Фридтьоф Нансен: Норвегиялық саяхатшы, ғалым және гуманист

Кіріспе

Норвегиялық поляр зерттеушісі (1861–1930)

Фридтжоф Ведель Жарлсберг Нансен (10 қазан 1861 – 13 мамыр 1930) – норвегиялық ғалым және Нобель сыйлығының лауреаты. Ол өмірінің әртүрлі кезеңдерінде зерттеуші, ғалым, дипломат, гуманитарлық қызметкер және «Отан лигасының» негізін қалаушы ретінде танылды. 1888 жылы ол Гренландияның ішкі аймағын алғашқы болып кесіп өткен экспедицияны жетекшілік етті, мұнда команда шаңғымен жүріп өтті. 1893–1896 жылдардағы «Фрам» экспедициясы барысында 86°14′ солтүстік еніне жеткені үшін ол халықаралық деңгейде танымал болды. Норвегияға оралғаннан кейін ол зерттеулерден қол үзгенімен, оның полярлық саяхаттарының әдістері, жабдықтары мен киімдеріне енгізген жаңалықтары Арктика және Антарктика экспедицияларының келесі буындарына үлкен әсер етті. 1897 жылы ол Америка философиялық қоғамының халықаралық мүшесі болып сайланды. Нансен Христианиядағы Корольдік Фредерик университетінде зоологияны оқыды, кейін Берген университетінің мұражайында куратор болып жұмыс істеді. Онда төменгі теңіз жануарларының орталық жүйке жүйесін зерттеуі оған докторлық диссертациясын қорғауға және нейрондық доктринаны қалыптастыруға көмектесті. Кейін невролог Сантьяго Рамон и Кахаль осы тақырыптағы зерттеулері үшін 1906 жылы медицина саласындағы Нобель сыйлығын алды. 1896 жылдан кейін оның ғылыми қызығушылығының басым бөлігі океанографияға ауысты. Зерттеулері барысында ол, әсіресе Солтүстік Атлант мұхитында, көптеген ғылыми круиздер жасады және қазіргі заманғы океанографиялық жабдықтарды дамытуға үлес қосты. 1905 жылы Нансен Норвегияның Швециямен одағын тоқтатуды қолдады және Данияның тәж мұрагері Карлді жаңадан тәуелсіз Норвегияның тағына отыруға көндіруге белсенді қатысты. 1906–1908 жылдары ол Норвегияның Лондондағы өкілі болды, онда Норвегияның тәуелсіз статусын кепілдендіретін тұтастық туралы шартты келіссөздер жүргізуге көмектесті. Өмірінің соңғы онжылдығында Нансен 1921 жылы Ұлттар лигасының босқындар жөніндегі жоғары комиссары болып тағайындалғаннан кейін, өзін негізінен Ұлттар лигасының қызметіне арнады. 1922 жылы ол Бірінші дүниежүзілік соғыс және оған байланысты қақтығыстардың салдарынан жер аударылған адамдарға жасаған еңбегі үшін Нобель бейбітшілік сыйлығымен марапатталды. Ол ұсынған бастамалардың бірі – азаматтығы жоқ адамдарға арналған «Нансен паспорты» болды, бұл сертификат 50-ден астам елде мойындалды. 1930 жылы қайтыс болғанға дейін ол Видкун Квислингпен бірге босқындардың мүддесін қорғады, содан кейін Лига оның жұмысын жалғастыру үшін Нансеннің халықаралық босқындар бюросын құрды. Бұл бюро 1938 жылы Нобель сыйлығын алды. Оның есімі көптеген географиялық нысандарда, әсіресе полярлық аймақтарда мәңгі есте қалды.

Fridtjof Wedel Jarlsberg Nansen (; 10 October 1861 – 13 May 1930) was a Norwegian polymath and Nobel Peace Prize laureate. He gained prominence at various points in his life as an explorer, scientist, diplomat, humanitarian and co founded the Fatherland League. He led the team that made the first crossing of the Greenland interior in 1888, traversing the island on cross country skis. He won international fame after reaching a record northern latitude of 86°14′ during his Fram expedition of 1893–1896. Although he retired from exploration after his return to Norway, his techniques of polar travel and his innovations in equipment and clothing influenced a generation of subsequent Arctic and Antarctic expeditions. He was elected an International Member of the American Philosophical Society in 1897. Nansen studied zoology at the Royal Frederick University in Christiania and later worked as a curator at the University Museum of Bergen where his research on the central nervous system of lower marine creatures earned him a doctorate and helped establish neuron doctrine. Later, neuroscientist Santiago Ramón y Cajal won the 1906 Nobel Prize in Medicine for his research on the same subject. After 1896 his main scientific interest switched to oceanography; in the course of his research he made many scientific cruises, mainly in the North Atlantic, and contributed to the development of modern oceanographic equipment. As one of his country's leading citizens, in 1905 Nansen spoke out for the ending of Norway's union with Sweden, and was instrumental in persuading Prince Carl of Denmark to accept the throne of the newly independent Norway. Between 1906 and 1908 he served as the Norwegian representative in London, where he helped negotiate the Integrity Treaty that guaranteed Norway's independent status. In the final decade of his life, Nansen devoted himself primarily to the League of Nations, following his appointment in 1921 as the League's High Commissioner for Refugees. In 1922 he was awarded the Nobel Peace Prize for his work on behalf of the displaced victims of World War I and related conflicts. Among the initiatives he introduced was the "Nansen passport" for stateless persons, a certificate that used to be recognized by more than 50 countries. He worked on behalf of refugees alongside Vidkun Quisling until his sudden death in 1930, after which the League established the Nansen International Office for Refugees to ensure that his work continued. This office received the Nobel Peace Prize in 1938. His name is commemorated in numerous geographical features, particularly in the polar regions.

Отбасылық тарихы және балалық шағы

Нансен отбасы Даниядан тегін шығарған. Ханс Нансен (1598–1667), саудагер, Арктика мұхитының Ақ теңіз аймағын алғаш зерттегендердің бірі. Кейін Копенгагенге қоныстанды, 1654 жылы қаланың бургмейстері болды. Отбасының келесі буындары 18 ғасырдың ортасына дейін Копенгагенде тұрды, содан кейін Анхер Антони Нансен Норвегияға (сол кезде Даниямен біріккен) көшіп кетті. Оның ұлы Ханс Лейердал Нансен (1764–1821) алдымен Тронхейм округінде, кейін Яренде судья қызметін атқарды. Норвегия 1814 жылы Даниядан тәуелсіздік алғаннан кейін, ол ұлттық саяси өмірге алғашқы Стортингте Ставангер өкілі ретінде қатысты және Швециямен одақтастықты қолдады. 1821 жылы Ханс Лейердал Нансен салдарынан қайтыс болды, содан кейін төрт жасар ұлы, болашақ зерттеушінің әкесі Балдур Фридтжоф Нансен қалды. Балдур қоғамдық өмірге құштарлығы жоқ заңгер болды, Норвегия Жоғарғы сотының хатшысы қызметін атқарды. Ол екі рет үйленді, екінші рет Бэрумнан Аделаида Йоханна Текла Исидор Бёллинг Ведель Жарлсбергке үйленді, ол 1814 жылғы Норвегия конституциясын жасауға көмектескен Герман Ведель Жарлсбергтің немересі болды және кейіннен Швеция королінің Норвегиядағы вице-королі болды. Балдур мен Аделаида Норвегияның астанасы Кристианиядан (кейін Осло деп аталды) бірнеше шақырым солтүстікке орналасқан Акердегі Store Frøen иелігінде қоныстанды. Олардың үш баласы болды; біріншісі нәресте кезінде қайтыс болды, екіншісі 1861 жылдың 10 қазанында дүниеге келген Фридтжоф Ведель Жарлсберг Нансен. Store Frøen-нің ауылдық ортасы Нансеннің балалық шағына әсер етті. Ыстық жазда жүзу мен балық аулаумен айналысты, ал күзде орманды аң аулауға бару қалыпты жағдай болды. Ұзақ қыс айлары шаңғы тебуге арналды, Нансен екі жасында қарапайым шаңғымен жаттығуды бастады. Мекепте Нансен ешқандай ерекше қабілет көрсетпей, орташа деңгейде оқыды. Осындай тәжірибелер Нансеннің өзіне сенімділігін арттырды. Ол шебер шаңғышы және конькиші болды. 1877 жылғы жазда Аделаида Нансеннің күрт қайтысы олардың өміріне өзгеріс әкелді. Балдур Нансен қайғыға батып, Store Frøen иелігін сатып, екі ұлымен Кристианияға көшіп кетті. Нансеннің спортқа деген қабілеті дамыды; 18 жасында ол бір мильді (1,6 км) коньки тебу бойынша әлемдік рекордты жаңартты, ал келесі жылы ұлттық кросс-кантри шаңғы чемпионатында жеңіске жетті, бұл жетістікті ол кейін 11 рет қайталады.

