Кіріспе
Пайыздық мөлшерлемелер мен активтер нарығына қатысты макроэкономикалық модель. IS–LM моделі, немесе Хикс–Хансен моделі – макроэкономикалық оқытуда педагогикалық құрал ретінде қолданылатын екі өлшемді макроэкономикалық модель. IS–LM моделі жабық экономикадағы қысқа мерзімдегі пайыздық мөлшерлеме мен өнім арасындағы байланысты көрсетеді. «Инвестиция–жинақтау» (IS) және «ликвидтік қалау–ақша ұсынысы» (LM) қисықтарының қиылысуы тауарлар және ақша нарықтарында бір мезгілде тепе-теңдіктерге қол жеткізілетін «жалпы тепе-теңдікті» көрсетеді. IS–LM моделі әртүрлі сұраныс шоктарының (ақша-кредиттік саясат пен фискалдық саясаттың әсерін қоса алғанда) өнімге тигізетін әсерін көрсетеді және бағалар тұрақты немесе жабысқақ болған кезде қысқа мерзімде ұлттық табыстың өзгеруін түсіндіреді. Осылайша, модельді тиісті тұрақтандыру саясатының мүмкін деңгейлерін ұсыну құралы ретінде пайдалануға болады. Ол сондай-ақ экономиканың сұраныс жағының AD–AS моделі сияқты толыққанды модельдердегі құрылыс блогы ретінде қолданылады. Модельді 1937 жылы Джон Хикс әзірледі, ал кейіннен Альвин Хансен оны кейнсиандық макроэкономикалық теорияның математикалық түсіндірмесі ретінде кеңейтті. 1940-1970 жылдар аралығында бұл макроэкономикалық талдаудың басты құрылымы болды. Бүгінде ол толық емес деп қабылданды және жоғары экономикалық білім беруде және макроэкономикалық зерттеулерде кеңінен қолданылмайды, бірақ бакалавриаттың макроэкономикалық оқулықтарындағы маңызды педагогикалық кіріспе құралы болып табылады. 1980 және 1990 жылдардан бері ақша-кредиттік саясат, әдетте, бастапқы IS–LM моделінде болжалғандай, ақша ұсынысын бақылауға тырыспайды, керісінше, пайыздық мөлшерлемені тікелей бақылайды. Сондықтан модельдің кейбір заманауи нұсқалары LM қисығының түсіндірілуін (кейде тіпті атауын) өзгертті, оны орталық банк таңдаған пайыздық мөлшерлемені көрсететін көлденең сызық ретінде ұсынады. Бұл оңай динамикалық түзетуді қамтамасыз етеді және қазіргі заманғы орталық банктердің қызметін жақсырақ көрсетеді.
The IS–LM model, or Hicks–Hansen model, is a two dimensional macroeconomic model which is used as a pedagogical tool in macroeconomic teaching. The IS–LM model shows the relationship between interest rates and output in the short run in a closed economy. The intersection of the "investment–saving" (IS) and "liquidity preference–money supply" (LM) curves illustrates a "general equilibrium" where supposed simultaneous equilibria occur in both the goods and the money markets. The IS–LM model shows the importance of various demand shocks (including the effects of monetary policy and fiscal policy) on output and consequently offers an explanation of changes in national income in the short run when prices are fixed or sticky. Hence, the model can be used as a tool to suggest potential levels for appropriate stabilisation policies. It is also used as a building block for the demand side of the economy in more comprehensive models like the AD–AS model. The model was developed by John Hicks in 1937 and was later extended by Alvin Hansen as a mathematical representation of Keynesian macroeconomic theory. Between the 1940s and mid 1970s, it was the leading framework of macroeconomic analysis. Today, it is generally accepted as being imperfect and is largely absent from teaching at advanced economic levels and from macroeconomic research, but it is still an important pedagogical introductory tool in most undergraduate macroeconomics textbooks. As monetary policy since the 1980s and 1990s generally does not try to target money supply as assumed in the original IS–LM model, but instead targets interest rate levels directly, some modern versions of the model have changed the interpretation (and in some cases even the name) of the LM curve, presenting it instead simply as a horizontal line showing the central bank's choice of interest rate. This allows for a simpler dynamic adjustment and supposedly reflects the behaviour of actual contemporary central banks more closely.
