Кіріспе
Экономикалық аяқтағы жалақы мен бағаны бақылау
Экономикадағы табыс саясаты – бұл экономикалық аяқтағы жалақы мен бағаны бақылау, көбінесе инфляцияға жауап ретінде енгізіледі және әдетте жалақы мен бағаны еркін нарық деңгейінен төмендетуге бағытталған шаралар жиынтығы. Табыс саясаты соғыс кезінде жиі қолданылып келген. Француз революциясы кезінде "Максимум заңы" бағаны бақылауға (өлім жазасымен қорқытып) инфляцияны тежеудің сәтсіз әрекеті ретінде қабылданды, және мұндай шаралар Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін де қолданылды. АҚШ-та 1971 жылдың тамызында инфляцияға қарсы күресу үшін бейбіт уақыттағы табыс саясатына жүгінді. Жалақы мен бағаны бақылау бастапқыда тиімді болды, бірақ 1973 жылдың қаңтарында шектеулер жеңілдетілді, ал кейіннен инфляцияны тежеуге ешқандай әсер етпейтіні анықталған соң тоқтатылды. Кірістер саясаты Ұлыбританияда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде сәтті болды, бірақ соғыстан кейінгі кезеңде тиімсіз болды.
Incomes policies in economics are economy wide wage and price controls, most commonly instituted as a response to inflation, and usually seeking to establish wages and prices below free market level. Incomes policies have often been resorted to during wartime. During the French Revolution, "The Law of the Maximum" imposed price controls (by penalty of death) in an unsuccessful attempt to curb inflation, and such measures were also attempted after World War II. Peacetime income policies were resorted to in the U. S. in August 1971 as a response to inflation. The wage and price controls were effective initially but were made less restrictive in January 1973, and later removed when they seemed to be having no effect on curbing inflation. Incomes policies were successful in the United Kingdom during World War II but less successful in the post war era.
Теория
Табыс саясаты "ерікті" жалақы мен баға ережелерінен бастап, баға/жалақыны тоқтату сияқты міндетті бақылауларға дейін әртүрлі болады. Оның бір түрі – "салық негізделген табыс саясаты" (TIP), онда бағаны және/немесе жалақыны бақылау шегінен артық көтерген кәсіпорындарға мемлекеттік алым салынады. Кейбір экономистердің пікірінше, сенімді табыс саясаты инфляцияны алдын алуға көмектесер еді. Алайда, баға сигналдарына еріксіз араласу арқылы ол экономикалық тиімділікке жетуге қосымша кедергі келтіреді, бұл нарықтағы тауарлардың тапшылығына және сапасының төмендеуіне әкелуі мүмкін, сондай-ақ оны іске асыру үшін үлкен мемлекеттік бюрократия қажет болады. Мұндай жағдай АҚШ-та 1970 жылдардың басында орын алды. Кейбір экономистер табыс саясаты инфляциямен күресудің рецессияға қарағанда арзан (тиімді) жолы екенін, әсіресе, инфляция жеңіл болғанда айтады. Басқалары бақылау мен жеңіл рецессия салыстырмалы түрде жеңіл инфляцияны шешу үшін бір-біріне толықтыратын шешімдер бола алады деп санайды. Бұл саясат монополиялар немесе олигополиялар басымдық құрған экономиканың секторлары үшін, әсіресе мемлекеттік меншікке өткен өнеркәсіп және еңбек одақтарында ұйымдасқан жұмысшылардың көп бөлігі үшін сенімді және тиімді болуы мүмкін. Мұндай институттар жалақы мен баға туралы келісімдерді ұжымдық келіссөздер мен бақылау арқылы жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Басқа экономистер инфляцияның негізінен ақша құбылысы екенін, онымен күресудің жалғыз жолы – ақша ұсынымын тікелей бақылау немесе пайыздық ставкаларды өзгерту екенін айтады. Олар баға инфляциясының орталық банк ақшаны жасау арқылы туындаған бұрынғы ақша инфляциясының белгісі ғана екенін көрсетеді. Олардың пікірінше, толық жоспарлы экономика болмаса, табыс саясаты тиімді болмайды, себебі экономикадағы артық ақша саясаттан тыс қалған басқа салаларды күрт бұрмалайды.
Франция
1790 жылдары Француз төңкерісі кезінде инфляцияны төмендету үшін "Максимум заңы" енгізілді. Ол жалақы мен азық-түлік бағаларына шектеулер қоюдан тұрды. Заң қолданысқа енгізілгеннен кейін 14 ай өткен соң күштен шығарылды. Дегенмен, "Жалпы максимум" қоғамдық қауіпсіздік комитеті мен Максимилиан Робеспьердің назарын аударды, оларға Француз төңкерісін аяқтауға тікелей қатысты ірі саяси мәселелерге көңіл бөлуге мүмкіндік берді. "Жалпы максимумды" құру арқылы Робеспьер француз халқының назарын үкіметтің ақша мен азық-түлік тапшылығына араласуынан тұтынушылар мен саудагерлер арасындағы тартысқа бұрды. "Жалпы максимум" мәтіні француз экономикасының құлдырауынан үлкен пайда көріп отырған кәсіпкерлерге бағытталған еді. Бірақ іс жүзінде заңның соққысы тигендер – жергілікті дүкен иелері, ет сатушылар, нан пісірушілер және фермерлер болды, олар экономикалық дағдарыстан ең аз пайда тапқан саудагерлер еді. "Жалпы максимум" арқылы Робеспьер халыққа кедейлік пен аштыққа кім кінәлі екенін анықтауға көмектесті. Бұған қоса, күдіктілер туралы заңмен байланысты болғандықтан, егер азамат заң бұзған саудагер туралы үкіметке хабарласа, ол өзінің азаматтық міндетін орындаған болып есептелді.
