Кіріспе

Канадада туған зерттеуші (1879–1962)

Вильхьялмур Стефанссон (3 қараша 1879 – 26 тамыз 1962) – Арктиканы зерттеуші және этнолог. Ол Канаданың Манитоба штатында дүниеге келген.

Ерте өмір және білім

Стефансон, шын аты Уильям Стивенсон, 1879 жылы Канаданың Манитоба провинциясындағы Арнс қаласында дүниеге келген. Оның ата-анасы екі жыл бұрын Исландиядан Манитобаға көшіп келген. Құрдымды су тасқыны кезінде екі баласын жоғалтқаннан кейін, отбасы 1880 жылы Дакота аймағына көшіп, Пембина округінің Тингвалла округіндегі Маунтин ауылынан оңтүстік-батысқа қарай шамамен бір миль жерге қоныс тепті. Ол Солтүстік Дакота және Айова университеттерінде білім алған (А. Б., 1903). Университетте оқып жүрген кезінде, 1899 жылы, ол өзінің есімін Вильхьяльмур Стефансон деп өзгертті. Ол Гарвард университетінің аспирантурасында антропологияны зерттеді, онда екі жыл бойы оқытушы болып жұмыс істеді.

Ертедегі зерттеулер

1904 және 1905 жылдары Стефансон Исландияда археологиялық зерттеулер жүргізді. Эйннар Миккельсен мен Эрнест де Ковен Лефингвеллдің ағылшын-американдық полярлық экспедициясына тартылған ол 1906–1907 жылдары Маккензи өзенінің дельтасындағы инуиттермен бірге қыс өткізді, Поркупин және Юкон өзендері арқылы елді жалғыз басып өтіп қайтып келді. Нью-Йорктегі Америка табиғи тарих мұражайының қолдауымен ол доктор Рудольф Мартин Андерсонмен бірге 1908 жылдан 1912 жылға дейін Солтүстік Американың орталық Арктикалық жағалауларының этнологиялық сараптауын жүргізді. 1908 жылы Стефансон Аляскадағы өміріне әсер ететін шешім қабылдады: ол Наткузиакты, инуит жетекшісін жалдады, ол Аляскадағы экспедицияларының барлық кезеңінде оның басты жетекшісі болып қалды. Ол Наткузиакпен кездескен кезде, инуит жетекшісі капитан Джордж Б. Ливиттке, Массачусетс штатының кит аулау кемесінің капитанына және Стефансонның досына жұмыс істеп жатқан еді, ол кейде Америка табиғи тарих мұражайынан жабдықтар әкеліп беретін. Кристиан Кленгенберг 1910 жылы Канаданың Виктория аралының оңтүстік-батысында тұратын инуиттерге Стефансонның сапары алдында «Сарғыш эскимос» терминін Стефансонға таныстырған деп есептеледі. Бірақ Стефансон «Көмір инуит» терминін ұнатты (дегенмен, бұл атпен белгілі адамдар тобы бар еді). Адольф Грили 1912 жылы ертерек жазылған әдебиеттердегі ақ шашты Арктикалық халықтарды көрген жазбаларды жинап, 1912 жылы «National Geographic» журналында «Стефансонның сары эскимосының шығуы» деген мақала жариялады. Газеттер кейін «Сарғыш эскимос» терминін танымал етті, бұл Стефансонның «Көмір инуит» терминін ұнатуына қарамастан, көптеген оқырмандардың назарын аударды. Стефансон кейінірек Грилидің еңбегін өз жазбаларында сілтеді, ал «Сарғыш эскимос» термині 17 ғасырдан бері ақ шашты инуиттерді көрген жазбаларда қолданыла бастады.

Карлуктың жоғалуы және аман қалғандарды құтқару

Стефанссон Канада үкіметі үшін Парри архипелагының батысындағы аймақтарды зерттеу мақсатында 1913-1916 жылдары Канада Арктикалық экспедициясын ұйымдастырып, басқарды. Экспедицияда "Карлук", "Мэри Сакс" және "Аляска" атты үш кеме пайдаланылды. 1913 жылдың тамыз-қыркүйек айларында "Карлук" кемесі мұзда қалғанда Стефанссон негізгі кемеден кетіп қалды. Стефанссонның түсіндіруінше, ол және тағы бес экспедиция мүшесі экипажға таза ет жеткізу үшін аң аулауға шықты. 1914 жылдың сәуірінде Аляскадағы Коллинсон-Пойнттан мұз үстінде шанамен Арктикалық мұхитты (жергілікті атауы – Бофорт теңізі) зерттеуді жалғастырды. Бір көмекші шана жағадан 121 шақырым қашықтықта кері қайтты, бірақ ол екі адаммен бірге бір шанада 96 күн бойы полярлық аңдарды атып, күзенде "Мэри Сакс" кемесіне жетті. Стефанссон 1918 жылға дейін зерттеулерін жалғастырды.

