Кіріспе

Макроэкономика – экономиканың жалпы өнімділігі, құрылымы, мінез-құлқы және шешім қабылдауды зерттейтін саласы. Ол аймақтық, ұлттық және жаһандық экономикаларды қамтиды. Макроэкономистер жалғыз өнім/ЖІӨ (Жалпы ішкі өнім) және ұлттық табыс, жұмыссыздық (жұмыссыздық деңгейін қоса алғанда), баға индекстері мен инфляция, тұтыну, жинақтау, инвестициялар, энергия, халықаралық сауда және халықаралық қаржы сияқты мәселелерді зерттейді. Макроэкономика және микроэкономика – экономиканың ең негізгі екі саласы. Макроэкономика көбінесе бір елге (немесе бүкіл әлем сияқты ірі бірлестіктерге) және оның нарықтарының өзара әрекеттесуі арқылы экономистердің жиынтық айнымалылар деп атап келетін кең ауқымды құбылыстарды құруын зерттейді. Микроэкономикада талдау көбінесе жеке нарыққа, мысалы, мұнай және автокөлік секторындағы баға өсімдеріне сұраныс пен ұсыныстағы өзгерістердің кінәлі ме екенін анықтауға бағытталған. "Экономика негіздері" кіріспе курстарынан бастап докторлық диссертацияларға дейін, макро/микро бөлінісі экономика ғылымында қалыптасқан. Көптеген экономистер өзін макро немесе микроэкономист деп санайды. Макроэкономика дәстүрлі түрде уақыт аралығына қарай тақырыптарға бөлінеді: бизнес айналымы кезеңіндегі қысқа мерзімді ауытқуларды талдау, инфляция және жұмыссыздық сияқты айнымалылардың орташа (яғни қысқа мерзімді ауытқуларға тәуелсіз) мерзімдегі құрылымдық деңгейін анықтау және ұзақ мерзімді экономикалық өсуді зерттеу. Сондай-ақ, ол салық салу және мемлекеттік шығыстар немесе пайыздық ставкаларды қолдану арқылы бизнес айналымындағы ауытқуларды азайтуға бағытталған фискалдық немесе ақша-кредит саясатының, сондай-ақ өмір сүру деңгейіне ұзақ мерзімді әсер ете алатын, мысалы, өсу қарқынына әсер ететін саясаттардың салдарына қарайды. Макроэкономика жеке зерттеу және оқу саласы ретінде 1936 жылы Джон Мейнард Кейнстің "Жұмыспен қамту, пайыз және ақшаның жалпы теориясы" атты еңбегі жарияланғаннан бастап қалыптасқан деп есептеледі, бірақ оның идеялық алдын бастарлары одан да ертерек кезеңге жатады. Екінші дүниежүзілік соғыстан бері кейнсиандықтар, монетаристтер, жаңа классикалық және жаңа кейнсиандық экономистер сияқты түрлі макроэкономикалық мектептер макроэкономикалық зерттеулердің бағытын дамытуға үлес қосты.

Негізгі макроэкономикалық түсініктер

Макроэкономика әр түрлі ұғымдар мен айнымалыларды қамтиды, бірақ ең бастысы үш орталық макроэкономикалық айнымалы – өнім, жұмыссыздық және инфляция. Сонымен қатар, макроэкономикалық тақырыптардың әртүрлі түрлері бойынша уақыт горизонті әртүрлі болады, және бұл айырмашылық көптеген зерттеулер мен саясаттық талқылаулар үшін өте маңызды. Окун заңының бастапқы нұсқасы өндірістің 3%-ға өсуі жұмыссыздықтың 1%-ға төмендеуіне алып келеді дейді. Жұмыссыздықтың құрылымдық немесе табиғи деңгейі – бұл орташа мерзімді тепе-теңдік жағдайында, яғни циклдық жұмыссыздықтың деңгейі нөлге тең болған кезде болатын жұмыссыздық деңгейі. Циклдік бейтарап жағдайда да жұмыссыздық деңгейінің оң болуына бірнеше себеп болуы мүмкін, олардың барлығы нарықтың кейбір сәтсіздіктеріне негізделген: секторлық өзгерістер және экономиканың өзгеруіне байланысты фирмалардың белгілі бір біліктіліктері мен қасиеттері бар жұмысшыларға қоятын сұранысының өзгеруі, үнемі болатын бұл өзгерістер сәйкессіздіктің артуына және іздеу жұмыссыздығының өсуіне әкелуі мүмкін. Тиімді жалақы модельдері – бұл еңбек нарығының модельдері, онда фирмалар жалақыны сұраныс пен ұсынылған еңбек күшінің теңесетін деңгейіне дейін төмендетуді қаламайды, себебі жалақының төмендеуі қызметкерлердің тиімділігін төмендетеді. Бірақ, егер жұмыс берушілерде монополиялық билік болса, жұмыспен қамтудың нәтижесі кері болуы мүмкін.