The Nansen family originated from Denmark. Hans Nansen (1598–1667), a trader, was an early explorer of the White Sea region of the Arctic Ocean. In later life he settled in Copenhagen, becoming the city's borgmester in 1654. Later generations of the family lived in Copenhagen until the mid 18th century, when Ancher Antoni Nansen moved to Norway (then in a union with Denmark). His son, Hans Leierdahl Nansen (1764–1821), was a magistrate first in the Trondheim district, later in Jæren. After Norway's separation from Denmark in 1814, he entered national political life as the representative for Stavanger in the first Storting, and became a strong advocate of union with Sweden. After suffering a paralytic stroke in 1821 Hans Leierdahl Nansen died, leaving a four year old son, Baldur Fridtjof Nansen, the explorer's father. Baldur was a lawyer without ambitions for public life, who became Reporter to the Supreme Court of Norway. He married twice, the second time to Adelaide Johanne Thekla Isidore Bølling Wedel Jarlsberg from Bærum, a niece of Herman Wedel Jarlsberg who had helped frame the Norwegian constitution of 1814 and was later the Swedish king's Norwegian Viceroy. Baldur and Adelaide settled at Store Frøen, an estate at Aker, a few kilometres north of Norway's capital city, Christiania (since renamed Oslo). The couple had three children; the first died in infancy, the second, born 10 October 1861, was Fridtjof Wedel Jarlsberg Nansen. Store Frøen's rural surroundings shaped the nature of Nansen's childhood. In the short summers the main activities were swimming and fishing, while in the autumn the chief pastime was hunting for game in the forests. The long winter months were devoted mainly to skiing, which Nansen began to practice at the age of two, on improvised skis. At school, Nansen worked adequately without showing any particular aptitude. Through such experiences Nansen developed a marked degree of self reliance. He became an accomplished skier and a highly proficient skater. Life was disrupted when, in the summer of 1877, Adelaide Nansen died suddenly. Distressed, Baldur Nansen sold the Store Frøen property and moved with his two sons to Christiania. Nansen's sporting prowess continued to develop; at 18 he broke the world one mile (1.6 km) skating record, and in the following year won the national cross country skiing championship, a feat he would repeat on 11 subsequent occasions.

Студент және авантюрист

1880 жылы Нансен университетке қабылдау үшін емтиханды (examen artium) тапсырды. Ол зоологияны оқуға шешім қабылдады, кейіннен бұл пәнді таңдауының себебін ашық ауада өмір сүру мүмкіндігіне ие болу ниетімен түсіндірді. Ол 1881 жылдың басында Христианиядағы Корольдік Фредерик университетінде оқуын бастады. 1882 жылдың басында Нансен «маған ғылымның тыныш өмірінен алыстатқан бірінші қадамды» жасады. Университеттің зоология кафедрасының профессоры Роберт Коллетт Нансенге Арктика зоологиясын тікелей зерттеу үшін теңізге саяхаттауды ұсынды. Нансен ынталы болды және жақында танысқан капитаны Аксель Крефтинг, «Викинг» кемесінің командирі арқылы келісім жасады. Саяхат 1882 жылдың 11 наурызында басталды және келесі бес айға созылды. Түлендерді аулау басталғанға дейін Нансен ғылыми зерттеулерге назар аударуға мүмкіндік алды. Көктем мен жаздың басында «Викинг» Гренландия мен Шпицберген арасында түлендердің табынын іздеп шарлады. Нансен шебер мергенші болды және бір күні командасы 200 түлен атып алғанын мақтан тұтты. Шілдеде «Викинг» Гренландия жағалауының зерттелмеген бөлігіне жақын мұзда қамалып қалды; Нансен жағаға шығуға ниеттенді, бірақ бұл мүмкін болмады. Нансен университеттегі ресми оқуын жалғастырмады. Оның орнына Коллетттің ұсынысымен Берген мұражайының зоология бөлімінде куратор болып жұмысқа орналасты. Ол өмірінің келесі алты жылын – Еуропаға алты айлық демалыс саяхатынан басқа – Герхард Армауэр Хансен, мәйектің (алапес) таяқшасын ашқан ғалым, және музейді қарапайым коллекциядан ғылыми зерттеулер мен білім беру орталығына айналдырған музей директоры Даниэль Корнелиус Даниэльсен сияқты жетекші ғалымдармен жұмыс істеп, оқып-үйренді. Нансеннің таңдаған зерттеу саласы сол кезде салыстырмалы түрде зерттелмеген нейроанатомия саласы болды, атап айтқанда төменгі теңіз жануарларының орталық нерв жүйесі. 1886 жылдың ақпанында демалысқа шығар алдында ол өзінің осы күнге дейінгі зерттеулерін қорытындылаған мақала жариялады, онда «әр түрлі ганглий жасушалары арасындағы анастомоздар немесе байланыстар» нақты дәлелдеуге келмейтінін мәлімдеді. Бұл дәстүрден тыс көзқарас эмбриолог Вильгельм Гис және психиатр Август Форельдің бір уақытта жүргізген зерттеулерімен расталды. Нансен Сантьяго Рамон и Кахаль алғаш ұсынған нейрон теориясының алғашқы норвегиялық жақтаушысы деп есептеледі. Оның кейінгі мақаласы «Орталық нерв жүйесінің гистологиялық элементтерінің құрылымы мен байланысы», 1887 жылы жарық көрді және оның докторлық диссертациясына айналды.

In 1880 Nansen passed his university entrance examination, the examen artium. He decided to study zoology, claiming later that he chose the subject because he thought it offered the chance of a life in the open air. He began his studies at the Royal Frederick University in Christiania early in 1881. Early in 1882 Nansen took " the first fatal step that led me astray from the quiet life of science." Professor Robert Collett of the university's zoology department proposed that Nansen take a sea voyage, to study Arctic zoology at first hand. Nansen was enthusiastic, and made arrangements through a recent acquaintance, Captain Axel Krefting, commander of the sealer Viking. The voyage began on 11 March 1882 and extended over the following five months. In the weeks before sealing started, Nansen was able to concentrate on scientific studies. Through the spring and early summer Viking roamed between Greenland and Spitsbergen in search of seal herds. Nansen became an expert marksman, and on one day proudly recorded that his team had shot 200 seals. In July, Viking became trapped in the ice close to an unexplored section of the Greenland coast; Nansen longed to go ashore, but this was impossible. Nansen did not resume formal studies at the university. Instead, on Collett's recommendation, he accepted a post as curator in the zoological department of the Bergen Museum. He was to spend the next six years of his life there—apart from a six month sabbatical tour of Europe—working and studying with leading figures such as Gerhard Armauer Hansen, the discoverer of the leprosy bacillus, and Daniel Cornelius Danielssen, the museum's director who had turned it from a backwater collection into a centre of scientific research and education. Nansen's chosen area of study was the then relatively unexplored field of neuroanatomy, specifically the central nervous system of lower marine creatures. Before leaving for his sabbatical in February 1886 he published a paper summarising his research to date, in which he stated that "anastomoses or unions between the different ganglion cells" could not be demonstrated with certainty. This unorthodox view was confirmed by the simultaneous research of the embryologist Wilhelm His and the psychiatrist August Forel. Nansen is considered the first Norwegian defender of the neuron theory, originally proposed by Santiago Ramón y Cajal. His subsequent paper, The Structure and Combination of Histological Elements of the Central Nervous System, published in 1887, became his doctoral thesis.