Тарих
IS–LM моделі 1936 жылдың қыркүйек айында Оксфордта өткен Эконометрикалық қоғамның конференциясында ұсынылды. Рой Харрод, Джон Р. Хикс және Джеймс Мид Джон Мейнард Кейнстің жұмыспен қамту, пайыз және ақша туралы жалпы теориясын қорытындылауға тырысқан математикалық модельдерді сипаттайтын мақалалар ұсынды. Харродтың мақаласының жобасын көрген Хикс IS–LM моделін ойлап тапты (алғашқыда "LM" емес, "LL" аббревиатурасын қолданды). Кейіннен ол оны «Мистер Кейнс және классиктер: Ұсынылған интерпретация» деген мақаласында жариялады. Хикс пен Альвин Хансен бұл модельді 1930-жылдары және 1940-жылдардың басында одан әрі дамытты. Модель көптеген ондаған жылдар бойы макроэкономикалық оқытудың орталық құралы болды. 1940-жылдар мен 1970-жылдардың ортасы аралығында ол макроэкономикалық талдаудың жетекші аясы болды. Ол әсіресе 1960-жылдар мен 1970-жылдарда кейнсиандықтар мен монетаристтер арасындағы экономиканы тұрақтандыру үшін фискалдық немесе ақша-кредиттік саясаттың тиімділігі туралы пікірталасты көрсетуге өте қолайлы болды. Кейін бұл мәселе назардан тыс қалды және қысқа мерзімді ауытқулар туралы талқылауларда аз ғана рөл атқара бастады. IS–LM моделі баға деңгейінің тұрақты екенін болжайды, сондықтан оны инфляцияны талдау үшін қолдануға болмайды. Бұл 1950-жылдар мен 1960-жылдардың басында инфляция маңызды мәселе болмағандықтан аса маңызды емес еді, бірақ 1960-жылдардың соңы мен 1970-жылдарда инфляция деңгейінің өсуімен қиындыққа айналды, бұл модельді кеңейтуге және қандай да бір нысанда жиынтық ұсынысты қосуға әкелді, мысалы, AD–AS моделі түрінде, оны баға деңгейінің өсуін түсіндіретін ұсыныс жағымен толықтырылған IS–LM моделі ретінде қарастыруға болады. Орталық банктер өз саясатын қабылдағанда ақша ұсынысына аз көңіл бөлгендіктен, бұл модельдің ерекшелігі шындыққа сай келмейтін және кейде студенттерді шатастыратын болды. 2000 жылдан кейін бұл көптеген оқулықтарда модельге түрлі өзгерістер енгізуге әкелді, дәстүрлі LM қисығы мен орталық банктың ақша нарығындағы ақша ұсынысын бақылау арқылы пайыздық мөлшерлеме деңгейіне жанама түрде әсер етуі туралы түсіндіру, орталық банктың пайыздық мөлшерлемені экзогенді айнымалы ретінде тікелей анықтауымен ауыстырылды. Бүгінгі таңда IS–LM моделі макроэкономикалық зерттеулерде кеңінен қолданылмайды, бірақ ол әлі де көптеген макроэкономикалық оқулықтардағы тұжырымдамалық кіріспе құралы болып табылады.
describing mathematical models attempting to summarize John Maynard Keynes' General Theory of Employment, Interest, and Money. Hicks, who had seen a draft of Harrod's paper, invented the IS–LM model (originally using the abbreviation "LL", not "LM"). He later presented it in
"Mr. Keynes and the Classics: A Suggested Interpretation". Hicks and Alvin Hansen developed the model further in the 1930s and early 1940s,
The model became a central tool of macroeconomic teaching for many decades. Between the 1940s and mid 1970s, it was the leading framework of macroeconomic analysis. It was particularly suited to illustrate the debate of the 1960s and 1970s between Keynesians and monetarists as to whether fiscal or monetary policy was most effective to stabilize the economy. Later, this issue faded from focus and came to play only a modest role in discussions of short run fluctuations. The IS LM model assumes a fixed price level and consequently cannot in itself be used to analyze inflation. This was of little importance in the 1950s and early 1960s when inflation was not an important issue, but became problematic with the rising inflation levels in the late 1960s and 1970s, which led to extensions of the model to also incorporate aggregate supply in some form, e. g. in the form of the AD–AS model, which can be regarded as an IS LM model with an added supply side explaining rises in the price level. As central banks started paying little attention to the money supply when deciding on their policy, this model feature became increasingly unrealistic and sometimes confusing to students. After 2000, this has led to various modifications to the model in many textbooks, replacing the traditional LM curve and story of the central bank influencing the interest rate level indirectly via controlling the supply of money in the money market to a more realistic one of the central bank determining the policy interest rate as an exogenous variable directly. Today, the IS LM model is largely absent from macroeconomic research, but it is still a backbone conceptual introductory tool in many macroeconomics textbooks.
