Кіріспе

Пайыздық мөлшерлемелер мен активтер нарығына қатысты макроэкономикалық модель. IS–LM моделі, немесе Хикс–Хансен моделі – макроэкономикалық оқытуда педагогикалық құрал ретінде қолданылатын екі өлшемді макроэкономикалық модель. IS–LM моделі жабық экономикадағы қысқа мерзімдегі пайыздық мөлшерлеме мен өнім арасындағы байланысты көрсетеді. «Инвестиция–жинақтау» (IS) және «ликвидтік қалау–ақша ұсынысы» (LM) қисықтарының қиылысуы тауарлар және ақша нарықтарында бір мезгілде тепе-теңдіктерге қол жеткізілетін «жалпы тепе-теңдікті» көрсетеді. IS–LM моделі әртүрлі сұраныс шоктарының (ақша-кредиттік саясат пен фискалдық саясаттың әсерін қоса алғанда) өнімге тигізетін әсерін көрсетеді және бағалар тұрақты немесе жабысқақ болған кезде қысқа мерзімде ұлттық табыстың өзгеруін түсіндіреді. Осылайша, модельді тиісті тұрақтандыру саясатының мүмкін деңгейлерін ұсыну құралы ретінде пайдалануға болады. Ол сондай-ақ экономиканың сұраныс жағының AD–AS моделі сияқты толыққанды модельдердегі құрылыс блогы ретінде қолданылады. Модельді 1937 жылы Джон Хикс әзірледі, ал кейіннен Альвин Хансен оны кейнсиандық макроэкономикалық теорияның математикалық түсіндірмесі ретінде кеңейтті. 1940-1970 жылдар аралығында бұл макроэкономикалық талдаудың басты құрылымы болды. Бүгінде ол толық емес деп қабылданды және жоғары экономикалық білім беруде және макроэкономикалық зерттеулерде кеңінен қолданылмайды, бірақ бакалавриаттың макроэкономикалық оқулықтарындағы маңызды педагогикалық кіріспе құралы болып табылады. 1980 және 1990 жылдардан бері ақша-кредиттік саясат, әдетте, бастапқы IS–LM моделінде болжалғандай, ақша ұсынысын бақылауға тырыспайды, керісінше, пайыздық мөлшерлемені тікелей бақылайды. Сондықтан модельдің кейбір заманауи нұсқалары LM қисығының түсіндірілуін (кейде тіпті атауын) өзгертті, оны орталық банк таңдаған пайыздық мөлшерлемені көрсететін көлденең сызық ретінде ұсынады. Бұл оңай динамикалық түзетуді қамтамасыз етеді және қазіргі заманғы орталық банктердің қызметін жақсырақ көрсетеді.

Тарих

IS–LM моделі 1936 жылдың қыркүйек айында Оксфордта өткен Эконометрикалық қоғамның конференциясында ұсынылды. Рой Харрод, Джон Р. Хикс және Джеймс Мид Джон Мейнард Кейнстің жұмыспен қамту, пайыз және ақша туралы жалпы теориясын қорытындылауға тырысқан математикалық модельдерді сипаттайтын мақалалар ұсынды. Харродтың мақаласының жобасын көрген Хикс IS–LM моделін ойлап тапты (алғашқыда "LM" емес, "LL" аббревиатурасын қолданды). Кейіннен ол оны «Мистер Кейнс және классиктер: Ұсынылған интерпретация» деген мақаласында жариялады. Хикс пен Альвин Хансен бұл модельді 1930-жылдары және 1940-жылдардың басында одан әрі дамытты. Модель көптеген ондаған жылдар бойы макроэкономикалық оқытудың орталық құралы болды. 1940-жылдар мен 1970-жылдардың ортасы аралығында ол макроэкономикалық талдаудың жетекші аясы болды. Ол әсіресе 1960-жылдар мен 1970-жылдарда кейнсиандықтар мен монетаристтер арасындағы экономиканы тұрақтандыру үшін фискалдық немесе ақша-кредиттік саясаттың тиімділігі туралы пікірталасты көрсетуге өте қолайлы болды. Кейін бұл мәселе назардан тыс қалды және қысқа мерзімді ауытқулар туралы талқылауларда аз ғана рөл атқара бастады. IS–LM моделі баға деңгейінің тұрақты екенін болжайды, сондықтан оны инфляцияны талдау үшін қолдануға болмайды. Бұл 1950-жылдар мен 1960-жылдардың басында инфляция маңызды мәселе болмағандықтан аса маңызды емес еді, бірақ 1960-жылдардың соңы мен 1970-жылдарда инфляция деңгейінің өсуімен қиындыққа айналды, бұл модельді кеңейтуге және қандай да бір нысанда жиынтық ұсынысты қосуға әкелді, мысалы, AD–AS моделі түрінде, оны баға деңгейінің өсуін түсіндіретін ұсыныс жағымен толықтырылған IS–LM моделі ретінде қарастыруға болады. Орталық банктер өз саясатын қабылдағанда ақша ұсынысына аз көңіл бөлгендіктен, бұл модельдің ерекшелігі шындыққа сай келмейтін және кейде студенттерді шатастыратын болды. 2000 жылдан кейін бұл көптеген оқулықтарда модельге түрлі өзгерістер енгізуге әкелді, дәстүрлі LM қисығы мен орталық банктың ақша нарығындағы ақша ұсынысын бақылау арқылы пайыздық мөлшерлеме деңгейіне жанама түрде әсер етуі туралы түсіндіру, орталық банктың пайыздық мөлшерлемені экзогенді айнымалы ретінде тікелей анықтауымен ауыстырылды. Бүгінгі таңда IS–LM моделі макроэкономикалық зерттеулерде кеңінен қолданылмайды, бірақ ол әлі де көптеген макроэкономикалық оқулықтардағы тұжырымдамалық кіріспе құралы болып табылады.