Врангель аралындағы фиаско

1921 жылы ол төрт жас жігіттің экспедициясын ынталандырып, ұйымдастырды, оларды Сібірдің солтүстігіндегі Врангель аралын отарлауға жіберді. Карлуктағы 22 адамның 11-і осы аралда 1914 жылдың наурыз айынан қыркүйек айына дейін өмір сүрген еді. Стефанссон Арктикалық аралдарға саяхат жасауға қызығушылық танытқан адамдарға бағытталған барлау компаниясын құруды жоспарлаған. Бастапқыда Стефанссон Врангель аралын Канада үкіметі үшін талап етуді қалаған. Алайда, оның аралға жасаған алғашқы сапарының қауіпті нәтижесіне байланысты үкімет экспедицияға көмектесуден бас тартты. Содан кейін ол осы жерді Ұлыбританияға беруді көздеді, бірақ британ үкіметі экспедиция мүшелері жасаған талапты қабылдамады. Врангель аралында, Ресейдің мойындалған территориясы екені белгілі болған жерде, британ туын көтеру халықаралық дауға себеп болды. және континенттік шельфтің жиегінде. Ол Фрэнсис Леопольд Макклинтоктың жұмыстарын дамытты. 1914 жылдың сәуірінен 1915 жылдың маусымына дейін ол мұздың үстінде өмір сүрді. Стефанссон 1915 жылдың 23 тамызында Гершель аралынан экспедициялық сапарын бастап, зерттеулерін жалғастырды. 1920 жылдың 30 қаңтарында The Pioche Record газеті Стефанссонның 1853 жылғы Макклинток экспедициясынан қалған, Мелвилл аралындағы жасырын қойманы тапқанын хабарлады. Арктиканың қатал жағдайларына қарамастан, қоймадағы киім-кешек пен азық-түлік жақсы сақталған. 1921 жылы ол Арктиканы зерттегені үшін Корольдік географиялық қоғамның негіздеуші медалімен марапатталды. Ол сондай-ақ Америка философиялық қоғамы мен Америка өнер және ғылым академиясының сайланған мүшесі болды.

Кейінгі мансап

Стефанссон өмірінің соңына дейін танымал зерттеуші болып қалды. Өмірінің соңында Дартмут колледжімен (ол Полярлық зерттеулер директоры болды) байланысы арқылы ол Нью-Гэмпшир штатының Ганновер қаласында АҚШ Армиясының Суық аймақтар зерттеу және инженерлік зертханасын (CRREL) құрудағы маңызды тұлға болды. CRREL қолдауымен жүргізілген зерттеулер, көбінесе қыста Вашингтон тауының қатал шыңында өткізілген, альпілік қақтығыстарды қолдауға қажетті материалдық-техникалық жабдықтар мен тактиканы әзірлеудің кілті болды. Стефанссон 1908 жылы, оның құрылуынан төрт жыл кейін Барлаушылар клубына қосылды. Кейіннен ол клуб президенті болып екі рет қызмет етті: 1919–1922 және 1937–1939 жылдары. Толығымен ерлерден құралған клубта, Стефанссон президенттік лауазымда болғанда, 1938 жылы Басқарма клуб жарғысына түзету ұсынды, ол былай деді: "Клубтың қызығушылық салаларындағы, ең алдымен зерттеулердегі еңбегі мен жетістіктері үшін АҚШ және Канада әйелдерін атауға Директорлар кеңесінің құқығы бар, осы мақсатта 'Құрметті әйелдер тізімі' құрылатын болады". Мүмкін, клуб мүшелерін жұбату үшін, мақалада былай деп қосылды: "Бұл 'Құрметті әйелдер тізімі' клуб ұйымынан тыс болады, бірақ оның құрамындағы (еркек) мүшелердің Құрметті класына тең дәрежеде болады". Ол романшы Фанни Хёрстпен қарым-қатынас жасаған жылдары, ол қалада болғанда олар осы жерде кездесетін. 1940 жылы, 62 жасында ол 28 жастағы Эвелин Шварцпен Романи Мариде танысты; 1941 жылы ол Америкалық Полярлық қоғамның үшінші құрметті мүшесі атанды. 1945–1946 жылдары Ғылым тарихы қоғамының президенті болып қызмет етті.

