Кіріспе

Ежелгі грек және рим әдебиеттерінде аталған арал Тюле (/θ//j//uː//l//iː/ Θούλη (Thúlē); Thūlē) – ежелгі грек және рим әдебиеттерінде және картографиясында аталған ең солтүстік орналасқан жер. Қазіргі заманғы түсіндірмелерге Оркни, Шетланд, Солтүстік Шотландия, Эстониядағы Сааремаа (Осел) аралы және Норвегияның Смола аралы кіреді. Классикалық және ортағасырлық әдебиетте ultima Thule (латынша "ең алыс Тюле") "таныс әлемнің шекарасынан" тыс жатқан кез келген алыс жердің метафоралық мағынасын алды. Кейінгі орта ғасырлар мен жаңа заманның басында грек-римдік Тюле көбінесе нақты Исландия немесе Гренландиямен теңестірілді. Кейде Ultima Thule Гренландияның латынша атауы болса, Thule Исландия үшін қолданылды. Бірақ XIX ғасырдың соңында Тюле жиі Норвегиямен байланыстырылды. 1910 жылы саяхатшы Кнуд Расмуссен Гренландияның солтүстік-батысында миссионерлік және сауда бекетін құрды, оны "Тюле" (кейіннен Каанаак) деп атады. Бұрын Тюле атауы АҚШ-тың ең солтүстік әуе базасына, Гренландияның солтүстік-батысындағы Тюле әуе базасына берілген. База АҚШ Ғарыш күштеріне өткеннен кейін 2023 жылдың 6 сәуірінде оның атауы Питуффик Ғарыш базасы болып өзгертілді.