Жоспарлау

Гренландия мұздықтары арқылы экспедиция жасау идеясы Нансеннің Бергендегі жылдары бойында қалыптасты. 1887 жылы докторлық диссертациясын қорғағаннан кейін ол осы жобаны ұйымдастыруға кірісті. Бұрын Гренландияның ішкі аймағына жасалған ең маңызды екі экспедиция – 1883 жылы Адольф Эрик Норденшелдтің және 1886 жылы Роберт Пиридің саяхаттары еді. Екеуі де батыс жағалаудағы Диско шығанағынан шығысқа қарай жол тартқан, бірақ содан кейін кері оралған. Нансеннің ұсынысы олардан өзгеше болды – ол батыстан шығысқа қарай саяхаттап, Диско шығанағында экспедицияны аяқтауды жоспарлады. Оның ойынша, тұрғындар мекендейтін батыс жағалаудан шыққан топқа кері қайту қажет болады, себебі ешбір кеме қауіпті шығыс жағалауға жетіп, оларды алып кете алады. Егер шығысқа қонуға мүмкіндік болса, Нансеннің экспедициясы бір бағытты сапар болып, халық тұратын жерге қарай жалғасады. Топтың қауіпсіз базаға қайту жолы болмайды, алға қарай жылжу ғана мүмкін болады, бұл Нансеннің философиясына толық сәйкес келеді. Нансен Арктикадағы басқа экспедициялардың күрделі ұйымдастырылуын және көптеген адам күшін қабылдамады, керісінше, экспедицияны алты адамнан тұратын шағын топқа жоспарлады. Жабдықтар арнайы жасалған жеңіл шаналармен тасымалданады. Көптеген құрал-жабдықтар, соның ішінде ұйқы қаптары, киімдер және пісіру плиталары да бастапқыдан жобаланып жасалуы керек еді. Бұл жоспарлар баспасөзde жағымсыз қарсы алынды, бір сыншы «егер жоспар қазіргі күйінде орындалса, ол өзінің және, мүмкін, басқалардың өмірін бекерге шығарып алуы мүмкін» деген пікірін білдірді. Норвегия парламенті мұндай тәуекелді кәсіпке қаржылық қолдау көрсетуден бас тартты, себебі олар мұндай қауіпті жобаны қолдауға тиіс емес деп есептеді. Жоба ақырында Дания азаматы Аугустин Гамельдің қаржылық көмегімен іске қосылды, ал қалған қаражат Нансеннің отандастарының шағын үлестерінен, университет студенттері ұйымдастырған қайырымдылық шаралары арқылы жиналды. Жағымсыз жарнамаға қарамастан, Нансен болашақ саяхатшылардан көптеген өтініш алды. Ол тәжірибелі шаңғышыларды іздеді және Телемарк аймағынан шаңғышыларды жалдауға тырысты, бірақ оның ұсыныстары қабылданбады. Норденшелд Нансенге Норвегияның солтүстігіндегі Финнмарк аймағында тұратын Сами халқының қарда саяхаттау шеберлері екенін айтты, сондықтан Нансен Сэмюэл Балто мен Оле Нильсен Равнаны экспедицияға қабылдады. Қалған орындар Отто Свердрупқа – бұрынғы теңіз капитаны, бірақ соңғы кезде орманшы болып жұмыс істеген, Олуф Кристиан Дитрихсонға – әскер офицері және Свердруптың танысы Кристиан Кристиансенге берілді. Олардың барлығы экстремалды жағдайларда сыртқы ортада өмір сүру тәжірибесіне ие және тәжірибелі шаңғышылар еді.

The idea of an expedition across the Greenland icecap grew in Nansen's mind throughout his Bergen years. In 1887, after the submission of his doctoral thesis, he finally began organising this project. Before then, the two most significant penetrations of the Greenland interior had been those of Adolf Erik Nordenskiöld in 1883, and Robert Peary in 1886. Both had set out from Disko Bay on the western coast, and had travelled about eastward before turning back. By contrast, Nansen proposed to travel from east to west, ending rather than beginning his trek at Disko Bay. A party setting out from the inhabited west coast would, he reasoned, have to make a return trip, as no ship could be certain of reaching the dangerous east coast and picking them up. By starting from the east—assuming that a landing could be made there—Nansen's would be a one way journey towards a populated area. The party would have no line of retreat to a safe base; the only way to go would be forward, a situation that fitted Nansen's philosophy completely. Nansen rejected the complex organisation and heavy manpower of other Arctic ventures, and instead planned his expedition for a small party of six. Supplies would be manhauled on specially designed lightweight sledges. Much of the equipment, including sleeping bags, clothing and cooking stoves, also needed to be designed from scratch. These plans received a generally poor reception in the press; one critic had no doubt that "if [the] scheme be attempted in its present form the chances are ten to one that he will uselessly throw his own and perhaps others' lives away". The Norwegian parliament refused to provide financial support, believing that such a potentially risky undertaking should not be encouraged. The project was eventually launched with a donation from a Danish businessman, Augustin Gamél; the rest came mainly from small contributions from Nansen's countrymen, through a fundraising effort organised by students at the university. Despite the adverse publicity, Nansen received numerous applications from would be adventurers. He wanted expert skiers, and attempted to recruit from the skiers of Telemark, but his approaches were rebuffed. Nordenskiöld had advised Nansen that Sami people, from Finnmark in the far north of Norway, were expert snow travellers, so Nansen recruited a pair, Samuel Balto and Ole Nielsen Ravna. The remaining places went to Otto Sverdrup, a former sea captain who had more recently worked as a forester; Oluf Christian Dietrichson, an army officer, and Kristian Kristiansen, an acquaintance of Sverdrup's. All had experience of outdoor life in extreme conditions, and were experienced skiers.

Экспедиция

1888 жылғы 3 маусымда теңізші Джейсон Исландияның Исфайорд портынан Нансеннің тобын жинады. Бір аптадан кейін олар Гренландия жағалауын көрді, бірақ қалың мұз алға жылжуды қиындатты. Жағалау әлі де алыс болғандықтан, Нансен кішкентай қайықтарды суға түсіруді шешті. Олар 17 шілдеде Сермилик фьордына жетті; Нансен ол мұз қабатынан жоғарыға қарай жол ашады деп ойлады. Экспедиция "жақсы көңіл-күймен және сәтті нәтижеге үмітпен" аттанды. Келесі 12 күн бойы топ мұз жарықтары арқылы солтүстікке қарай өтті. Олар бірінші күні Стин-Билл мүйісінің жанында үлкен инуиттер лагеріне тап болды. Сапар барысында олар жергілікті көшпелі халықпен ара-тура байланыс жасады. Топ 11 тамызда Умивик шығанағына жетті, содан кейін Нансен келуді бастау керек деп шешті. Олар әлі де жоспарлаған жерінен оңтүстікке қарай алыс болса да, маусым тым кеш болды. Умивикке жеткен соң, олар келесі төрт күнді сапарға дайындалуға жұмсады. Олар 15 тамызда кешке Диско шығанағының батыс жағалауындағы Кристианхаабқа қарай солтүстік-батысқа бет алды. Келесі бірнеше күнде топ көтерілуге күш салды. Мұздың ішкі беті көптеген жасырын жарықтармен қауіпті болды және ауа райы нашар болды. Бір рет қатты дауыл мен жаңбырдан үш күн бойы жол тоқтады. Соңғы кеме қыркүйек айының ортасына дейін Кристианхаабтан кетуге тиіс еді. Нансен 26 тамызда олар уақытында жете алмайтынын түсінді. Ол бағытты батысқа қарай, Годтабқа қарай өзгертуді бұйырды, бұл кем дегенде қысқа сапар болды. Нансеннің айтуынша, топтың қалған бөлігі "жоспардың өзгеруіне қуанышпен қарсы алды". Олар 11 қыркүйекке дейін көтерілуді жалғастырып, теңіз деңгейінен жоғары биіктікке жетті. Мұз қабатының жотасындағы температура түнде төмендеді. Содан кейін төмен қарайтын беткейлер саяхаттауды жеңілдетті. Дегенмен, жер бедері қиын болды және ауа райы бұзылған күйінде болды. Жаңа қардың салдарынан саналарды тарту қиын болды, құм арқылы сүйрегендей сезілді. 26 қыркүйекте олар фьордтың жиегімен Годтабқа қарай өтті. Свердруп шананың, қамыстың және шатырдың бөліктерінен импровизациялық қайық жасады. Үш күннен кейін Нансен мен Свердруп саяхаттың соңғы кезеңін бастады, фьордты қайықпен жүзіп өтті. 3 қазанда олар Годтабқа жетті, онда Дания қаласының өкілі оларды қарсы алды. Ол ең алдымен Нансенге докторлық ғылым кандидаты атағын алғанын хабарлады, бұл мәселе "сол сәтте [Нансеннің] ойларынан алыс болған". Топ саяхатын 49 күнде аяқтады. Саяхат бойы олар бұрын зерттелмеген ішкі аймақтарға қатысты метеорологиялық, географиялық және басқа да деректерді жинады. 1889 жылғы 15 сәуірде Данияның "Hvidbjørnen" кемесі портқа кірді. Нансен былай деп жазды: "Біз осы жерді және араларында жақсы уақыт өткізген адамдарды тастап кетуімізге өкіндік".