Құрылу
IS және LM қисықтары қиылысатын нүкте нақты және ақша секторындағы қысқа мерзімді тепе-теңдікті көрсетеді (бірақ еңбек нарығы сияқты басқа секторларда міндетті түрде емес): өнім нарығы мен ақша нарығы екеуі де тепе-теңдікте болады. Бұл тепе-теңдік пайыздық ставка мен нақты ЖІӨ-нің бірегей үйлесімін қамтамасыз етеді.
LM (сақтық-ақша) қисығы
LM қисығы ақша нарығындағы тепе-теңдік жағдайындағы пайыздық мөлшерлемелер мен нақты табыс деңгейлерінің үйлесімдерін көрсетеді. Ол ақша сұранысы ақша ұсынысына тең болатын жерді көрсетеді. LM қисығы үшін тәуелсіз айнымалы – табыс, ал тәуелді айнымалы – пайыздық мөлшерлеме. Ақша нарығының тепе-теңдік диаграммасында өтімділікке деген қалау функциясы – қолма-қол ақшаны ұстауға дайындық. Өтімділікке деген қалау функциясы төмен қарай еңіскеді (яғни, пайыздық мөлшерлеме төмендеген сайын қолма-қол ақшаны ұстауға деген ықылас артады). Нақты қолма-қол ақша қалдығының мөлшерін анықтайтын екі негізгі элемент бар: Айналым ақшаға деген сұраныс: бұл (а) күнделікті операциялар үшін қолма-қол ақшаны ұстауға дайындықты және (b) сақтық шарасын (төтенше жағдайларда ақшаға деген сұраныс) қамтиды. Айналымға деген сұраныс нақты ЖІӨ-мен оң байланыста. ЖІӨ өтімділікке деген қалау функциясы үшін экзогендік болып саналатындықтан, ЖІӨ-дегі өзгерістер қисықты жылжытады. Ақшаға деген спекулятивтік сұраныс: бұл инвестициялық мақсаттар үшін бағалы қағаздардың орнына ақшаны актив ретінде ұстауға дайындық. Спекулятивтік сұраныс пайыздық мөлшерлемемен кері байланыста. Пайыздық мөлшерлеме өскен сайын, бағалы қағаздарға инвестициялаудың орнына ақшаны ұстаудың мүмкіндік құны артады. Сондықтан пайыздық мөлшерлемелер өскен сайын, ақшаға деген спекулятивтік сұраныс төмендейді. Ақша ұсынысы орталық банк шешімдерімен және коммерциялық банктердің ақшаны несиеге беруге дайындығымен анықталады. Ақша ұсынысы номиналды пайыздық мөлшерлемелерге қатысты толығымен икемсіз. Осылайша, ақша ұсынысы функциясы тік сызық түрінде бейнеленеді – ақша ұсынысы пайыздық мөлшерлемеге, ЖІӨ-ге және басқа факторларға тәуелсіз тұрақты шама. Математикалық тұрғыдан алғанда, LM қисығы теңдеумен анықталады, онда ақша ұсынысы нақты сома ретінде М/P (номиналды сома М-ге қарағанда) көрсетіледі, P – баға деңгейін, ал L – ақшаға нақты сұранысты білдіреді, ол пайыздық мөлшерлеме мен нақты табыс деңгейінің функциясы болып табылады. ЖІӨ-нің өсуі өтімділікке деген қалау функциясын оңға қарай жылжытады, демек пайыздық мөлшерлеме жоғарылайды. Осылайша LM функциясы оң еңіске ие.