Инфляция және дефляция

Бүкіл экономикада бағаның жалпы өсуі инфляция деп аталады. Бағалар төмендесе, дефляция болады. Экономистер баға өзгерістерін баға индекстері арқылы өлшейді. Экономика тым қызып, тым жылдам өскенде инфляция артады. Сол сияқты, экономиканың төмендеуі инфляцияның азаюына, тіпті кейбір жағдайларда дефляцияға алып келуі мүмкін. Ақша-кредит саясатын жүргізетін орталық банктердің басты міндеті, әдетте, пайыздық ставкаларды реттеу арқылы тым жоғары инфляцияны болдырмау болып табылады. Жоғары инфляция да, дефляция да күмәндік пен басқа да жағымсыз салдарға әкелуі мүмкін, әсіресе инфляция (немесе дефляция) күтпеген кезде. Сондықтан, көптеген орталық банктер оң, бірақ тұрақты және тым жоғары емес инфляция деңгейін мақсат етеді.

Ашық экономика макроэкономикасы

Ашық экономика макроэкономикасы тауарлар, қаржы активтері және мүмкін еңбек күшінің қозғалысы мен фирмалардың (физикалық капитал) халықаралық ауысуы сияқты фактор нарықтарындағы халықаралық сауданың салдарымен айналысады. Ол импортты, экспортты, сауда балансын және ұзақ мерзімдегі таза сыртқы активтердің қалыптасуын анықтайтын факторларды зерттейді. Маңызды тақырып – валюта бағамдарының рөлі, сондай-ақ бекітілген валюта бағамын сақтаудың немесе тіпті Еуропалық Одақтың Экономикалық және Монетарлық одағы сияқты валюта одағын құрудың пайдасы мен зияны. Осы мәселелерді зерттеу үшін валюталық аймақтардың оптималдығы туралы ғылыми еңбектерге жүгініледі.

Кейнс пен кейнсиандық экономика

Ұлы депрессия басталғанда, сол кездегі басты экономистер тауарлардың сатылмауының және жұмысшылардың жұмыссыз қалуының себебін түсіндіруде қиындыққа тап болды. Бағаланатын неоклассикалық экономика парадигмасы бойынша, бағалар мен жалақылар нарық толығымен тазарылғанша, яғни барлық тауарлар мен еңбек күші сатылғанша төмендеуі керек еді. Кейнс өзінің маңызды еңбегі "Жалпы теориясында" Кейнсиан революциясы деп танылатын жаңа бағытты қадағалады. Ол оқиғаларға жаңаша түсінік берді және толыққанды интеллектуалды ая ұсынды – нарықтардың неге тепе-теңдікке келмейтінін түсіндіретін жаңа экономикалық теорияны, ол Кейнсиан экономикасы деп аталатын мектепке айналды, сондай-ақ Кейнсиандық немесе Кейнсиандық теория деп те аталады. 1970 жылдардағы мұнай дағдарысы жоғары жұмыссыздық пен инфляцияны тудырғанда Фридман мен Фелпс өзінің дұрыстығын дәлелдеді. Монетаризм 1980-жылдардың басында айтарлықтай ықпалды болды, бірақ орталық банктер ақша ұсынымын бақылауға тырысқанда, нәтижелер көңілін қалдырды және ақша өсімі, инфляция және нақты ЖІӨ өсімі арасындағы байланыс практикалық ақша-кредит саясатын жүргізу үшін тым тұрақсыз екенін түсінді, сондықтан монетаристтер ұсынған пайыздық мөлшерлемелерді бақылау әдісінен бас тартылды.