Құрылу

IS және LM қисықтары қиылысатын нүкте нақты және ақша секторындағы қысқа мерзімді тепе-теңдікті көрсетеді (бірақ еңбек нарығы сияқты басқа секторларда міндетті түрде емес): өнім нарығы мен ақша нарығы екеуі де тепе-теңдікте болады. Бұл тепе-теңдік пайыздық ставка мен нақты ЖІӨ-нің бірегей үйлесімін қамтамасыз етеді.

LM (сақтық-ақша) қисығы

LM қисығы ақша нарығындағы тепе-теңдік жағдайындағы пайыздық мөлшерлемелер мен нақты табыс деңгейлерінің үйлесімдерін көрсетеді. Ол ақша сұранысы ақша ұсынысына тең болатын жерді көрсетеді. LM қисығы үшін тәуелсіз айнымалы – табыс, ал тәуелді айнымалы – пайыздық мөлшерлеме. Ақша нарығының тепе-теңдік диаграммасында өтімділікке деген қалау функциясы – қолма-қол ақшаны ұстауға дайындық. Өтімділікке деген қалау функциясы төмен қарай еңіскеді (яғни, пайыздық мөлшерлеме төмендеген сайын қолма-қол ақшаны ұстауға деген ықылас артады). Нақты қолма-қол ақша қалдығының мөлшерін анықтайтын екі негізгі элемент бар: Айналым ақшаға деген сұраныс: бұл (а) күнделікті операциялар үшін қолма-қол ақшаны ұстауға дайындықты және (b) сақтық шарасын (төтенше жағдайларда ақшаға деген сұраныс) қамтиды. Айналымға деген сұраныс нақты ЖІӨ-мен оң байланыста. ЖІӨ өтімділікке деген қалау функциясы үшін экзогендік болып саналатындықтан, ЖІӨ-дегі өзгерістер қисықты жылжытады. Ақшаға деген спекулятивтік сұраныс: бұл инвестициялық мақсаттар үшін бағалы қағаздардың орнына ақшаны актив ретінде ұстауға дайындық. Спекулятивтік сұраныс пайыздық мөлшерлемемен кері байланыста. Пайыздық мөлшерлеме өскен сайын, бағалы қағаздарға инвестициялаудың орнына ақшаны ұстаудың мүмкіндік құны артады. Сондықтан пайыздық мөлшерлемелер өскен сайын, ақшаға деген спекулятивтік сұраныс төмендейді. Ақша ұсынысы орталық банк шешімдерімен және коммерциялық банктердің ақшаны несиеге беруге дайындығымен анықталады. Ақша ұсынысы номиналды пайыздық мөлшерлемелерге қатысты толығымен икемсіз. Осылайша, ақша ұсынысы функциясы тік сызық түрінде бейнеленеді – ақша ұсынысы пайыздық мөлшерлемеге, ЖІӨ-ге және басқа факторларға тәуелсіз тұрақты шама. Математикалық тұрғыдан алғанда, LM қисығы теңдеумен анықталады, онда ақша ұсынысы нақты сома ретінде М/P (номиналды сома М-ге қарағанда) көрсетіледі, P – баға деңгейін, ал L – ақшаға нақты сұранысты білдіреді, ол пайыздық мөлшерлеме мен нақты табыс деңгейінің функциясы болып табылады. ЖІӨ-нің өсуі өтімділікке деген қалау функциясын оңға қарай жылжытады, демек пайыздық мөлшерлеме жоғарылайды. Осылайша LM функциясы оң еңіске ие.