Мұра

Стефанссонның жеке қағаздары мен Арктика артефактілерінің жинағы Дартмут колледжі кітапханасында сақталады және жұртшылыққа қолжетімді. Стефанссон жиі былай деген сөздерін айтады: "Оқиға – бұл біліксіздіктің белгісі".

Роальд Амундсен оны Врангель аралындағы оқиғаларды дұрыс басқара алмағаны үшін "өмірдегі ең үлкен алдаушы" деп атады. 1986 жылдың 28 мамырында АҚШ пошта қызметі оның құрметіне 22 центтік пошта маркасын шығарды.

Саяси көзқарасы

1930 жылдары АҚШ-та кеңес жақтас қозғалыстар құрылды, олардың басты мақсаты – Кеңес Одағының алыс шығысындағы Биробиджан аймағында еврей социалистік республикасын құруға қолдау көрсету болды. Бұл науқандағы маңызды ұйымдардың бірі – 1934 жылы құрылған Биробиджанға (немесе Амбижанға) еврейлерді қоныстандыру жөніндегі американдық комитет. Биробиджанға қоныстануды ынталы түрде қолдаған Стефанссон, Амбижанның көптеген жиналыстарына, кештері мен митингтеріне қатысып, ұйым үшін құнды көмекші болды. Амбижан 1936 жылдың соңында 50 беттік «Жылнама» басып шығарды, онда мақтау қағаздары мен қолдау хаттары жинақталған. Олардың арасында қазір Амбижанның директорлар кеңесі мен басқарушылар құрамына енген Стефанссон да болды: «Биробиджан жобасы менің ойымша, Шығыс және Орталық Еуропа еврейлерін қайта жаңғырту мәселесіне ең саяси көрегендікпен жасалған үлес болып көрінеді», – деп жазды ол. Амбижанның 1944 жылғы 25-26 қарашада Нью-Йоркте өткен ұлттық конференциясы Сталинград пен Биробиджанға көшіп келгендерге көмектесу үшін 1 миллион доллар жинауға міндеттенді. Көрнекті қонақтар мен баяндамашылар қатарында Нью-Йорк өкілі Эммануэль Селлер, Юта штатының сенаторы Элберт Д. Томас және Кеңес елшісі Андрей Громыко болды. Делегаттар мен олардың қонақтары үшін Вильхьяльмур және оның әйелі Эвелин Стефанссон үй иесі болды. Вильхьяльмур ұйымның екі вице-президентінің бірі болып сайланды. Алайда, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін елде кеңеске қарсы сезім күшейгенімен, баспасөзде Стефанссонға қатысты «ашықтаулар» пайда бола бастады. 1951 жылдың тамызында Сенаттың ішкі қауіпсіздік жөніндегі кіші комитетінде Луи Ф. Буденц, бұрынғы коммунист, қазіргі католик, оны коммунист деп айыптады. Стефанссонның өзі сол кезде Амбижанға қатысты ойларын қайта қарастырған болуы мүмкін, себебі оның өлімінен кейін жарық көрген автобиографиясында оның осы ұйымдағы жұмысы туралы ешқандай мәлімет жоқ. Осыған ұқсас жағдай 1962 жылғы 27 тамыздағы «Нью-Йорк таймс» газетінде жарияланған оның толық некрологында да байқалады.