Өсу үлгілері

Экономикалық өсудің ұзақ мерзімді детерминанттарын зерттеу өзіндік бағытты қалыптастырды. 1940 жылдардағы Харрод-Домар моделі Кейнстік сұранысқа негізделген ұғымдардан туындады. Роберт Солоу және 1950 жылдары тәуелсіз түрде Тревор Сван жасаған Солоу-Сван моделі ұзақ мерзімді табысқа ие болды және бүгінге дейін ұзақ мерзімді экономикалық өсуді түсіндіруге арналған оқулық моделі болып табылады. Модель өндіріс функциясымен жұмыс істейді, онда ұлттық өнім екі фактордың – капитал мен еңбектің – көбейтіндісі болып табылады. Солоу моделі еңбек пен капиталдың тұрақты деңгейде қолданылатынын, ал жұмыссыздық пен капиталды пайдаланудың ауытқулары бизнес айналымдарында байқалатынын болжайды. Бұл модельде өндірістің өсуі, яғни экономикалық өсім, капитал қорының өсуі, халық санының артуы немесе өнімділікті арттыратын технологиялық жетістіктердің (жалпы факторлық өнімділік) нәтижесінде ғана мүмкін. Жинақтау деңгейінің өсуі экономикада капиталдың көбеюімен байланысты уақытша өсуға алып келеді, бұл өнімге қосымша үстемелейді. Дегенмен, амортизация деңгейі ақырында капиталдың кеңеюін шектейді: жинақталған қаражат амортизацияланған капиталды алмастыруға жұмсалады және капиталды одан әрі кеңейтуге ешқандай қаражат қалмайды. Солоу моделі экономиканың жан басына шаққандағы өсімінің тек өнімділікті арттыратын технологиялық жетістіктерге байланысты екенін көрсетеді. Солоу моделін Рамсей өсу моделінің ерекше жағдайы ретінде қарастыруға болады, онда Солоу моделіндегідей үй шаруашылықтарының жинақтау деңгейі тұрақты емес, нақты уақыт аралық пайдалылық функциясынан туындайды. 1980 және 1990 жылдары Рамсей мен Солоудың неоклассикалық өсу теориясына қарсы шығу үшін эндогендік өсу теориясы пайда болды. Бұл модельдер тобы экономикалық өсуді капиталға арта түсу және білім алу арқылы өсу сияқты факторлар арқылы түсіндіреді, бұл факторлар Солоу моделіндегі өсуді түсіндіру үшін қолданылатын экзогенді технологиялық жақсартудың орнына эндогендік түрде анықталады. Эндогендік өсу модельдерінің тағы бір түрі технологиялық прогресс процесін зерттеу және әзірлеу қызметін модельдеу арқылы өсім модельдерінің өзінде пайданы барынша арттыруды көздеген фирмалардың қызметі арқылы эндогендікке айналдырды. Экологиялық экономикадағы макроэкономикалық модельдерде экономикалық жүйе қоршаған ортаға тәуелді. Бұл жағдайда кірістің айналмалы ағыны схемасы күн энергиясының кірісін көрсететін күрделірек схемамен алмастырылуы мүмкін, бұл табиғи ресурстар мен экологиялық қызметтерді қолдайды, олар өндіріс бірлігі ретінде қолданылады. Тұтынудан кейін табиғи ресурстар экономикадан ластану және қалдықтар түрінде шығады. Қоршаған ортаның қызметтер мен материалдарды ұсыну әлеуеті «қоршаған ортаның көз функциясы» деп аталады, және бұл функция ресурстар тұтынылғанда немесе ластану ресурстарды ластағанда азаяды. «Синк функциясы» қоршаған ортаның қалдықтар мен ластануды сіңіру және зиянсыз ету қабілетін сипаттайды: қалдықтар шығарылымы синк функциясының шегінен асып кеткен кезде ұзақ мерзімді зиян келтіріледі.