Классикалық антикалық және орта ғасырлар

Грекияның Массалия (қазіргі Марсель, Франция) қаласынан шыққан грек зерттеушісі Пифей 330 және 320 жылдары аралығында жасаған саяхаттарынан кейін Туле туралы алғаш рет жазған. Пифей өзінің қазір жоғалған «Океан туралы» еңбегінде Тулеге бару туралы айтқан. Л. Спраг де Камп былай деп жазды: «Массалия қаласы Пифейді Солтүстік Еуропаға сауда тауарлары қайдан келіп жатқанын білу үшін жіберді». Кейінгі уақытта оның жаңалықтарын жазған, көбінесе күмәнмен қараған авторлардың еңбектері де осы күнге дейін сақталған. Полибий өзінің «Тарихтар» (б.з.б. 140 ж.) атты еңбегінде Пифейді «Британияның бүкіл жерін жаяу аралап шыққанын айтып, көптеген адамдарды адастырған» деп атады. Бұл аралдың айналасы қырық мың стадионға тең. Б.з.б. бірінші ғасырғы грек астрономы Родос Геминус Туле атауының полярлық түн құбылысы – «күннің демалатын жері» деген ежелгі сөзден басталатынын мәлімдеді. Дионисий Перигетес өзінің «De situ habitabilis orbis» еңбегінде, Мартиан Капелла сияқты, осы тақырыпқа тоқталды. Авиений өзінің «Ora Maritima» еңбегінде жаз айларында Туледе түні бар болғаны екі сағатқа созылатынын, бұл ортатүндегі күнді анық көрсететінін айтады. Страбон өзінің «География» (б.з.б. 30 ж.) еңбегінде Туле туралы айта келе, Эратосфеннің «тұрғын әлемнің енін» есептеуін сипаттап, Пифейдің «Британиядан солтүстікке қарай алты күндік сапарда және мұзды теңізге жақын» дегенін атап өтеді. Бірақ ол бұл пікірге күмән келтіріп, Пифейдің «жалғаншы екені анықталды, бірақ Британия мен Ирландияны көрген адамдар Туле туралы айтпайды, олар басқа да аралдар, шағын аралдар туралы айтады» деп жазады. Страбон 5-кітапта былай деп қосады: «Массилиялық Пифей бізге Британ аралдарының ең солтүстігіндегі Туле ең солтүстік жер екенін және сол жерде жазғы тропиктің шеңбері Солтүстік поляр шеңберімен бірдей екенін айтады. Бірақ басқа жазушылардан мен бұл тақырыпта ештеңе білмеймін – Thule деген атаумен белгілі бір аралдың бар екендігі туралы да, солтүстік аймақтарда жазғы тропиктің Солтүстік поляр шеңберіне дейін өмір сүруге бола ма, жоқ па». Страбон соңында былай деп қорытындылайды: «Туле туралы біздің тарихи ақпараттарымыз оның сыртқы орналасуына байланысты әлі де белгісіз; өйткені Thule, аталатын барлық елдердің ішінде, ең солтүстікте орналасқан». Туле тұрғындары немесе халқы туралы Страбон (Пифейдің сөздерін келтіріп) егжей-тегжейлі сипаттаған: «Туле халқы (туле) қара бидай мен басқа да шөптермен, жемістермен және тамырлармен өмір сүреді; ал дән мен бал бар жерде адамдар сусындыларын да солардан алады. Ал астықты таза күн сәулесі түспегендіктен, оны үлкен қоймаларға жинап, сонда ұрады. Бірінші ғасырдың ортасында өмір сүрген рим географы Помпоний Мела Туле қаласын Скифияның солтүстігінде деп есептеген. 77 жылы Плиний Үлкен өзінің «Табиғи тарихын» жариялады, онда ол Пифейдің (II кітап, 75-тарау) Туле Британиядан солтүстікке қарай алты күндік сапарда екенін айтқанын келтіреді. Рим тарихшысы Тацит өзінің қайын атасы Агриколаның өмірін баяндаған кітабында Британияның материк емес, арал екенін римдіктердің қалай білгенін айтады. Тацит Оркни аралдарына барған римдік кеме туралы жазған және кеме экипажы Тюле аралын да көргенін айтады. Алайда олардың бұйрығы сол жерде зерттеуге болмайды, өйткені қыс жақындап келеді. Кейбір ғалымдар Тацит бұл жерде Шетландты айтып отыр деп есептейді. III ғасырғы латын грамматигі Гай Юлий Солин өзінің «Полиистория» атты еңбегінде былай деп жазды: «Оркни аралдарынан бес күн мен түн бойы жүзіп алыстаған Тиле жері жемісті және мол өнім беретін». IV ғасырғы Виргилий түсіндірмеші Сервий Туле Оркниге жақын орналасқан деп сенді: «Тюле; Ұлыбританиядан тысқары, Оркни мен Ирландияның жанында, солтүстік және батыс аймақ арасындағы мұхиттағы арал; осы Туледе күн Ракта болған кезде түнсіз мәңгі күндер бар деп айтылады». Басқа классикалық жазушылар, мысалы Орозий (384–420) Туледі Ирландия мен Британияның солтүстігінде және батысында деп сипаттап, оның Исландия екенін қатты білдіреді. Солин (б.з.д. 400) өзінің «Полихисторында» осы сипаттамаларды қайталап, Туле халқының құнарлы жерлері болғанын, онда жақсы өнім мен жеміс-жидек өсіргенін атап өтеді. Тарихшы Прокопийдің жазған деректеріне қарағанда, VI ғасырдың бірінші жартысында Тюле – солтүстікте 25 тайпа мекендеген үлкен арал. Прокопийдің сөздері шын мәнінде Скандинавияның бір бөлігі туралы болып отыр деп есептеледі, өйткені бірнеше тайпаларды анықтау оңай, соның ішінде Геаттар (Гаутой) қазіргі Швецияда және Сами халқы (Скритифини). Ол сондай-ақ, Херулдер қайтып келгенде Варин мен Даниялықтардан өтіп, содан кейін теңізден Тулеге келіп, Геаттардың жанына қоныстанғанын жазады. Ирландиялық монах Дикуил өзінің «Liber De Mensura Orbis Terrae» (шамамен 825 ж. жазылған) еңбегінде Туле туралы әртүрлі классикалық көздерді келтіргеннен кейін былай дейді: «Соңғы тридцать жылдың ішінде аралда 1-ақпаннан 1-тамызға дейін тұрған дін қызметкерлері маған мынаны айтты: жазғы күн тоғысында ғана емес, оған жақын күндерде де күн батқанда кішкентай төбелердің артына тығылып, қараңғылықтың өте аз уақытында адамдар тіпті көсегесінен биттерді де шайқап алуға болатын, тіпті тау басында тұрса күн жасырмайтын болады. Осы сәтте экваторда түн ортасы, сондықтан мен керісінше, қысқы күн тоғысында және оған жақын бірнеше күнде Туледе күннің шығуы да өте аз ғана уақытқа созылады, экваторда түс болса да. Сондықтан Туле төңірегінде теңіз қатып қалады деп жазған авторлардың бәрі қате, және көктемгі теңдікке дейін күндіз-түннің арасы үздіксіз созылады, керісінше, күзгі теңдіктен көктемгі теңдікке дейін түн үздіксіз созылады, өйткені бұл адамдар қыстың ең суық кезінде сапарлап, аралға кіріп, күн мен түннің кезектесіп алмасуын, күн тоғысынан басқа уақытта байқады. Бірақ сол жерден бір күндік сапарда олар мұз қатып қалған теңізді тапты. Ұлыбританияның солтүстігіндегі теңізде көптеген басқа да аралдар бар, оларға үздіксіз жел толған желкендермен екі күн мен түнде тікелей сапармен жетуге болады. Сенімді дін қызметкері маған екі жазғы күні және арасындағы түнінде екі қабатты қайықпен біріне кіргенін айтты. Тағы да көптеген шағын аралдар бар, олардың көпшілігі тар су жолдарымен бөлінген; оларда шамамен жүз жылдан бері Ирландиядан келген шөлділер тұрып жатыр. Бірақ олар әлемнің басынан бері жалғыз болғандықтан, енді Нормандық қарақшылардың салдарынан шөлділерден босап, көптеген қойлармен және әртүрлі теңіз құстарымен толып кетті. Мен бұл аралдарды ешқандай көздерде таппадым».