Америка Құрама Штаттары
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бағаны бақылау соғыс уақытындағы инфляцияны шектеу үшін қолданылды. Франклин Рузвельт әкімшілігі OPA (Бағаларды басқару басқармасы) құрды. Бұл агенттік кәсіпкерлік мүдделері үшін көп ұнамады және бейбітшілік орнағаннан кейін мүмкіндігінше жылдам таратылды. Бірақ Корея соғысы сол инфляциялық қысымды қайтадан әкелді, және бағаны бақылау тағы да енгізілді, бұл жолы OPS (Бағаны тұрақтандыру кеңсесі) арқылы. 1970 жылдардың басында инфляция бұрынғы онжылдықтарға қарағанда әлдеқайда жоғары болды, 1970 жылы қысқа мерзімге 6%-дан асып, 1971 жылы 4%-дан жоғары деңгейде сақталды. АҚШ президенті Ричард Никсон 1971 жылдың 15 тамызында бағаны бақылауға қатысты шешім қабылдады. Сол күні Никсон долларды алтынға айырбастауды тоқтатты, бұл Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін құрылған Бреттон-Вудс халықаралық валюта жүйесінің күйреуінің бастамасы болды, ол 1973 жылы аяқталды. Осы кезеңдерде бақылаулар негізінен баға белгілеуге қабілетті ең ірі корпорациялар мен еңбек одақтарына қатысты. Дегенмен, ұзақ мерзімді салдары тұрақсыздыққа алып келді. Бағаны бақылаудың алғашқы қадамдары жеңілдетілгеннен кейін, тым экспансиялық саясат инфляциялық қысымды одан әрі күшейтті.
Канада
1974 жылғы федералды сайлау кезінде Прогрессивті консервативтік партияның жетекшісі Роберт Стэнфилд мұнай дағдарысына байланысты инфляцияның өсуіне жауап ретінде Канада экономикасына еңбекақы мен бағаны қатыруды ұсынды. Пьер Трюдо басқаратын Либералдық үкімет бастапқыда бұл идеяға қарсы болды, бірақ сайлауда жеңіске жеткен соң 1975 жылы Инфляцияға қарсы заңды қабылдады. Бұл заң экономиканың бір бөлігіндегі еңбекақы мен бағаны реттеуді қамтыды және 1978 жылға дейін қолданыста болды. 1979 жылы инфляцияға қарсы кеңес таратылып, Инфляцияға қарсы заң күшін жойды.
Ұлыбритания
Ұлттық бағалар және табыс жөніндегі кеңес 1965 жылы Гарольд Уилсон үкіметі британ экономикасындағы инфляция мәселесін шешу үшін, жалақы мен бағаларды реттеу арқылы құрылды. 1970-ші жылдардағы Каллахен үкіметі, кәсіподақтар жалақының өсуін шектеуге, ал бизнес АҚШ-тағы Никсон саясатын үлгі етіп бағаның өсуін ұстап тұруға келісетін "әлеуметтік келісімшарт" арқылы жалақы мен бағалар бойынша туындаған дауларды азайтуға тырысты. 1979 жылы Маргарет Тэтчер сайланғаннан кейін бағаны бақылау тоқтатылды.
Австралия
Австралия 1980 жылдары "Бағалар мен табыс туралы келісім" деп аталатын табыс саясатын енгізді. Бұл келісім кәсіподақтар мен Хоук лейбористік үкіметі арасындағы келісім болды. Жұмыс берушілер келісімге қатыспады. Кәсіподақтар жалақы талаптарын шектеуге келісті, ал үкімет инфляцияны және бағаның өсуін барынша азайтуға міндеттенді. Үкімет әлеуметтік жалақыны жақсарту бойынша да шаралар қабылдауға тиіс болды. Бұл ұғымның ең кең мағынасы білім беруге және әлеуметтік көмекке жұмсалатын қаражатты арттыруды қамтыды. Келісім күшінде болған кезеңде инфляция төмендеді және ол бірнеше рет қайта жаңартылды. Дегенмен, уақыт өте келе келісімнің көптеген маңызды элементтері әлсіреп, кәсіподақтар жалақыны орталықтандырылған тәртіппен белгілеуден кәсіпорын деңгейінде келіссөздер жүргізуге көшуді қалады. 1989–1992 жылдардағы экономикалық дағдарыстан кейін келісімнің маңызы азайды және 1996 жылы лейбористік үкімет сайлауда жеңілген соң тоқтатылды.
Италия
Италия 1971 жылы АҚШ-тың баға мен жалақыны реттеуін үлгі етті, бірақ көп ұзамай мұнай бағасын бақылауға көшті. Осы модель Бельгияда да қолданылады, сондықтан оған осылай ат қойылған ("польдерлер" – Нидерланды мен Бельгияның солтүстік бөлігін құрайтын аймақ).
Жаңа Зеландия
1982 жылы сол кездегі премьер-министр және қаржы министрі Роб Малдун халықтың қарсылығына қарамастан инфляцияны тежеу мақсатында жалақыға, бағаларға және пайыздық ставкаларға бірдей тыйым салды. Бұл шаралар кейіннен Малдунның ізбасары Дэвид Ланге және қаржы министрі Роджер Дуглас тарапынан күштен шығарылды.
Қазақстан
2007 жылы Роберт Мугабе үкіметі Зимбабведегі жоғары инфляцияның салдарынан бағаларға шектеу салды. Бұл шара тек тауар тапшылығына алып келді.