Макроэкономикалық саясат

Макроэкономикалық зерттеулерді әртүрлі уақыт кезеңдеріне бөлу макроэкономикалық саясатты қысқа мерзімді саясаттарға (жайылмалы саясат деп аталады), экономикалық циклдердің зиянды салдарына жедел әрекет етуге бағытталған, және макроэкономикалық айнымалылардың құрылымдық деңгейін жақсартуға бағытталған орта және ұзақ мерзімді саясаттарға бөлуге алып келеді. Құрылымдық саясат – бұл еңбек нарығының саясаты болуы мүмкін, ол құрылымдық жұмыссыздықтың деңгейін өзгертуге бағытталған, немесе ұзақ мерзімді үнемдеуге, инвестициялауға немесе білім беруге және ғылыми-зерттеу жұмыстарына ынталандыруға әсер ететін саясаттар. Пайыздық ставканы өзгертудің нақты әдісі орталық банктерде әртүрлі болады, бірақ көбінесе оны жүзеге асыру тікелей – орталық банк ұсынатын пайыздық ставканы әкімшілік жолмен өзгерту арқылы немесе ашық нарықтағы операциялар арқылы жанама түрде жүзеге асырылады. Ақша айналымының механизмі арқылы пайыздық ставканың өзгеруі инвестицияларға, тұтынуға, акциялар мен жылжымайтын мүліктің бағасы сияқты активтердің құнына әсер етеді, ал валюта бағамы арқылы экспорт пен импортқа да әсерін тигізеді. Осылайша, жалпы сұраныс, жұмыспен қамту және, әрі қарай, инфляцияға әсер етеді. Сараптамалық ақша-кредит саясаты пайыздық ставкаларды төмендетіп, экономикалық белсенділікті арттырады, ал шектеуші ақша-кредит саясаты пайыздық ставкаларды көтереді. Белгілі бір валюта бағамы жүйесінде пайыздық ставка туралы шешімдер, сондай-ақ валюта нарығына тікелей араласу, валюта бағамын бақылаудың маңызды құралдары болып табылады. Дамыған елдерде көптеген орталық банктер инфляцияны бақылауға баса назар аударады, орта мерзімді инфляцияны белгілі бір мақсатқа, мысалы, 2%-ға немесе белгілі бір диапазонға жақын ұстауға тырысады. Бұл Федералдық резерв пен Еуропалық Орталық банктерді қамтиды, олар, әдетте, инфляцияны бақылау стратегиясын ұстанады, тіпті олар өздерін ресми түрде инфляцияны бақылаушылар деп атамаса да. Іс жүзінде, ресми инфляция мақсатын белгілеу орталық банкке өндіріс пен жұмыспен қамтуды тұрақтандыруға да мүмкіндік береді, бұл стратегия "икемді инфляцияны бақылау" деп аталады. Көптеген дамып келе жатқан экономикалар ақша-кредит саясатын тұрақты валюта бағамын сақтауға, өз валютасын АҚШ доллары немесе евро сияқты бір немесе бірнеше шетел валюталарымен байланыстыруға бағыттайды. Дәстүрлі ақша-кредит саясаты өтімділік тұзағы сияқты жағдайларда тиімсіз болуы мүмкін. Номиналды пайыздық ставкалар нөлге жақын болған кезде орталық банктер ақша-кредит саясатын дәстүрлі тәсілдермен жеңілдете алмайды. Мұндай жағдайда олар өндірісті тұрақтандыру үшін сандық жеңілдету сияқты дәстүрден тыс ақша-кредит саясатын қолдануы мүмкін. Сандық жеңілдетуді мемлекеттік облигацияларды ғана емес, сонымен қатар корпоративтік облигациялар, акциялар және басқа да бағалы қағаздар сияқты басқа активтерді сатып алу арқылы жүзеге асыруға болады. Бұл мемлекеттік облигациялардан басқа да активтердің кең ауқымы үшін пайыздық ставкаларды төмендетуге мүмкіндік береді. Осыған ұқсас стратегия – ұзақ мерзімді облигацияларды сатып алып, қысқа мерзімді облигацияларды сату арқылы ұзақ мерзімді пайыздық ставкаларды төмендету, АҚШ-та "Operation Twist" деп аталатын тегіс кіріс қисығын құру.