The sealer Jason picked up Nansen's party on 3 June 1888 from the Icelandic port of Ísafjörður. They sighted the Greenland coast a week later, but thick pack ice hindered progress. With the coast still away, Nansen decided to launch the small boats. They were within sight of Sermilik Fjord on 17 July; Nansen believed it would offer a route up the icecap. The expedition left Jason "in good spirits and with the highest hopes of a fortunate result." The party battled northward along the coast through the ice floes for the next 12 days. They encountered a large Inuit encampment on the first day, near Cape Steen Bille. Occasional contacts with the nomadic native population continued as the journey progressed. The party reached Umivik Bay on 11 August, after covering Nansen decided they needed to begin the crossing. Although they were still far south of his intended starting place, the season was becoming too advanced. After they landed at Umivik, they spent the next four days preparing for their journey. They set out on the evening of 15 August, heading north west towards Christianhaab on the western shore of Disko Bay— away. Over the next few days, the party struggled to ascend. The inland ice had a treacherous surface with many hidden crevasses and the weather was bad. Progress stopped for three days because of violent storms and continuous rain one time. The last ship was due to leave Christianhaab by mid September. They would not be able to reach it in time, Nansen concluded on 26 August. He ordered a change of course due west, towards Godthaab, a shorter journey by at least The rest of the party, according to Nansen, "hailed the change of plan with acclamation." They continued climbing until 11 September and reached a height of above sea level. Temperatures on the icecap summit of the icecap dropped to at night. From then on the downward slope made travelling easier. Yet, the terrain was rugged and the weather remained hostile. Progress was slow: fresh snowfalls made dragging the sledges like pulling them through sand. On 26 September, they battled their way down the edge of a fjord westward towards Godthaab. Sverdrup constructed a makeshift boat out of parts of the sledges, willows, and their tent. Three days later, Nansen and Sverdrup began the last stage of the journey, rowing down the fjord. On 3 October, they reached Godthaab, where the Danish town representative greeted them. He first informed Nansen that he secured his doctorate, a matter that "could not have been more remote from [Nansen's] thoughts at that moment." The team accomplished their crossing in 49 days. Throughout the journey, they maintained meteorological and geographical and other records relating to the previously unexplored interior. On 15 April 1889, the Danish ship Hvidbjørnen finally entered the harbour. Nansen recorded: "It was not without sorrow that we left this place and these people, among whom we had enjoyed ourselves so well."

Интерлюдия және неке

Хвидбьёрнен 1889 жылғы 21 мамырда Копенгагенге жетті. Оның өтуі туралы жаңалық келуінен бұрын тарады, ал Нансен мен оның серіктері қаһармандар ретінде қарсы алынды. Дегенмен, бұл құрмет Кристианияда бір аптадан кейін болған қабылдаумен салыстырғанда шамалы болды, онда қала халқының үштен бірі – отыз мыңнан қырық мыңға дейін адам көшелерді толтырып, делегация қабылдаулар сериясының алғашқысына бет алды. Экспедицияның табысынан туған қызығушылық пен ынта сол жылы Норвегия Географиялық қоғамының құрылуына тікелей себеп болды. Нансен Корольдік Фредерик университетінің зоология коллекциясының кураторы қызметін қабылдады, бұл қызметке жалақы төленді, бірақ қандай да бір міндеттер болмады; университеттің зерттеушінің есімімен байланысты болуы жеткілікті еді. Ол австралиялықтардың тобынан Антарктидаға экспедиция басқару туралы шақыру алды, бірақ Норвегияның мүдделеріне Солтүстік полюске жорық жасау артық тиерін ойлап, бас тартты. 1889 жылғы 11 тамызда Нансен Майкл Сарстың, зоология профессоры және Ева 11 жасында қайтыс болған әкесінің қызы Ева Сарсқа ұсыныс жасады.

Жоспарлау

Нансен алғаш рет 1884 жылы метеоролог Хенрик Мохнның трансполярлық дрейф теориясын оқығаннан кейін Солтүстік полюске жету мүмкіндігін ойлай бастады. Гренландия жағалауында табылған заттар «Жаннетт» экспедициясына тиесілі екені анықталды. 1881 жылдың маусым айында «Жаннетт» кемесі Сібір жағалауында, Солтүстік Мұзды мұхиттың қарсы бетінде мұзда қысылып батып кетті. Мохн заттардың табылу орны поляр теңізінде, шығыстан батысқа қарай ағыс бар екенін, тіпті ол ағыс полюстің үстінен де өтуі мүмкін екенін көрсетті деп болжады. Бұл ой Нансеннің ойынан келесі бірнеше жыл бойы шықпады. Фрэнклиннің жоғалған экспедициясын іздеуге қатысқан тәжірибелі саяхатшы сэр Аллен Янг және Росс экспедициясымен Антарктидаға барған сэр Джозеф Дальтон Хукер да осы пікірде болды. Нансен құлшыныспен сөйлегеннен кейін Норвегия парламентінен қаржы алуға қол жеткізді. Жеке тұлғалардан ақша жинау науқаны арқылы қосымша қаражат тартылды.

Дайындықтар

Нансен кеме жасау үшін инженер Колин Арчерді таңдады. Арчер кемеге ерекше беріктігімен көзге түсетін, күрделі тірек жүйесі мен ең мықты емен ағашынан жасалған иықтармен жабдықталған кеме жобалады. Оның дөңгелек корпусы мұзға қоршалып қалғанда кемені жоғары қарай итеру үшін жасалған. Олардың болжамды уақытқа тоқтатылуы кезінде қауіпсіз және жылы баспана ретіндегі мүмкіндігі, жылдамдық пен маневрлеу қабілетінен басым болды. Арчер бұл қажеттілікті былай негіздеді: "Нансеннің мақсатына толыққанды сай келетін кеме, кез келген белгілі кемеден түбірден өзгеше болуы тиіс". Кеме Fram деп аталып, 1892 жылғы 6 қазанда суға түсірілді.

Мұздың ішіне

Фрам 1893 жылғы 24 маусымда мыңдаған тілекшілердің ықыласымен Кристианиядан аттанды. Жағалау бойында баяу сапардан кейін, Норвегияның қиыр солтүстік-шығысындағы Вардо портына соңғы тоқталым жасалды. Кеме экипажы «өлi су» құбылысын да бастан өткерді, онда кеменің алға жылжуына ауыр тұзды судың үстінде жатқан жаңа судың қабатынан туындайтын үйкеліс кедергі келтіреді. Дегенмен, 10 қыркүйекте Еуразия құрлығының ең солтүстік нүктесі – Челюскин мүйісінен өтілді. Он күннен кейін, Фрам Жаннет кемесі қираған аймаққа жақындағанда, шамамен 78° солтүстік ендікте қалың мұз байқалды. Нансен мұздың қалың қатарымен солтүстікке қарай жылжып, «Солтүстікке қарай» деп тіркелген координатаға жеткенше, қозғалтқыштарды тоқтатуға және рульді көтеруге бұйрық берді. Осы сәттен бастап Фрамның мұз арасындағы қозғалысы басталды. Мұздағы алғашқы апталар көңілі толмады, өйткені қозғалыс болжамсыз болды; кейде солтүстікке, кейде оңтүстікке қарай. 19 қарашада Фрамның ендігі мұзға кірген кездегіден оңтүстікке қарай өтті. Тек 1894 жылдың қаңтарында, жыл басынан кейін ғана солтүстік бағыты тұрақтырақ болды; 80° солтүстік ендік белгісі 22 наурызда басылды. Нансен есептеуынша, осы жылдамдықпен кеме полюске жету үшін бес жылға дейін уақыт қажет болуы мүмкін. Осыны ескере отырып, ол иттерді басқаруды жаттықтырып, мұз үстінде көптеген тәжірибелік сапарлар жасады. Қарашада Нансен жоспарын жариялады: кеме 83° солтүстік ендіктен өткенде, ол және Хьяльмар Йохансен иттермен бірге кемені тастап, полюске қарай беттейді, ал Свердруп басқаратын Фрам Солтүстік Атлантика мұзынан шыққанға дейін қозғалысын жалғастырады. Полюске жеткеннен кейін Нансен мен Йохансен жақын жердегі, жақында ашылған және шамалы карталанған Франц-Иосиф аралдарына барады. Содан кейін олар Шпицбергенге өтіп, сол жерден үйлеріне қайтатын кеме табады. 1894 жылғы қысқы айларда экипаж алдағы мұз үстіндегі сапарға киім-кешек пен жабдықтарды дайындаумен айналысты. Ашық суларды кесіп өтуге қажет болғанда қолданылатын қайықтар сақталып қойылды. Қаңтар айының басында кемеде күшті діріл болды, дайындық үзіліске ұшырады. Экипаж кеме қирап қалуы мүмкін деп қорқып, кемеден түсті, бірақ Фрам қауіпке төзуге қабілетті екенін көрсетті. 1895 жылғы 8 қаңтарда кеменің орналасқан жері 83°34′ солтүстік ендік болды, бұл Грилидің бұрынғы 83°24′ солтүстік ендік рекордынан жоғары.