Кезек

Бір гипотеза бойынша, үкіметтің тапшылықтық шығындары ("бюджеттік саясат") жинақтау деңгейінің төмендеуіне немесе жеке тұрақты инвестициялардың артуына ұқсас әсер етеді, бұл әрбір жеке пайыздық мөлшерлемеде тауарларға деген сұраныстың мөлшерін арттырады. Ұлттық үкіметтің тапшылығының артуы IS қисығын оңға қарай жылжытады. Бұл тепе-теңдік пайыздық мөлшерлемені (i1-ден i2-ге дейін) және ұлттық табысты (Y1-ден Y2-ге дейін) арттырады, бұл жоғарыдағы графикте көрсетілгендей. IS–LM диаграммасындағы ұлттық табыстың тепе-теңдік деңгейі жиынтық сұраныс деп аталады. Кейнсиандықтар шығындар шын мәнінде жеке тұрақты инвестицияларды акселератор әсері арқылы "ынталандыруы" (жетілдіруі) мүмкін екенін айтады, бұл ұзақ мерзімді өсуге көмектеседі. Сонымен қатар, егер үкіметтік тапшылықтар өнімді мемлекеттік инвестицияларға (мысалы, инфрақұрылымға немесе денсаулық сақтауға) жұмсалса, бұл шығындар тікелей және соңында әлеуетті өнімді арттырады, бірақ жоғалған жеке инвестициялардан артық немесе кем болуы мүмкін. Кез келген ығысудың мөлшері LM қисығының пішініне байланысты. IS қисығының салыстырмалы түрде жазық LM қисығы бойынша жылжуы пайыздық мөлшерлемеде аз өзгеріспен өнімді айтарлықтай арттыра алады. Екінші жағынан, IS қисығының тік LM қисығы бойымен оңға қарай жылжуы жоғары пайыздық мөлшерлемелерге әкеледі, бірақ өнім өзгермейді (бұл жағдай "Қазыналық көзқарас" деп аталады). IS қисығының оңға қарай жылжуы инвестициялық шығындардың экзогендік өсуінен (яғни пайыздық мөлшерлемеден немесе табыстан басқа себептермен), тұтынушылық шығындардың және модельделетін экономикадан тыс адамдардың экспорттық шығындарының, сондай-ақ импортқа жұмсалатын шығындардың экзогендік төмендеуінен де туындайды. Осылайша, олар да тепе-теңдік табыс пен тепе-теңдік пайыздық мөлшерлемені арттырады. Әрине, осы айнымалылардың кері бағыттағы өзгеруі IS қисығын кері бағытта жылжытады. IS–LM моделі сондай-ақ ақша-кредит саясатының рөлін де қарастырады. Егер ақша ұсынысы артса, бұл LM қисығын төменге немесе оңға қарай жылжытады, пайыздық мөлшерлемені төмендетеді және тепе-теңдік ұлттық табысты арттырады. Сонымен қатар, өтімділікке деген қалаудың экзогендік төмендеуі, мысалы, жақсартылған операциялық технологияларға байланысты, LM қисығының төмендеуіне әкеледі, осылайша табыс өседі және пайыздық мөлшерлемелер төмендейді. Бұл айнымалылардың кері бағыттағы өзгеруі LM қисығын кері бағытта жылжытады.