Қазіргі заманғы зерттеулер

Британдық геодезист Чарльз Валланси (1731–1812) – Ирландияның Туле екенін айтқан көптеген зерттеушілердің бірі болды, бұл туралы ол өзінің «Ирланд тілінің ежелгілігі туралы эссе» атты кітабында жазған. 1976 жылы Леннарт Мери алғаш ұсынған тағы бір гипотеза бойынша, Эстониядағы Сааремаа аралы (көбінесе Эстонияның Эзель деген атауымен белгілі) Туле болуы мүмкін. Яғни, «Туле» және эстон тіліндегі «от» мағынасын білдіретін «tule» түбірі арасында фонетикалық ұқсастық бар. Аралдағы Каали деген кратерлік көлдің ежелгі заманда метеор соққаннан пайда болғаны айтылады. Бұл метеор соққысы эстон халық ауыз әдебиетімен байланысты, онда Сааремаа бір кезде күннің «демалуға» кеткен жері деп есептелген. 2010 жылы Берлин Техникалық университетінің Геодезия және геоақпарат ғылымдары институтының ғалымдары қазіргі географтардың Птолемей карталарына географиялық координаттар жүйесін қоюға тырысқанда есептемелердегі тұрақты қателерді анықтады. Осы қателерді түзегеннен кейін, ғалымдар Птолемейдің Тулесін Норвегияның Смола аралымен сәйкестендіруге болатынын мәлімдеді. Шотланд гаэль тілінде Исландия «Innis Tile» деп аталады, бұл сөз тікелей «Туле аралы» дегенді білдіреді. «Туле» атауы периодтық кестедегі 69-шы элемент – тулийге берілген. Ultima Thule – АҚШ-тың Кентукки штатындағы Мамонт үңгірлер жүйесіндегі бір орналасқан жер. Бұрын ол «Басты үңгір» деп аталатын өтетін жолдың белгілі оңтүстік-шығыс (ағысқа қарсы) соңы болды, бірақ 1908 жылы Эд Бишоп пен Макс Кемпердің жаңа ашылуларынан кейін одан әрі өтуге болатын аймақ табылды, қазір сол жерде Вайолет қаласының кіреберісі орналасқан. Үңгірде ұйымдастырылатын Вайолет қаласына арналған фонарь турлары маршруттың соңында Ultima Thule арқылы өтеді. 2018 жылдың наурыз айында өткен атау сайысынан кейін, Куйпер белдеуінің 486958 Arrokoth нысаны, NASA-ның New Horizons ғарыш зондының зерттеу нысанасы, «Ultima Thule» деген атпен танылды. Зонд 2019 жылдың 1 қаңтарында жақындасып өтті, бұл ғарыш кемесі мен планеталық дене арасындағы ең алыс кездесу болды. Аталған денеге ресми атауды Халықаралық астрономиялық одақ берді.