Fram left Christiania on 24 June 1893, cheered on by thousands of well wishers. After a slow journey around the coast, the final port of call was Vardø, in the far north east of Norway. The crew also experienced the dead water phenomenon, where a ship's forward progress is impeded by friction caused by a layer of fresh water lying on top of heavier salt water. Nevertheless, Cape Chelyuskin, the most northerly point of the Eurasian continental mass, was passed on 10 September. Heavy pack ice was sighted ten days later at around latitude 78°N, as Fram approached the area in which Jeannette was crushed. Nansen followed the line of the pack northwards to a position recorded as , before ordering engines stopped and the rudder raised. From this point Fram's drift began. The first weeks in the ice were frustrating, as the drift moved unpredictably; sometimes north, sometimes south. By 19 November, Fram's latitude was south of that at which she had entered the ice. Only after the turn of the year, in January 1894, did the northerly direction become generally settled; the 80°N mark was finally passed on 22 March. Nansen calculated that, at this rate, it might take the ship five years to reach the pole. With this in mind, he began to practice dog driving, making many experimental journeys over the ice. In November, Nansen announced his plan: when the ship passed latitude 83°N, he and Hjalmar Johansen would leave the ship with the dogs and make for the pole while Fram, under Sverdrup, continued its drift until it emerged from the ice in the North Atlantic. After reaching the pole, Nansen and Johansen would make for the nearest known land, the recently discovered and sketchily mapped Franz Josef Land. They would then cross to Spitzbergen where they would find a ship to take them home. The crew spent the rest of the winter of 1894 preparing clothing and equipment for the forthcoming sledge journey. Kayaks were built, to be carried on the sledges until needed for the crossing of open water. Preparations were interrupted early in January when violent tremors shook the ship. The crew disembarked, fearing the vessel would be crushed, but Fram proved herself equal to the danger. On 8 January 1895, the ship's position was 83°34′N, above Greely's previous record of 83°24′N.

Тірекке қарай

Кеменің 84°4′С ендігінде және екі сәтсіз әрекеттен кейін Нансен мен Йохансен 1895 жылғы 14 наурызда саяхатын бастады. Нансен полюске жету үшін 50 күнге жоспарлады, яғни күніне орташа сапар. Сапардың алғашқы аптасынан кейін секстант арқылы жасалған бақылаулар олардың күніне шамамен жүргенін көрсетті, бұл оларды жоспардан алға шығарды. Дегенмен, бедердің тегіс болмауы шаңғымен жүруді қиындатты және жылдамдықтары төмендеді. Олар сондай-ақ оңтүстікке қарай беттесіп бара жатқанын және жүріп өткен қашықтықтардың міндетті түрде алға жылжу қашықтығымен сәйкес келмейтінін түсінді. 3 сәуірде Нансен полюске жетудің мүмкін емесіне күмәндана бастады. Егер жылдамдықтары жақсармаса, тамақтары полюске және Франц-Иосиф жеріне жетпей қалады. Төрт күннен кейін лагерь құрғаннан кейін ол алдағы жолдың "көкжиекке дейін созылған мұздың түйіскен, дүрмектейтін көрінісі" екенін көрді. Нансен олардың ендігін 86°13′6″С деп тіркеді – бұл бұрынғы рекордтан үш градусқа жоғары – және кері қайтып, оңтүстікке бет бұруға шешім қабылдады.

Қайту

Бастапқыда Нансен мен Йохансен оңтүстікке қарай сәтті жол ашты, бірақ 13 сәуірде лагерьді жинауға асыққанда хронометрлерін қозғамай кетіп, Франц-Иосиф еліне дәл бағытталған және бойлықтарын есептеу мүмкін болмай қалды. Олар Нансеннің 86° шығыс бойында екен деген болжамы бойынша сағаттарды қайта іске қосты. Содан бері олардың нақты орналасқан жері белгісіз болды. Сәуірдің соңында арктикалық түлкінің іздері табылды. Фрамнан кеткеннен бері олардың иттерінен басқа тірі жандаманың алғашқы белгісі осы еді. Көп ұзамай аю іздерін көрді, ал мамырдың соңында жақын жердегі теңіз қырандары, қанаты мен киттердің бар екенін байқады. 31 мамырда Нансен олардың Франц-Иосиф елінің ең солтүстік нүктесі – Флигели мүйісінен шамалы жерде екенін есептеді. Ауа райының жылынуына байланысты мұз жарыла бастағандықтан, саяхат жағдайлары нашарлады. 22 маусымда олар жабдықтарын жөндеу және келесі сапарға күш жинау үшін тұрақты мұз жалаңашында демалуға шешім қабылдады. Олар мұнда бір ай бойы болды. Лагерьден шыққан күні Нансен: «Соңғы күдік те жойылды – жер, жер! Оған сенуді біге жетпей жатқанда!» – деп жазды. Бұл алыс жер Франц-Иосиф елі ме, әлде жаңа ашылған жер ме екенін олар білмеді – олардың тек шамалы нақты картасы ғана бар еді. 6 тамызда мұздың жиегіне жетіп, 24 сәуірден бастап әлсіз иттерін басқаларын азықтандыру үшін өлтіре бастады. Екі каяк бір-біріне байланды, желкен көтеріліп, жағажайға бет алды. Көп ұзамай бұл жердің архипелагтың бір бөлігі екені анық болды. Оңтүстікке қарай жылжу барысында Нансен Франц-Иосиф елінің батыс жағындағы Фельдер мүйісін шамамен анықтады. Тамыздың соңында ауа суынып, саяхат қиын болғандықтан Нансен қыстауға шешім қабылдады. Тас пен мүктерді құрылыс материалы ретінде пайдаланып, қорғалған шығанақта олар келесі сегіз айға дейін тұратын үй салды. Ас-үйде аю, морж және теңіз қыранының қоры жеткілікті болды, сондықтан олардың басты жауы аштық емес, әрекетсіздік болды. Сәл тойланған Рождество мен Жаңа жылды тойлағаннан кейін, ауа райы жақсара бастағанда олар паналау орнынан кетуге дайындалды, бірақ 19 мамыр 1896 жылға дейін сапарды жалғастыра алмады.

At first Nansen and Johansen made good progress south, but suffered a serious setback on 13 April, when in his eagerness to break camp, they had forgotten to wind their chronometers, which made it impossible to calculate their longitude and accurately navigate to Franz Josef Land. They restarted the watches based on Nansen's guess they were at 86°E. From then on they were uncertain of their true position. The tracks of an Arctic fox were observed towards the end of April. It was the first trace of a living creature other than their dogs since they left Fram. They soon saw bear tracks and by the end of May saw evidence of nearby seals, gulls and whales. On 31 May, Nansen calculated they were only from Cape Fligely, Franz Josef Land's northernmost point. Travel conditions worsened as increasingly warmer weather caused the ice to break up. On 22 June, the pair decided to rest on a stable ice floe while they repaired their equipment and gathered strength for the next stage of their journey. They remained on the floe for a month. The day after leaving this camp, Nansen recorded: "At last the marvel has come to pass—land, land, and after we had almost given up our belief in it!" Whether this still distant land was Franz Josef Land or a new discovery they did not know—they had only a rough sketch map to guide them. The edge of the pack ice was reached on 6 August and they shot the last of their dogs—the weakest of which they killed regularly to feed the others since 24 April. The two kayaks were lashed together, a sail was raised, and they made for the land. It soon became clear this land was part of an archipelago. As they moved southwards, Nansen tentatively identified a headland as Cape Felder on the western edge of Franz Josef Land. Towards the end of August, as the weather grew colder and travel became increasingly difficult, Nansen decided to camp for the winter. In a sheltered cove, with stones and moss for building materials, the pair erected a hut which was to be their home for the next eight months. With ready supplies of bear, walrus and seal to keep their larder stocked, their principal enemy was not hunger but inactivity. After muted Christmas and New Year celebrations, in slowly improving weather, they began to prepare to leave their refuge, but it was 19 May 1896 before they were able to resume their journey.