Салық саясаты

Фискалдық саясат – мемлекеттік кірістерді (салықтарды) және шығыстарды экономикаға ықпал ету құралдары ретінде пайдалану. Мысалы, егер экономика потенциалды өнімнен кем өнім өндірсе, мемлекеттік шығыстар бос ресурстарды жұмысқа тартуға және өндірісті арттыруға, немесе жеке тұтынуды ынталандыру үшін салықтарды төмендетуге болады, бұл ұқсас нәтиже береді. Мемлекеттік шығыстар немесе салықты төмендету өнімнің толық тапшылығын жабуға міндетті емес. Мемлекеттік шығыстардың әсеріне әсер ететін көбейтуші эффект бар. Мысалы, үкімет көпір салуға қаражат бөлгенде, жоба көпір құнын өнімге қосады, сонымен қатар көпір салушылардың тұтыну мен инвестицияларын арттыруына мүмкіндік береді, бұл өнімнің тапшылығын жабуға көмектеседі. Фискалдық саясаттың тиімділігі ішінара немесе толық ығыстыру арқылы шектелуі мүмкін. Үкімет шығын жобаларын іске асырғанда, ол жеке сектор қолдана алатын ресурстар мөлшерін азайтады. Толық ығыстыру, мемлекеттік шығыстар экономикаға қосымша өнім қосудың орнына жеке сектордың өнімін толығымен алмастырған жағдайда орын алады. Егер мемлекеттік шығыстар пайыздық ставкаларды жоғарылатып, инвестицияларды шектейтін болса, ығыстыру эффекті пайда болуы мүмкін. Кейбір фискалдық саясаттар автоматты тұрақтандырғыштар арқылы іске асырылады, бұл саяси шешімдерді қабылдауды қажет етпейді. Автоматты тұрақтандырғыштар дискрециялық фискалдық саясаттың уақыт кешігуіне ұшырамайды. Автоматты тұрақтандырғыштар дәстүрлі фискалдық механизмдерді пайдаланады, бірақ экономика төмендеген кезде дереу күшке енеді: жұмыссыздық деңгейі өскенде жұмыссыздыққа байланысты төлемдер автоматты түрде артады, ал салық түсімдері төмендейді, бұл жеке табыс пен тұтынуды нарықтық табыстың төмендеуінен қорғайды. Белгілі теориялық модельдерге қысқа мерзімді модельдер, мысалы, Кейнстік айқас, IS-LM және Мунделл-Флеминг модельдері, орта мерзімді модельдер, мысалы, Филипс қисығына негізделген AD-AS моделі, және ұзақ мерзімді өсу модельдері, мысалы, Солоу-Суон, Рамсей-Касс-Купманс және Питер Даймондтың ұрпақтардың алмасу моделі кіреді. Санаттық модельдерге ертедегі ірі макроэкономикалық модельдер, жаңа классикалық нақты бизнес циклдары, халықаралық сауда немесе салық реформалары сияқты орта мерзімді (құрылымдық) мәселелер үшін қолданылатын микронегізделген есептелген жалпы тепе-теңдік (CGE) модельдері, бизнес циклдарын талдау үшін қолданылатын динамикалық стохастикалық жалпы тепе-теңдік (DSGE) модельдері, көптеген орталық банктерде қолданылатын немесе DICE сияқты интеграцияланған бағалау модельдері жатады.