Transactions demand for money: this includes both (a) the willingness to hold cash for everyday transactions and (b) a precautionary measure (money demand in case of emergencies). Transactions demand is positively related to real GDP. As GDP is considered exogenous to the liquidity preference function, changes in GDP shift the curve. Speculative demand for money: this is the willingness to hold cash instead of securities as an asset for investment purposes. Speculative demand is inversely related to the interest rate. As the interest rate rises, the opportunity cost of holding money rather than investing in securities increases. So, as interest rates rise, speculative demand for money falls. Money supply is determined by central bank decisions and willingness of commercial banks to loan money. Money supply in effect is perfectly inelastic with respect to nominal interest rates. Thus the money supply function is represented as a vertical line – money supply is a constant, independent of the interest rate, GDP, and other factors. Mathematically, the LM curve is defined by the equation , where the supply of money is represented as the real amount M/P (as opposed to the nominal amount M), with P representing the price level, and L being the real demand for money, which is some function of the interest rate and the level of real income. An increase in GDP shifts the liquidity preference function rightward and hence increases the interest rate. Thus the LM function is positively sloped.
Кезек
Бір гипотеза бойынша, үкіметтің тапшылықтық шығындары ("бюджеттік саясат") жинақтау деңгейінің төмендеуіне немесе жеке тұрақты инвестициялардың артуына ұқсас әсер етеді, бұл әрбір жеке пайыздық мөлшерлемеде тауарларға деген сұраныстың мөлшерін арттырады. Ұлттық үкіметтің тапшылығының артуы IS қисығын оңға қарай жылжытады. Бұл тепе-теңдік пайыздық мөлшерлемені (i1-ден i2-ге дейін) және ұлттық табысты (Y1-ден Y2-ге дейін) арттырады, бұл жоғарыдағы графикте көрсетілгендей. IS–LM диаграммасындағы ұлттық табыстың тепе-теңдік деңгейі жиынтық сұраныс деп аталады. Кейнсиандықтар шығындар шын мәнінде жеке тұрақты инвестицияларды акселератор әсері арқылы "ынталандыруы" (жетілдіруі) мүмкін екенін айтады, бұл ұзақ мерзімді өсуге көмектеседі. Сонымен қатар, егер үкіметтік тапшылықтар өнімді мемлекеттік инвестицияларға (мысалы, инфрақұрылымға немесе денсаулық сақтауға) жұмсалса, бұл шығындар тікелей және соңында әлеуетті өнімді арттырады, бірақ жоғалған жеке инвестициялардан артық немесе кем болуы мүмкін. Кез келген ығысудың мөлшері LM қисығының пішініне байланысты. IS қисығының салыстырмалы түрде жазық LM қисығы бойынша жылжуы пайыздық мөлшерлемеде аз өзгеріспен өнімді айтарлықтай арттыра алады. Екінші жағынан, IS қисығының тік LM қисығы бойымен оңға қарай жылжуы жоғары пайыздық мөлшерлемелерге әкеледі, бірақ өнім өзгермейді (бұл жағдай "Қазыналық көзқарас" деп аталады). IS қисығының оңға қарай жылжуы инвестициялық шығындардың экзогендік өсуінен (яғни пайыздық мөлшерлемеден немесе табыстан басқа себептермен), тұтынушылық шығындардың және модельделетін экономикадан тыс адамдардың экспорттық шығындарының, сондай-ақ импортқа жұмсалатын шығындардың экзогендік төмендеуінен де туындайды. Осылайша, олар да тепе-теңдік табыс пен тепе-теңдік пайыздық мөлшерлемені арттырады. Әрине, осы айнымалылардың кері бағыттағы өзгеруі IS қисығын кері бағытта жылжытады. IS–LM моделі сондай-ақ ақша-кредит саясатының рөлін де қарастырады. Егер ақша ұсынысы артса, бұл LM қисығын төменге немесе оңға қарай жылжытады, пайыздық мөлшерлемені төмендетеді және тепе-теңдік ұлттық табысты арттырады. Сонымен қатар, өтімділікке деген қалаудың экзогендік төмендеуі, мысалы, жақсартылған операциялық технологияларға байланысты, LM қисығының төмендеуіне әкеледі, осылайша табыс өседі және пайыздық мөлшерлемелер төмендейді. Бұл айнымалылардың кері бағыттағы өзгеруі LM қисығын кері бағытта жылжытады.