Құтқару және қайтару

17 маусымда, каяктар морж шабуылына ұшырағаннан кейін жөндеу жұмыстары кезінде Нансен иттің дауысы мен адамдардың сөзін естігендей болды. Ол тексеру үшін барды, бірнеше минуттан кейін алға қарай келе жатқан бір адамды көрді. Ол – Франц-Иосиф жеріне экспедиция жүргізіп жатқан британдық саяхатшы Фредерик Джексон еді. Ол Солтүстікбрук аралындағы Флора мүйісінде орналасқан. Екеуі де кездесулеріне таң қалды; біраз ойланғаннан кейін Джексон: «Сіз Нансенсіз бе?» – деп сұрады, ал Нансен: «Иә, мен Нансенмін» – деп жауап берді. Йохансенді алып, оларды Флора мүйісіне жеткізді, онда келесі апталарда олар ауыр сынақтан айығысты. Нансен кейіннен олардың кенеттен өзгерген бақытын «әлі толық түсіне алмайтынын» жазды. Егер морж шабуылы болмағанда, екі топ бір-бірінің бар екенін білмеуі мүмкін еді. Нансеннің аман-есен оралғаны туралы хабар жеделхат арқылы бүкіл әлемге тарады, бірақ «Фрам» туралы әлі ешқандай жаңалық жоқ еді. Апталық пошта кемесімен оңтүстікке бет алған Нансен мен Йохансен 18 тамызда Хаммерфестке жетті, онда «Фрамның» көрінгенін білді. Нансен болжағандай, ол Спитсбергеннің солтүстігі мен батысынан мұздан шығып, қазір Тромсёге қарай жол тартып келеді. Ол Солтүстік полюске жетпеген, сондай-ақ Нансеннің солтүстік координаттарын да басып өтпеген. Нансен мен Йохансен дереу Тромсёге аттанды, онда олар өз серіктерімен қайта қосылды. Кристианияға қайту сапары әр портта жеңіске толы қарсы алулармен аяқталды. 9 қыркүйекте «Фрам» Кристиания портына кірді, оны қала тарихындағы ең көп адам қарсы алды. Ұлттық саяхатшылар король Оскармен күш қуатымен қабылданып, Нансен отбасымен бірге сарайда бірнеше күнге арнайы қонақ ретінде қалды. Әлемнің түкпір-түкпірінен құттықтаулар келді. Британдық альпинист Эдвард Уимпер: «Нансен тоғызыншы ғасырдағы барлық саяхаттардың нәтижелерінен де артық жетістіктерге жетті» деп жазды. Нансен өзінің іс-әрекетіне қатысты бір маңызды сынды, Грилидің «Харперс Уикли» журналында жариялаған, Нансеннің «Фрамнан кетіп, полюске шабуыл жасау туралы шешімі түсініксіз» деген пікірін ешқандай түсіндірместен жариялады. Арктикадан оралғаннан кейінгі 20 жыл ішінде Нансен өзінің күш-жігерінің көп бөлігін ғылыми жұмыстарға арнады. 1897 жылы ол Корольдік Фредерик университетінде зоология профессоры болып тағайындалды, бұл оған «Фрам» экспедициясының ғылыми нәтижелерінің есебін редакциялауға мүмкіндік берді. Бұл экспедиция туралы баяндама жазудан да қиын болды. Кейіннен полярлық ғалым Роберт Рудмоз Браунның айтуынша, «бұл нәтижелер Арктика мұхитының зерттеулеріндегі «Челленджер» экспедициясының басқа мұхиттар зерттеулеріне тигізген әсерімен теңестірілді». 1900 жылы Нансен Кристианиядағы Солтүстік теңіз зерттеулері жөніндегі халықаралық зертхананың директоры болды және теңізді зерттеу жөніндегі халықаралық кеңес құруға көмектесті. Осы кеңес арқылы 1900 жылдың жазында Нансен «Фрам» экспедициясынан бері Арктика суларына алғашқы сапарын жасады, ол Эваның әкесінің құрметіне аталған «Майкл Сарс» океанографиялық зерттеу кемесімен Исландия мен Ян-Майенге круиз жасады. Оралғаннан кейін көп ұзамай ол өзінің ең солтүстікке дейінгі рекорды Абруцци герцогының итальяндық экспедициясының мүшелерімен бұзылғанын білді. Олар 24 сәуірде 1900 жылы Франц-Иосиф жерінен Солтүстік полюске жету мақсатымен 86°34′С-қа жетті. Нансен бұл жаңалықты философиялық түрде қабылдады: «Мақсаттардың өзі үшін мақсаттарды қоюдың қандай мәні бар? Олардың бәрі уақыт өте келе жоғалады, бұл тек уақыт мәселесі ғана». Нансен енді солтүстік және оңтүстік полярлық аймақтарды зерттеуге ниеттенген барлық саяхатшылар үшін оракул саналды. Абруцци оған кеңес алды, бельгиялық Адриен де Герлаше де Антарктидаға экспедиция жасады. Нансен өзінің отандасы және әріптес саяхатшысы Карстен Борхгревинкті (оның алаяқ деп санағаны) кездестіруден бас тартса да, ол 1901-1904 жылдардағы «Дискавери» экспедициясына дейін Роберт Фалькон Скоттке полярлық жабдықтар мен көлік туралы кеңес берді. Бір кезде Нансен Оңтүстік полюске экспедицияны өзі жетектеуді ойлап, Колин Арчерден екі кеме жасауды сұрады. Алайда бұл жоспарлар қағазға ғана қалды. 1901 жылы Нансеннің отбасы едәуір ұлғайды. «Фрам» жолға шыққанға дейін Лив есімді қыз дүниеге келді, 1897 жылы Кьор есімді ұл, 1900 жылы Ирмелин есімді қыз, 1901 жылы Од есімді екінші ұл дүниеге келді. Нансен 1891 жылы Гренландия экспедициясының кітабынан түскен табысқа салынған үйі енді кішкентай болып көрінді. Нансен Лисакер ауданында жер сатып алып, өзінің жобасы бойынша үлкен әрі әсем үй салды, ол ағылшын поместьесінің және итальяндық Ренессанс стилінің ерекшеліктерін біріктірді. Үй 1902 жылдың сәуір айында пайдалануға берілді. Нансен оны «Польхёгда» (ағылшын тілінде «полярлық биіктіктер») деп атады, ол оның өмірінің соңына дейін оның үйі болды. Бесінші және соңғы баласы, Асмунд, 1903 жылы «Польхёгдада» дүниеге келді.

On 17 June, during a stop for repairs after the kayaks had been attacked by a walrus, Nansen thought he heard a dog barking as well as human voices. He went to investigate, and a few minutes later saw the figure of a man approaching. It was the British explorer Frederick Jackson, who was leading an expedition to Franz Josef Land and was camped at Cape Flora on nearby Northbrook Island. The two were equally astonished by their encounter; after some awkward hesitation Jackson asked: "You are Nansen, aren't you? ", and received the reply "Yes, I am Nansen." Johansen was picked up and the pair were taken to Cape Flora where, during the following weeks, they recuperated from their ordeal. Nansen later wrote that he could "still scarcely grasp" their sudden change of fortune; had it not been for the walrus attack that caused the delay, the two parties might have been unaware of each other's existence. The world was quickly informed by telegram of Nansen's safe return, but as yet there was no news of Fram. Taking the weekly mail steamer south, Nansen and Johansen reached Hammerfest on 18 August, where they learned that Fram had been sighted. She had emerged from the ice north and west of Spitsbergen, as Nansen had predicted, and was now on her way to Tromsø. She had not passed over the pole, nor exceeded Nansen's northern mark. Without delay Nansen and Johansen sailed for Tromsø, where they were reunited with their comrades. The homeward voyage to Christiania was a series of triumphant receptions at every port. On 9 September, Fram was escorted into Christiania's harbour and welcomed by the largest crowds the city had ever seen. The crew were received by King Oscar, and Nansen, reunited with family, remained at the palace for several days as special guests. Tributes arrived from all over the world; typical was that from the British mountaineer Edward Whymper, who wrote that Nansen had made "almost as great an advance as has been accomplished by all other voyages in the nineteenth century put together". Nansen included without comment the one significant adverse criticism of his conduct, that of Greely, who had written in Harper's Weekly on Nansen's decision to leave Fram and strike for the pole: "It passes comprehension how Nansen could have thus deviated from the most sacred duty devolving on the commander of a naval expedition." During the 20 years following his return from the Arctic, Nansen devoted most of his energies to scientific work. In 1897 he accepted a professorship in zoology at the Royal Frederick University, which gave him a base from which he could tackle the major task of editing the reports of the scientific results of the Fram expedition. This was a much more arduous task than writing the expedition narrative. The results were eventually published in six volumes, and according to a later polar scientist, Robert Rudmose Brown, "were to Arctic oceanography what the Challenger expedition results had been to the oceanography of other oceans." In 1900, Nansen became director of the Christiania based International Laboratory for North Sea Research, and helped found the International Council for the Exploration of the Sea. Through his connection with the latter body, in the summer of 1900 Nansen embarked on his first visit to Arctic waters since the Fram expedition, a cruise to Iceland and Jan Mayen Land on the oceanographic research vessel Michael Sars, named after Eva's father. Shortly after his return he learned that his Farthest North record had been passed, by members of the Duke of the Abruzzi's Italian expedition. They had reached 86°34′N on 24 April 1900, in an attempt to reach the North Pole from Franz Josef Land. Nansen received the news philosophically: "What is the value of having goals for their own sake? They all vanish it is merely a question of time." Nansen was now considered an oracle by all would be explorers of the north and south polar regions. Abruzzi had consulted him, as had the Belgian Adrien de Gerlache, each of whom took expeditions to the Antarctic. Although Nansen refused to meet his own countryman and fellow explorer Carsten Borchgrevink (whom he considered a fraud), he gave advice to Robert Falcon Scott on polar equipment and transport, prior to the 1901–04 Discovery expedition. At one point Nansen seriously considered leading a South Pole expedition himself, and asked Colin Archer to design two ships. However, these plans remained on the drawing board. By 1901 Nansen's family had expanded considerably. A daughter, Liv, had been born just before Fram set out; a son, Kåre was born in 1897 followed by a daughter, Irmelin, in 1900 and a second son Odd in 1901. The family home, which Nansen had built in 1891 from the profits of his Greenland expedition book, was now too small. Nansen acquired a plot of land in the Lysaker district and built, substantially to his own design, a large and imposing house which combined some of the characteristics of an English manor house with features from the Italian renaissance. The house was ready for occupation by April 1902; Nansen called it Polhøgda (in English "polar heights"), and it remained his home for the rest of his life. A fifth and final child, son Asmund, was born at Polhøgda in 1903.