Ет тағамдарын ғана қолдауға шақыру

Стефанссон диеталық шеңберде, әсіресе өте төмен көмірсулы диетаға қызығушылық танытатын адамдар арасында қызығушылық тудырады. Стефанссон инуиттердің диетасының шамамен 90% ет пен балықтан тұратынын анықтады. Инуиттер жылына алты-тоғыз ай бойы майлы ет пен жаңа балықтан басқа ештеңе жемейтін, бұл қазіргі кезде «көмірсусыз» диета деп қарастырылуы мүмкін. (Техникалық тұрғыдан алғанда, диетада өте аз көмірсу бар, себебі инуиттер жеген жаңа балықта шамалы гликоген мөлшері болады.) Стефанссон өзінің және Еуропа, Қара және Оңтүстік теңіз аралдарынан шыққан әріптестерінің мұндай диетада «толыққанды сау» екенін анықтады. Инуиттермен алғашқы тәжірибесінен бірнеше жыл өткен соң, Стефанссон американдық Табиғат тарихы мұражайы үшін зерттеу жүргізу мақсатымен доктор Карстен Андерсонмен бірге Арктикаға оралды. Оларға қажеттінің бәрі, тіпті бір жылдық «цивилизациялық» тағаммен де қамтамасыз етілді. Бірақ олар одан бас тартып, жерден күнкөріс табуды жөн көрді. Бір жылдық жоба төрт жылға созылды, осы уақыт ішінде екі адам тек Канаданың Арктика аймағында аулап алған ет пен балықты жеді. Екеуінің де төрт жылдық тәжірибеден кейін қандай да бір жағымсыз салдары болған жоқ. Стефанссон Уильям Бантинг сияқты, дене қажетті мөлшерде тамақтанса, көмірсулар шектеліп, жалпы калория саны ескерілмесе, жұмыс істей алады, сау, күшті және жіңішке бола алады деген қорытындыға келді. Стефанссонның тек ет диетасының тиімділігі туралы хабарлағанда күмән туды, бірақ кейінгі зерттеулер мен талдаулар оның тұжырымдамасын растады. Көптеген зерттеулер инуиттердің диетасының ерекше кетогендік диета екенін көрсетті. Инуиттердің диетасы шикі еттегі гликогеннен калорияның бір бөлігін алғанымен, жергілікті инуиттер негізінен қайнатылған жаңа балық пен карибу, кит немесе теңіз түлені сияқты майлы ет жеді, кейде шикі балық та жейтін. Диета туралы қате түсініктерге қарсы тұру үшін Стефанссон және оның серігі Карстен Андерсон 100% ет диетасын қатаң бақылаудағы зертхана жағдайында бірнеше апта бойы жей алатынын көрсету үшін ресми зерттеу жүргізуге келісті. Қалған бір жыл бойы оларды диеталық талаптарды орындауын қадағалау үшін жалданып алынған бақылаушылар бақылады. «Көрінбейтін күш: қоғамдық қатынастар» кітабында бір кезде «қоғамдық қатынастар саласының деканы» деп есептелген Пенделтон Дадлидің американдық ет институтын осы зерттеуді қаржыландыруға көндіргені айтылады. Зерттеу нәтижелері жарияланды. Осы уақыт ішінде Андерсонның денесінде гликозурия пайда болды, бұл әдетте емделмеген диабетпен байланысты. Бірақ диабет патологиясынан айырмашылығы, осы зерттеуде гликозурия Андерсонның денесінде төрт күн бойы сақталды және 100 грамм глюкозаны қабылдаумен және пневмониясының алғашқы үш күнінде, ол сұйықтық пен көмірсуларға толы тағамдарды жеген кезде байқалды. Бұл жағдай шешілгеннен кейін гликозурия жоғалып кетті. Зерттеушілердің өтініші бойынша Стефанссонға бір уақытқа ғана майсыз ет жеуді тапсырды. Стефанссон Арктикада өте майсыз еттің кейде «асқазан-ішек бұзылыстарын» тудыратынын атап өтті. Оның бұрынғы тәжірибесі бойынша, майсыз ет екінші немесе үшінші аптадан кейін ауруға әкелді. Стефанссон Бельвюде үшінші күні жүрек айну мен диареяны сезінді. Стефанссон аурудың тез басталуын оған бұрын жеген майлы етке қарағанда берілген майсыз етпен байланыстырды. Майлы ет жегеннен кейін ол екі күн ішінде толыққанды сауығып кетті. Алайда, алғашқы бұзылыстан кейін «он күнге созылған ішек қату» пайда болды. Олар тек қана өздері қалаған майлы етті жегенде, қоректік заттардың жетіспеушілігіне байланысты проблемалар болған жоқ. Екеуі де сау-сәу болып қалды, олардың ішектері қалыпты жұмыс істеді, бірақ нәжісі кішірек болды және иісі болмады. Стефанссонның гингивиті эксперимент аяқталғанға дейін жоғалып кетті, бірақ оның тістерінде тартар жиналуының артуы байқалды. Бұл эксперимент кезінде оның тәулігіне 2000-3100 калорияға дейін жегені анықталды, ал оның энергиясының шамамен 80% жануар майынан, ал 20% жануар ақуызынан алынды. Күнделікті мөлшерде 100-140 грамм ақуыз, 200-300 грамм май және 7-12 грамм көмірсулар қабылдады.