудың құрамында сақталған.
Императорлық биліктің құлдырауы және тәуелсіздік
Итурбид роялистік офицерлерді тарап ауыстырып, тәуелсіздікті және аралас нәсілді ескі көтерілісші күштерді қолдауға көндірді. Кейбір роялистік қолбасшылардың әскерлері тарап кетті, олардың кейбіреулері бұрынғы көтерілісшілерге кешірім жасады. Мексикадағы жоғары әскери штаб 1821 жылдың шілдесінде вице-король Хуан Руис де Аподаканы қызметтен шеттетуге бел буып, оның орнына уақытша вице-король, роялист генерал Франсиско Новелланы тағайындады. Хуан О’Донаху жаңа вице-король болған кезде, елдің көп бөлігі Игуала жоспарын қолдады. Көптеген сарбаздар Итурбидтің Үш кепілдік армиясына ауысты, ал испандықтардың үміті үзді. 1821 жылдың 24 тамызында испан тәжінің өкілдері, соның ішінде жаңа вице-король Хуан О’Донаху мен Итурбид Игуала жоспары бойынша Мексиканың тәуелсіздігін мойындаған Кордоба шартын қол қойды. О’Донаху вице-корольдік қызметінен кетті. Испания үкіметі О’Донахудың шартқа қол қоюға құқығы жоқ екенін мәлімдеді, бірақ жағдай Итурбид пен Үш кепілдік армиясының 1821 жылдың 27 қыркүйегінде жеңіспен Мехико қаласына кіргенін көрсетті. Келесі күні Мексика империясының Тәуелсіздік жарияласында Мексиканың тәуелсіздігі жарияланды. Игуала жоспары мен Кордоба шарты көтерілісшілер мен бұрынғы роялистердің автономистерге айналуына байланысты одақ құрып, тәуелсіздікке тез қол жеткізілуіне әкелді. Тәуелсіздікке қол жеткеннен кейін, әртүрлі топтардың арасындағы қайшылықтар қайтадан күшейді.
Бірінші Мексика империясының құрылуы
1821 жылы 27 қыркүйекте Үш кепілдіктің әскері Мексика қаласына кірді, ал келесі күні Итурбиде Мексика империясының тәуелсіздігін жариялады, содан бері Жаңа Испания деп аталатын болды. Кордоба шарты испан кортесімен бекітілмеді. Итурбиде шартына еуропалық патшалық отбасының ешбір мүшесі мексикалық тәжді қабылдамаса, мексикалық конгресс криол монархын тағайындау мүмкіндігін қамтитын арнайы бап қосты. Жаңа үкіметке тағайындалған қызметкерлердің жартысы Итурбиденің жақтастары болды. 1822 жылы 18 мамыр түнінде, соғыс кезінде Итурбиде басқарған Селая полкі бастаған үлкен демонстрация көшелермен жүріп өтіп, бас қолбасшысынан тақты қабылдауды талап етті. Келесі күні Конгресс Итурбидені Мексика императоры деп жариялады. 1822 жылы 31 қазанда Итурбиде Конгрессті таратып, оның орнына өзіне жақын хунтаны қойды.
Мексиканы қайта басып алуға ұмтылған испандықтар
Мексика ұлты құрылғанына қарамастан, испандықтар Веракрустағы портты 1825 жылғы 23 қарашаға дейін бақылауда ұстап тұрды, оған Мексика тек содан кейін ғана ие болды. Мексиканы қайтадан бақылауға алуға жасалған испандық әрекеттер 1829 жылғы Тампико шайқасымен аяқталды, оның барысында испандық басқыншы әскерлер Тампико қаласында қоршалып, капитуляциялауға мәжбүр болды. 1836 жылғы 28 желтоқсанда Испания Санта-Мария – Калатрава шарты арқылы Мексиканың тәуелсіздігін мойындады, бұл шарт Мадридте Мексика комиссары Мигель Санта-Мария және испан мемлекеттік министрі Хосе Мария Калатрава қол қойған болатын. Мексика Испанияның тәуелсіздігін мойындаған алғашқы бұрынғы колония болды; екіншісі – Эквадор, 1840 жылғы 16 ақпанда.
Мұра
1910 жылы 1810 жылғы Идальго көтерілісінің жүз жылдығын тойлау аясында президент Порфирио Диас Реформа даңғылында Мексиканың Испаниядан саяси бөлінуіне арналған монумент – Тәуелсіздік періштесін ашты. Бұл сәулеттік ескерткіштің салынуы мексикалық тәуелсіздіктің тарихи естелігін қалыптастырудың ұзақ процесінің бір бөлігі болып табылады. Мексика 1821 жылдың қыркүйегінде тәуелсіздік алғанымен, бұл тарихи оқиға бірден кеңінен тойланбады. Мереке күнін таңдау қиындық тудырды, себебі Испаниядан тәуелсіздікке қол жеткізген Итурбиде тез арада Мексика императоры жарияланды. Оның 1821-1823 жылдардағы қысқа билігі әскерилердің оны тақтан түсіруімен аяқталды. Бұл жаңа мемлекет үшін қиын бастама болды, сондықтан Итурбиденің Үш кепілдік армиясының Мехико қаласына жеңіспен кірген күнін тәуелсіздік күні ретінде тойлау оған қарсы болғандар үшін идеалды болған жоқ. Оның билігінде тәуелсіздік мерекесі 27 қыркүйекте аталып өтілді. Оның құлатылғаннан кейін, АҚШ-тың 4 шілдеде кең маштапта тойлайтын Тәуелсіздік күні сияқты, мексикалық тәуелсіздікті де тойлау туралы ұсыныстар айтылды. Тәуелсіздік мерекесін ұйымдастыру үшін құрылған ықпалды адамдардан тұратын комитет – Патриотикалық хунта, 16 қыркүйекте Идальгоның «гритосын» және тәуелсіздік күресінің басталуын еске алумен қатар, 27 қыркүйекте нақты саяси тәуелсіздікті тойлауға арналған шаралар ұйымдастырды. Диас режимі кезінде (1876–1911) президенттің туған күні 15/16 қыркүйектегі тәуелсіздік мерекесімен сәйкес келді. Ең ірі мерекелер астананың басты алаңында – собор алаңында, Мексика қаласының метрополитен соборының қоңырауларымен бірге өткізілді. 1880 жылдары үкімет шенеуніктері Идальгоның 1810 жылы Долорес қаласындағы тұрғындарды жинау үшін соққан қоңырауын жылжытуға тырысты, ол оның танымал «гритосына» себеп болды. Алдымен қалалық шенеуніктер қоңырау жоқ деп мәлімдеді, бірақ 1896 жылы Сан-Хосе қоңырауы деп белгілі қоңырау астанаға жеткізілді. Ол «Тәуелсіздік қоңырауы» деп аталды және Диас оны салтанатты түрде соқты. Қазір ол Тәуелсіздік күні тойының ажырамас бөлігіне айналды. 2021 жылғы шара Тәуелсіздіктің аяқталуы деп аталды.