Саясатшы және дипломат

Норвегия мен Швеция арасындағы одақ, 1814 жылы Үлкен державалардың таңуымен орнатылған, 1890 жылдар бойында күшті шиеленіске ұшырады. Басты мәселе Норвегияның өз консулдық қызметіне ие болу құқығы еді. Нансен, өзі саясаткер болмаса да, Норвегияның мүддесін қорғау үшін бірнеше рет осы мәселеде өз пікірін білдірген. 1898 жылдан бастап Нансен Сигурд Ибсен құрған «Рингерен» атты одаққа қарсы журналға үлес қоса бастады. 20 ғасырдың басында екі ел арасында келісімге қол жеткізу мүмкін болғандай көрінді, бірақ 1905 жылдың ақпан айында келіссөздер тоқтап, үміттер күйреп кетті. Норвегия үкіметі құлап, оның орнына Кристиан Микельсен басқаратын үкімет келді, оның бағдарламасы Швециядан бөлінуді көздеді. Алайда Микельсеннің өтінішімен ол Берлинге, содан кейін Лондонға барды, онда «The Times» газетіне жазған хатында Норвегияның жеке консулдық қызмет құруға заңдық негізін ағылшын тілді әлемге ұсынды. 1905 жылдың 17 мамырында, Норвегия Конституция күнінде, Нансен Кристианияда көпшілік алдында сөз сөйлеп: «Енді кері шегінудің барлық жолдары жабылды. Қалды тек бір ғана жол – алға қарай, мүмкін қиындықтар мен сынақтар арқылы, бірақ еліміз үшін алға, еркін Норвегияға!» деді. Ол Норвегияның жағдайын шетелде насихаттау үшін «Норвегия және Швециямен одақ» атты кітап жазды. 23 мамырда Стортинг жеке консулдық қызметті құру туралы Консулдық заңды қабылдады. Король Оскар оған қол қоюдан бас тартты; 27 мамырда Норвегия кабинеті отставкаға кетті, бірақ король бұл қадамды мойындамады. 7 маусымда Стортинг Швециямен одақтың таратылғанын бір жақты түрде жариялады. Құрдымды жағдайда Швеция үкіметі Норвегияның тарату мәселесін Норвегия халқының референдумына салу туралы өтінішіне келісті. Нансеннің күш-жігері жеміс берді; екінші референдумнен кейін көп ұзамай Карл патша жарияланып, Хакон VII деген ат алды. Ол және оның әйелі, британдық ханшайым Мод, 1906 жылдың 22 маусымында Тронхеймдегі Нидарос соборында таж кигізілді. Оның басты міндеті – Еуропаның ірі державаларының өкілдерімен Норвегияның мәртебесін қамтамасыз ететін тұтастық туралы шарт жасау еді. Нансен Англияда танымал болды және король Эдуардпен жақсы қарым-қатынаста болды, бірақ ол сарайдағы шаралар мен дипломатиялық міндеттерді ұнатпады; «бос және жалықтыратын» деп сипаттады. Бірнеше аптадан кейін, әлі де Англияда корольдің Сандрингхемдегі қонағы ретінде болғанда, Нансен Еваның пневмониямен ауырғандығы туралы хабар алды. 8 желтоқсанда ол үйге қайтуға аттанды, бірақ Полхогдаға жетпей тұрып, телеграммадан Еваның қайтыс болғанын білді.

The union between Norway and Sweden, imposed by the Great Powers in 1814, had been under considerable strain through the 1890s, the chief issue in question being Norway's rights to its own consular service. Nansen, although not by inclination a politician, had spoken out on the issue on several occasions in defence of Norway's interests. As of 1898 Nansen was among the contributors of Ringeren, an anti Union magazine established by Sigurd Ibsen. It seemed, early in the 20th century that agreement between the two countries might be possible, but hopes were dashed when negotiations broke down in February 1905. The Norwegian government fell, and was replaced by one led by Christian Michelsen, whose programme was one of separation from Sweden. However, at Michelsen's request he went to Berlin and then to London where, in a letter to The Times, he presented Norway's legal case for a separate consular service to the English speaking world. On 17 May 1905, Norway's Constitution Day, Nansen addressed a large crowd in Christiania, saying: "Now have all ways of retreat been closed. Now remains only one path, the way forward, perhaps through difficulties and hardships, but forward for our country, to a free Norway". He also wrote a book, Norway and the Union with Sweden, to promote Norway's case abroad. On 23 May the Storting passed the Consulate Act establishing a separate consular service. King Oscar refused his assent; on 27 May the Norwegian cabinet resigned, but the king would not recognise this step. On 7 June the Storting unilaterally announced that the union with Sweden was dissolved. In a tense situation the Swedish government agreed to Norway's request that the dissolution should be put to a referendum of the Norwegian people. Nansen was successful; shortly after the second referendum Charles was proclaimed king, taking the name Haakon VII. He and his wife, the British princess Maud, were crowned in the Nidaros Cathedral in Trondheim on 22 June 1906. His main task was to work with representatives of the major European powers on an Integrity Treaty which would guarantee Norway's position. Nansen was popular in England, and got on well with King Edward, though he found court functions and diplomatic duties disagreeable; "frivolous and boring" was his description. A few weeks later, still in England as the king's guest at Sandringham, Nansen received word that Eva was seriously ill with pneumonia. On 8 December he set out for home, but before he reached Polhøgda he learned, from a telegram, that Eva had died.