ISLM үлгісі

1936 жылы Джон Хикс ойлап тапқан IS–LM моделі жиынтық сұраныстың негізін қалайды (өзі туралы төменде талқыланады). Ол "Кез келген берілген баға деңгейінде тауарлардың қандай көлемі сұранысқа ие болады?" деген сұраққа жауап береді. Графикалық модельдегі пайыздық мөлшерлемелер мен өнімнің комбинациялары, модельдің болжамдарына сәйкес, тауарлар және ақша нарықтарында тепе-теңдікті қамтамасыз етеді. Тауар нарығы инвестиция мен мемлекеттік және жеке жинақтардың (IS) теңдігін қамтамасыз ететіндей етіп модеделденеді, ал ақша нарығы ақша ұсынысы мен өтімділікке деген қалаудың (ақша сұранысына балама) арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз ететіндей етіп модеделденеді. IS қисығы – бұл пайыздық мөлшерлемені ескере отырып, инвестицияның мемлекеттік және жеке жинақтарға тең болатын табыс пен пайыздық мөлшерлеменің комбинацияларынан тұрады. IS қисығы төмен қарай еңіскеді, себебі тауар нарығында өнім мен пайыздық мөлшерлеме арасында кері байланыс бар: өнім артқан сайын, көбірек табыс жинақталады, сондықтан жинақтарға сәйкес инвестицияны ынталандыру үшін пайыздық мөлшерлемелер төмендеуі керек. Традициялық LM қисығы жоғары қарай еңіскеді, себебі ақша нарығында пайыздық мөлшерлеме мен өнім арасында оң байланыс бар: табыс (жабық экономикада өнімге тең) артқан сайын ақшаға деген сұраныс артады, нәтижесінде ақша сұранысының күрт өсуін теңгерлеу үшін пайыздық мөлшерлеме жоғарылайды. IS–LM моделі көбінесе ақша-кредиттік және фискалдық саясаттың әсерін көрсету үшін бастауыш оқулықтарда қолданылады, бірақ ол көптеген қазіргі заманғы макроэкономикалық модельдердің күрделіліктерін ескермейді. LM қисығымен байланысты мәселе – қазіргі заманғы орталық банктер саясатты анықтауда ақша ұсынысын елемейді, бұл модельдің негізгі болжамдарына қайшы келеді. Сондықтан, кейбір заманауи оқулықтарда дәстүрлі IS–LM моделі дәстүрлі LM қисығын орталық банк экономиканың пайыздық мөлшерлемесін тікелей анықтайды деген болжаммен алмастыру арқылы өзгертілді.

AD-AS үлгісі

ADAS моделі – макроэкономиканы түсіндіруге арналған жиі қолданылатын оқулық үлгісі. Модельдің бастапқы нұсқасы жиынтық сұраныс пен жиынтық ұсыныстың тепе-теңдігін ескере отырып, баға деңгейі мен нақты өнім деңгейін көрсетеді. Агрегаттық сұраныс қисығының төмен қарай бағыты төмен баға деңгейінде өнімге сұраныстың артуын білдіреді. Бұл төмен қарай бағытты үш фактормен түсіндіруге болады: Пигу немесе нақты баланс эффектісі, яғни нақты бағалар төмендегенде нақты байлық артады, соның салдарынан тауарларға тұтынушылық сұраныс өседі; Кейнс немесе пайыздық ставка эффектісі, яғни бағалар төмендегенде ақшаға деген сұраныс азаяды, пайыздық ставкалар төмендеп, инвестициялар мен тұтынуға қарыз алу көбейеді; және таза экспорт эффектісі, яғни бағалар өскенде ішкі тауарлар шетелдік тұтынушылар үшін салыстырмалы түрде қымбаттайды, бұл экспорттың төмендеуіне алып келеді. AD–AS моделінің көптеген бейнелеулерінде жиынтық ұсыныс қисығы төмен өнім деңгейінде көлденең болып келеді және толық жұмыспен қамту деңгейіне сәйкес келетін әлеуетті өнім деңгейіне жақын жерде икемсіз болады. Экономика әлеуетті өнімнен артық өндіріс жасай алмайтындықтан, кез келген АД кеңеюі өнімнің өсуіне емес, баға деңгейінің өсуіне әкеледі. Қазіргі оқулықтарда AD–AS моделі көбінесе сәл өзгеше түрде ұсынылады, бірақ баға деңгейін емес, инфляция деңгейін тік ось бойынша көрсететін диаграмма түрінде, бұл диаграмманы нақты әлемдегі саяси талқылаулармен байланыстыруды жеңілдетеді. Бұл жағдайда АД қисығы төмен қарай бағытталған, себебі инфляцияның жоғарылауы инфляциялық мақсатты ұстанатын орталық банкті пайыздық ставканы көтеруге мәжбүр етеді, бұл экономикалық белсенділікті баяулатып, өнімнің төмендеуіне әкеледі. AS қисығы стандартты қазіргі заманғы Филипс қисығы тұжырымын ұстана отырып, жоғары қарай бағытталған, онда экономикалық белсенділіктің жоғары деңгейі жұмыссыздықты төмендетеді, бұл жалақының өсу қарқынын арттырады және нәтижесінде инфляцияның өсуіне әкеледі.