Классикалық әдебиет

Алыстағы жерді немесе қол жетпейтін мақсатты бейнелеу үшін Вергилий «Ультима-Тюле» терминін қолданды (Георги, 1. 30), «ең алыс Тюле» деген мағынаны білдіреді. Жас Сенека Тюледен тыс жаңа жерлер ашылатын күн туралы жазды. Бұл кейіннен Христофор Колумбтың саяхаттары контекстінде кеңінен қолданылды. Рим ақыны Силий Италик (б.з. 25 – 101) Тюле халқының денелерін көк түспен бояғандарын айтты: «көк түспен боялған Тюле тумасы, шайқасқанда, орақ тісті шарабасында жылдам жүреді», бұл пикттермен байланысты екенін көрсетеді (олардың экзонимі латын тіліндегі *pictus* – «боялған» сөзінен шыққан). Марциал (б.з. 40 – 104) Юлий Цезарь сияқты «көк» және «боялған британдықтар» туралы айтады. Клавдиан (б.з. 370 – 404) Тюле халқының пикттер екеніне сенді. Антоний Диогеннің грек тілінде жазылған «Тюленің арғы жағындағы ғажайыптар» атты прозалық туындысы б.з. 150 жылы немесе одан ертерек пайда болды. (Джеральд Н. Сэнди өзінің Фотийдің 9 ғасырдағы осы туындысының аудармасына жазған кіріспесінде, бұл Тюле ең жақын Исландияға ұқсайтынын атап өтеді.) Клеомед Пифейдің Тюлеге жасаған саяхатына сілтеме жасады, бірақ жаңа ақпарат қоспады. Біздің заманымыздың 5 ғасырының басында Клавдиан «Император Гонорийдің төртінші консулдығы туралы» атты өлеңінің 8-ші кітабында император Феодосий I-нің жаулап алуларына тоқталып, Оркад аралдары «саксондық қырғыннан қызылға боялды; Тюле пикттердің қанымен жылы болды; мұзды Гиберния [Ирландия] өлтірілген шотландтардың қабірлері үшін жылады» деп мәлімдеді. Бұл Тюле Шотландия болғанын көрсетеді. Бірақ «Руфинийге қарсы» есімді екінші өлеңінде Клавдиан «Тюле поляр жұлдызының астында мұзқапқа айналған» деп жазды. Жордан өзінің «Гетикасында» Тюленің поляр жұлдызының астында орналасқанын айтты. Еуропалықтардың «таныс әлемі» шығысында Үндістанмен, батысында Тюлемен шектесетін болды, бұл Боэцийдің «Философиялық тыныштық» (III, 203 = metrus V, v. 7) еңбегінде айтылған: «Егер жер, тіпті Үндістанның жағалауы, сенің заңдарыңнан дірілдесе, егер Тюле жердің ең алыс шекараларында саған қызмет ететін болса да, егер сен қара ойларды қуа алмасaң, егер сен шағымдарды таратып, тыныштандыра алмасaң, онда сенде нағыз күш жоқ».

Нацистік идеологияда

ХХ ғасырдың басында Германиядағы кейбір танымал оккультистер тарихи Туле немесе Гипербореяны "арий тегінің" (олардың пікірінше, бұл терминді гипотетикалық Индоевропалық халық қолданған) ежелгі бастауы ретінде қарастырды. Thule Society (Thule Gesellschaft) Deutsche Arbeiter Partei (DAP) –мен тығыз байланыста болды, ол Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP) ұйымының алғашқы құрылымы еді. Өзінің мәлімдемесіне сәйкес, ол 1918 жылдың 18 тамызында құрылған. Ланц фон Либенфельс (1874–1954) туралы жазылған өмірбаянында Der Mann, der Hitler die Ideen gab (1985 жылы Мюнхенде жарық көрді; "Гитлерге идеялар берген адам" деп аударылды), австриялық психолог және автор Вильфрид Даим Thule Gesellschaft атауы мифтік Туледен шыққандығын жазды. SA тарихында (Mit ruhig festem Schritt, 1998 – "Тұрақты және берік қадаммен"), 1943-1945 жылдар аралығында Йозеф Геббельстің баспасөз хатшысы болған Вильфред фон Овен Пифейдің Тулесі Thule Gesellschaft үшін тарихи Туле болғанын растады. Тулеге деген қызығушылықтың көп бөлігі бастапқыда Корнелис овер де Линден 19 ғасырда тапқан деп айтылған Оэра Линда кітабына байланысты болды. "Оэра Линда кітабы" 1933 жылы Герман Вирттің неміс тіліне ішінара аударылды және Генрих Гиммлер оны жақсы көрді. Алайда, кейіннен кітаптың сенімділігі күмәнді болды. Фризия тілі мен әдебиетінің профессоры Гоффе Йенсма бұл аударманың авторларының "кейбір фризиялықтар мен православие христиандарын жаңылыстыру үшін уақытша әзіл ретінде және Киелі кітапты фундаменталистік емес, символдық тұрғыдан оқудың тәжірибелік жаттығуы ретінде" жасалғанын жазды.