Кіріспе

Академиялық еңбек, құрметті тұлғаға арналған

Академиялық ортада, Festschrift (көпше түрі – Festschriften) – еңбек істеген, әсіресе ғалымды құрметтеу үшін оның өмір кезінде жарыққа шығарылатын кітап. Ол көбінесе әріптестері, бұрынғы шәкірттері және достарының еңбектері жинақталған редакциялық том түрінде болады. Festschriften кітаптары көбінесе «[Тұлғаның аты] құрметіне арналған мақалалар» немесе «[Тұлғаның аты] сыйға тартылған мақалалар» деген сияқты атаулармен шығарылады.

Терминология

Неміс тілінен алынған бұл термин сөзбе-сөз "мерекелік жазу" дегенді білдіреді (той жазуымен байланысты), "мерекелік басылым" немесе "мерекелік жазу" деп аударылуы мүмкін. Латын тіліндегі балама термин – liber amicorum (сөзбе-сөз: "достар кітабы"). Егер кітап қайтыс болған соң сыйға тартылса, оны кейде Gedenkschrift ("еске алу басылымы") деп атайды, бірақ бұл термин ағылшын тілінде одан да сирек кездеседі. Интернетте электрондық түрде жиналып, жарияланған Festschrift Webfestschrift деп аталады (немесе деп айтылады), бұл термин 2003 жылдың қазан айында онлайн жарияланған марқұм Борис Маршақтың Webfestschrift-і, Eran ud Aneran редакторы тарапынан жасалған.

Тарих

Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Германияда пайда болған, ғылым мен мәдениет саласындағы ерекше жетістіктерді құрметтеуге арналған бұл еуропалық дәстүрді нацистерден қашып келген ғалымдар АҚШ-қа әкелді. ХХ ғасырдың екінші жартысында бұл практика халықаралық деңгейде кеңінен қолданыла бастады. Мұндай айрықша оқиғаға арналған кітапты белгілеу үшін ағылшын тілінде тиісті термин болмағандықтан, неміс сөзі Festschrift ағылшын тіліне қабылданып, көбінесе шетел сөзі екенін көрсететін курсивпен жазылмайды, бірақ неміс тілінен келгендігін сақтау үшін әдетте бірінші әрпі үлкен болып жазылады. Оның көпше түрі түпнұсқа Festschriften немесе ағылшын тіліне бейімделген Festschrifts болып келеді.

Сипаттама

Фестиваль қағазында құрметті академиктің жақын әріптестерінің, көбінесе олардың бұрынғы докторлық студенттерінің түпнұсқалық еңбектері болады. Ол әдетте құрметті тұлғаның зейнеткерлікке шығуына, маңызды мерейтойына немесе басқа да ерекше мансаптық жылдарына орай жарияланады. Festschrift – бұл жұқа томнан бастап бірнеше томдық еңбекке дейін болуы мүмкін. Мысалы, «Рим әлемінің өрлеуі мен құлдырауы» (Aufstieg und Niedergang der römischen Welt) 1972 жылы неміс классикалық тарихшысы Йозеф Вогттың 75 жылдығына арналған Festschrift ретінде басталды. Алғашқыда төрт томдық болып жоспарланған, бірақ қазірде 89 томға жетті (соның ішінде келесі жылдарға жоспарланған, бірақ 1998 жылы тоқтатылған бірнеше томдар да бар). Эсселер әдетте құрметті тұлғаның ғылыми саласына қосқан үлесімен байланысты болады немесе оны көрсетеді, бірақ авторлардың маңызды жаңа зерттеулерін де қамтуы мүмкін. Көптеген Festschrift-терде құрметті тұлғаға ізгі тілектерін білдірген академиялық әріптестер мен достардың кеңейтілген тізімі – tabula gratulatoria болады. Егер академик белгілі болса, студенттер мен әріптестердің әртүрлі топтары бірнеше Festschrift дайындауы мүмкін, әсіресе егер ғалым әртүрлі салаларға маңызды үлес қосса. Психиатр Клаудио Наранхоның сөзіне сәйкес, белгілі академик Festschrift-тің редакторы болып таңдау – бұл дәстүрлі «жақсылықты ұстаздан шәкіртке беру» символы. Сондықтан Германияда мұндай жинақты дайындауға тағайындалу үлкен құрмет саналады.

Сын-пікір

Ирвинг Луис Хоровицтің айтуынша: "Festschriften сақталып, көбейе береді. Неліктен? Олар тек өткенге ғана емес, болашаққа да бағытталғандықтан. Яғни, Festschrift – бұл Beruf, одан әрі жұмыс істеуге, күш-жігер мен энергияны жұмсауға, білімді, ғылымды, көркемдік көзқарасты немесе интеллектуалдық ұстанымды жетілдіруге шақыру. Тіпті осы Festschriften көптеп шығатын заманда да, олар әдебиеттің ерекше жанры болып табылады". Канадалық нейробиолог Эндел Тюльвинг: "Festschrift жиі оларға үлес қосуға шақырылғандардың, әйтпесе жариялануы қиын немесе жарияланбаған мақалаларын сақтауға ыңғайлы орын қызметін аткарады" деп ұсынды. Марксистік археолог Рэндалл Х. МакГайр (Бингхэмтон университетінде) "Адам экспедициялары: Брюс Триггердің ықпалымен" кітабына жазған рецензиясында 2014 жылы "Festschrift [кітап] және естелік том – тоқырап бара жатқан сала" екенін айтты және оның орнына Festschrift веб-сайттарын жасауды ұсынды, себебі көптеген сарапшылар Festschrift томдары уақытты бекер сыйырту деп санайды, олар көбінесе біртұтас болмайды және авторлардың басқа жерде жариялай алмайтын мақалаларын қамтиды. Оның сөзіне қарағанда, осындай кемшіліктері болғандықтан Festschrift сатылмайды және баспагерлер оларды шығаруға құлшынбайды. Дегенмен, МакГайрдың 2014 жылғы рецензиясынан бері 20 000-нан астам "Festschrift" немесе "ғылыми еңбектердің құрметіне" арналған эсселер жарық көрді. Философ Алан Собл MIT философы Джудит Джарвис Томсонның құрметіне жарық көрген "Fact and Value" кітабына жазған рецензиясында Festschrift-тің сәйкес келуі тиіс 13 талапты әжуалы түрде формулировкалады.