ISLM моделі пайыздық мақсатты орталық банк
Қазіргі заманғы орталық банктер, бастапқы IS–LM моделіндегідей, әдетте ақша массасын бақыламайды, бірақ ақша-кредит саясатын тікелей пайыздық мөлшерлемені реттеу арқылы жүргізеді. Осы себепті 2000 жылдан бері дәстүрлі IS–LM моделінің ескіргендігі және студенттерді шатастыруы сынға ұшырауда. Кейбір оқулықтарда ақша нарығының тепе-теңдігінен туындаған дәстүрлі LM қисығы, орталық банк анықтаған пайыздық мөлшерлемені ғана көрсететін LM қисығымен алмастырылған. Бұл, әсіресе, Оливье Бланшардың 2017 жылғы 7-ші басылымынан бастап кеңінен қолданылатын «Макроэкономика» орта деңгейдегі оқулығында байқалады. Бұл жағдайда LM қисығы орталық банк таңдаған пайыздық мөлшерлеме деңгейінде көлденең болады, бұл қарапайым динамикаға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, тік ось бойымен өлшенген пайыздық мөлшерлеме номиналды немесе нақты пайыздық мөлшерлеме ретінде қарастырылуы мүмкін, екінші жағдайда инфляцияны IS–LM моделіне оңай енгізуге болады. Шығыс деңгейі әлі де IS және LM қисықтарының қиылысуымен анықталады. LM қисығы ақша-кредит саясатының өзгеруіне немесе инфляциялық күтулердің өзгеруіне байланысты ығысуы мүмкін, ал IS қисығы дәстүрлі модельдегідей, мемлекеттік тұтынуға немесе салық салуға әсер ететін фискалдық саясаттың өзгеруіне немесе жеке тұтынуға немесе инвестицияларға (немесе ашық экономика нұсқасында таза экспортқа) әсер ететін шоқтарға байланысты ығысуы мүмкін. Бұдан өзге, модельде орталық банк белгілейтін негізгі пайыздық мөлшерлеме мен фирмалардың инвестициялық шешімдері үшін маңызды болатын нарықтық пайыздық мөлшерлеме арасындағы айырмашылық көрсетілген. Нарықтық пайыздық мөлшерлеме негізгі пайыздық мөлшерлемеге қосылған сыйлықақыға тең, оны тәуекел сыйлықақысы немесе нарықтың күшінің немесе коммерциялық банктердің бизнес стратегиясына әсер ететін басқа факторлардың көрсеткіші ретінде қарастыруға болады. Бұл сыйлықақы қаржы секторындағы шоқтардың тауар нарығына таралуына және осылайша жиынтық сұранысқа әсер етуіне мүмкіндік береді. Венди Карлин және Дэвид Соскис.
Үлкен модельдерге енгізу
Өздігінен, дәстүрлі IS–LM моделі бағалар бекітілген немесе икемсіз болған кезде, инфляция ескерілмейтін қысқа мерзімді зерттеу үшін қолданылады. Бұған қоса, модель көбінесе баға деңгейінің икемділігін қамтамасыз ететін үлкен модельдердің құрамдас бөлігі ретінде пайдаланылады. Оған ұсыныс қатынасын қосу модельді экономиканы қысқа және орта мерзімде талдауға, немесе басқаша айтқанда, классикалық және Кейнсиандық талдауларға мүмкіндік береді.
AD-AS-қа ұқсас модельдер баға деңгейінің орнына инфляциямен
Көптеген заманауи оқулықтарда дәстүрлі AD–AS диаграммасы өзгертілген нұсқаға алмастырылады, онда айнымалылар жалғыз өнім мен баға деңгейі емес, өнім мен инфляция (яғни баға деңгейінің өзгеруі) болып табылады. Бұл жағдайда AS қисығына сәйкес келетін байланыс әдетте инфляция мен жұмыссыздық арасындағы Филипс қисығының қатынасынан туындайды. Саясаткерлер мен экономистерді көбінесе инфляция деңгейі, нақты баға деңгейі емес, қызықтыратындықтан, бұл тұжырымдама орынды деп есептеледі. Бұл нұсқаны көбінесе динамикалық AD–AS моделі деп атайды, бірақ басқа да атаулары болуы мүмкін. Оливье Бланшар өз оқулығында IS–LM–PC моделін (PC – Филипс қисығын білдіреді) пайдаланады. Бұл модель макроэкономикалық нәтижелерге сенімдердің тәуелсіз түрде қалай әсер етуі мүмкін екенін зерттейтін кең ауқымды зерттеулердің бір бөлігі болды.