ISLM моделі пайыздық мақсатты орталық банк

Қазіргі заманғы орталық банктер, бастапқы IS–LM моделіндегідей, әдетте ақша массасын бақыламайды, бірақ ақша-кредит саясатын тікелей пайыздық мөлшерлемені реттеу арқылы жүргізеді. Осы себепті 2000 жылдан бері дәстүрлі IS–LM моделінің ескіргендігі және студенттерді шатастыруы сынға ұшырауда. Кейбір оқулықтарда ақша нарығының тепе-теңдігінен туындаған дәстүрлі LM қисығы, орталық банк анықтаған пайыздық мөлшерлемені ғана көрсететін LM қисығымен алмастырылған. Бұл, әсіресе, Оливье Бланшардың 2017 жылғы 7-ші басылымынан бастап кеңінен қолданылатын «Макроэкономика» орта деңгейдегі оқулығында байқалады. Бұл жағдайда LM қисығы орталық банк таңдаған пайыздық мөлшерлеме деңгейінде көлденең болады, бұл қарапайым динамикаға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, тік ось бойымен өлшенген пайыздық мөлшерлеме номиналды немесе нақты пайыздық мөлшерлеме ретінде қарастырылуы мүмкін, екінші жағдайда инфляцияны IS–LM моделіне оңай енгізуге болады. Шығыс деңгейі әлі де IS және LM қисықтарының қиылысуымен анықталады. LM қисығы ақша-кредит саясатының өзгеруіне немесе инфляциялық күтулердің өзгеруіне байланысты ығысуы мүмкін, ал IS қисығы дәстүрлі модельдегідей, мемлекеттік тұтынуға немесе салық салуға әсер ететін фискалдық саясаттың өзгеруіне немесе жеке тұтынуға немесе инвестицияларға (немесе ашық экономика нұсқасында таза экспортқа) әсер ететін шоқтарға байланысты ығысуы мүмкін. Бұдан өзге, модельде орталық банк белгілейтін негізгі пайыздық мөлшерлеме мен фирмалардың инвестициялық шешімдері үшін маңызды болатын нарықтық пайыздық мөлшерлеме арасындағы айырмашылық көрсетілген. Нарықтық пайыздық мөлшерлеме негізгі пайыздық мөлшерлемеге қосылған сыйлықақыға тең, оны тәуекел сыйлықақысы немесе нарықтың күшінің немесе коммерциялық банктердің бизнес стратегиясына әсер ететін басқа факторлардың көрсеткіші ретінде қарастыруға болады. Бұл сыйлықақы қаржы секторындағы шоқтардың тауар нарығына таралуына және осылайша жиынтық сұранысқа әсер етуіне мүмкіндік береді. Венди Карлин және Дэвид Соскис.

Үлкен модельдерге енгізу

Өздігінен, дәстүрлі IS–LM моделі бағалар бекітілген немесе икемсіз болған кезде, инфляция ескерілмейтін қысқа мерзімді зерттеу үшін қолданылады. Бұған қоса, модель көбінесе баға деңгейінің икемділігін қамтамасыз ететін үлкен модельдердің құрамдас бөлігі ретінде пайдаланылады. Оған ұсыныс қатынасын қосу модельді экономиканы қысқа және орта мерзімде талдауға, немесе басқаша айтқанда, классикалық және Кейнсиандық талдауларға мүмкіндік береді.

AD-AS-қа ұқсас модельдер баға деңгейінің орнына инфляциямен

Көптеген заманауи оқулықтарда дәстүрлі AD–AS диаграммасы өзгертілген нұсқаға алмастырылады, онда айнымалылар жалғыз өнім мен баға деңгейі емес, өнім мен инфляция (яғни баға деңгейінің өзгеруі) болып табылады. Бұл жағдайда AS қисығына сәйкес келетін байланыс әдетте инфляция мен жұмыссыздық арасындағы Филипс қисығының қатынасынан туындайды. Саясаткерлер мен экономистерді көбінесе инфляция деңгейі, нақты баға деңгейі емес, қызықтыратындықтан, бұл тұжырымдама орынды деп есептеледі. Бұл нұсқаны көбінесе динамикалық AD–AS моделі деп атайды, бірақ басқа да атаулары болуы мүмкін. Оливье Бланшар өз оқулығында IS–LM–PC моделін (PC – Филипс қисығын білдіреді) пайдаланады. Бұл модель макроэкономикалық нәтижелерге сенімдердің тәуелсіз түрде қалай әсер етуі мүмкін екенін зерттейтін кең ауқымды зерттеулердің бір бөлігі болды.