Океанограф және саяхатшы

Біршама аза тұтқаннан кейін Нансен Лондонға оралды. Ол үкіметінен 1908 жылғы сәуірде король Эдуардтың Норвегияға жасаған мемлекеттік сапарынан соң ғана отставкаға кететін болды. Дипломатиялық қызметтен ресми түрде зейнеткерлікке шығу күні 1908 жылдың 1 мамыры болды, дәл сол күні оның университеттік профессорлық лауазымы зоологиядан океанографияға ауыстырылды. Бұл жаңа атау Нансеннің соңғы ғылыми қызығушылықтарының жалпы сипатын көрсетеді. 1905 жылы ол швед физигі Вальфрид Экманға океанографияда «Экман спиралі» деп белгілі қағиданы құруға қажетті деректерді ұсынды. Нансеннің «Фрам» экспедициясы кезінде жазылған мұхит ағымдарын бақылауларына сүйене отырып, Экман теңіз бетіне түсетін желдің әсері «тереңдікке қарай бұралатын баспалдақ сияқты» ағымдар тудырады деген қорытындыға келді. 1909 жылы Нансен Бьёрн Хелланд Хансенмен бірлесіп, 1900 жылғы Майкл Сарс сапарының нәтижелеріне негізделген «Норвегия теңізі: оның физикалық океанографиясы» атты ғылыми мақала жариялады. Нансен бұл кезде полярлық экспедициялардан қол үзді, шешуші қадам – «Фрамды» солтүстік полюске экспедиция жоспарлап отырған норвег Роальд Амундсенге беру болды. Амундсен жоспарын өзгерткенде және Оңтүстік полюске аттанғанда, Нансен оны қолдады. 1910-1914 жылдар аралығында Нансен бірнеше океанографиялық сапарларға қатысты. 1910 жылы Норвегияның «Фридтжоф» әскери кемесімен Атлантиканың солтүстігінде зерттеулер жүргізді, ал 1912 жылы өзінің «Веслемой» яхтасымен Аю аралы мен Шпицбергенге барды. «Веслемой» круизінің басты мақсаты Солтүстік мұхит бассейніндегі тұздылықты зерттеу болды. Нансеннің океанографияға қосқан маңызды үлестерінің бірі – құралдар мен жабдықтарды жобалау жұмысы болды; терең судан сынама алуға арналған «Нансен бөтелкесі» 21-ғасырға дейін, Шейл Нискин жаңартқан түрінде қолданыста болды. Корольдік географиялық қоғамның өтініші бойынша Нансен Арктиканы ашу тарихын зерттеу жұмысын бастады, ол 16 ғасырдың басына дейін солтүстік аймақтарды зерттеудің екі томдық тарихына айналды. Бұл 1911 жылы «Nord i Tåkeheimen» («Солтүстік тұмандылықта») деген атпен жарияланды. Луиза Янг леди Скотттың өмірбаянында бұл тұжырымды жоққа шығарады. Көптеген әйелдер Нансенге қызығушылық танытты және ол әйелдерге құмарлық танытқан адам ретінде танымал болды. Оның жеке өмірі сол кезде қиындыққа толы болды; 1913 жылдың қаңтар айында ол Амундсеннің Оңтүстік полюске сәтті экспедициясынан ұятқа қалып оралған Хьяльмар Йохансеннің өзін-өзі өлтіргені туралы хабар алды. 1913 жылдың наурыз айында Нансеннің кіші ұлы Асмунд ұзақ аурудан кейін қайтыс болды. Орыс халқының өмірі мен мәдениеті Нансенде қызығушылық пен жанашырлықты оятып, ол оны өмір бойы сақтап қалды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Нансен Хелланд Хансенмен бірлесіп Атлантиканың шығыс жағалауындағы мұхитты зерттеу круизіне қатысты.

After a period of mourning, Nansen returned to London. He had been persuaded by his government to rescind his resignation until after King Edward's state visit to Norway in April 1908. His formal retirement from the diplomatic service was dated 1 May 1908, the same day on which his university professorship was changed from zoology to oceanography. This new designation reflected the general character of Nansen's more recent scientific interests. In 1905, he had supplied the Swedish physicist Walfrid Ekman with the data which established the principle in oceanography known as the Ekman spiral. Based on Nansen's observations of ocean currents recorded during the Fram expedition, Ekman concluded that the effect of wind on the sea's surface produced currents which "formed something like a spiral staircase, down towards the depths". In 1909 Nansen combined with Bjørn Helland Hansen to publish an academic paper, The Norwegian Sea: its Physical Oceanography, based on the Michael Sars voyage of 1900. Nansen had by now retired from polar exploration, the decisive step being his release of Fram to fellow Norwegian Roald Amundsen, who was planning a North Pole expedition. When Amundsen made his controversial change of plan and set out for the South Pole, Nansen stood by him. Between 1910 and 1914, Nansen participated in several oceanographic voyages. In 1910, aboard the Norwegian naval vessel Fridtjof, he carried out researches in the northern Atlantic, and in 1912 he took his own yacht, Veslemøy, to Bear Island and Spitsbergen. The main objective of the Veslemøy cruise was the investigation of salinity in the North Polar Basin. One of Nansen's lasting contributions to oceanography was his work designing instruments and equipment; the "Nansen bottle" for taking deep water samples remained in use into the 21st century, in a version updated by Shale Niskin. At the request of the Royal Geographical Society, Nansen began work on a study of Arctic discoveries, which developed into a two volume history of the exploration of the northern regions up to the beginning of the 16th century. This was published in 1911 as Nord i Tåkeheimen ("In Northern Mists"). Louisa Young, in her biography of Lady Scott, rejects the claim. Many women were attracted to Nansen, and he had a reputation as a womaniser. His personal life was troubled around this time; in January 1913 he received news of the suicide of Hjalmar Johansen, who had returned in disgrace from Amundsen's successful South Pole expedition. In March 1913, Nansen's youngest son Asmund died after a long illness. The life and culture of the Russian peoples aroused in Nansen an interest and sympathy he would carry through to his later life. Immediately before the First World War, Nansen joined Helland Hansen in an oceanographical cruise in eastern Atlantic waters.

Ұлттар Лигасы

1914 жылы соғыс басталғанда Норвегия Швеция және Даниямен бірге бейтараптығын жариялады. Нансен Норвегия қорғаныс одағының президенті болып тағайындалды, бірақ ресми міндеттері шектеулі болды және мүмкіндік болғанда кәсіби жұмысын жалғастырды. 1918 жылдың қарашасында соғыс аяқталғаннан кейін бірнеше ай ішінде Париж бейбітшілік конференциясы ұлттар арасындағы дауларды бейбіт жолмен шешу мақсатында Ұлттар лигасының құрылуына қатысты келісім жобасын қабылдады. Осы кезде Лиганың құрылуы Нансен үшін аса маңызды болды, оған оның тынымсыз күшін жұмсауға жаңа мүмкіндік берді. Ол Норвегияның Ұлттар лигасы қоғамының президенті болды, және скандинавиялық елдер бейтараптық дәстүріне орай бастапқыда қалысқанмен, оның күш-жігерінің арқасында Норвегия 1920 жылы Лиганың толық құқықты мүшесі атанды, ал ол Лиганың Бас Ассамблеясына үш делегаттың бірі болды. 1920 жылдың сәуір айында Лиганың сұрауымен Нансен әлемнің әртүрлі аймақтарында қалып қойған шамамен жарты миллион әскери тұтқынды елдеріне қайтаруды ұйымдастыра бастады. Олардың 300 мыңы Ресейде болды, онда революция мен азамат соғысы салдарынан олардың тағдырына немқұрайлылық танылды. Нансен осы жұмысты тағы екі жылға созып, 1922 жылы Ассамблеяға ұсынған соңғы есебінде 427 886 тұтқынның 30-ға жуық елге қайтарылғанын хабарлады. Оның еңбегін бағалаған комитет оның жұмысы туралы: «Бұл Гренландияны кесіп өту және Арктикаға жасалған үлкен саяхаттар туралы айтылатын ерлік оқиғаларымен теңдестірілетін тамаша жетістіктерге толы болады» деп жазды.

Нансен миссиясы

Нансен миссиясы – бұрынғы Кеңес Социалистік Республикаларының тұрғындары Фридтжоф Нансен басқарған Халықаралық Қызыл Крест комитеті жүзеге асырған гуманитарлық шаралар сериясін атау үшін қолданатын жалпылама термин. Бұл халықаралық күш-жігерге Қызыл Кресттің швейцариялық, шведтік, голландтық, даттық, норвегиялық және неміс бөлімшелері, швейцариялық және итальяндық балаларға көмек қоры, Жетінші күнді адвентистер қоғамы және тағы да көптеген ұйымдар қатысты. Мобилизациялық жұмыс 1921 жылдың тамызында басталды, ал алғашқы бағдарламалар Ресейде Нансен мен Георгий Чичерин арасындағы көмек көрсету туралы келісімге қол қойылғаннан кейін көп ұзамай іске асырылды, бұл Ресей мен Украинадағы ашаршылықтың салдарына қарсы күреске бағытталған көмек болды.

Ресей аштығы

Бұл жұмыс аяқталмас бұрын Нансен тағы бір гуманитарлық күш-жігерге қатысты. 1921 жылдың 1 қыркүйегінде британдық делегат Филип Ноэль Бейкердің ұсынысымен ол Лиганың босқындар жөніндегі жоғарғы комиссары лауазымын қабылдады. Оның басты міндеті – Ресей революциясының салдарынан жер аударылған шамамен екі миллион ресейлік босқындарды қайта орналастыру болды. Сонымен қатар ол Ресейдегі ашаршылық мәселесін шешуге тырысты; егін жинаудың жалпы сәтсіздігінен кейін шамамен 30 миллион адам аштық пен өлімге тап болып, қорқынышқа ұшырады. Нансен аштықтан зардап шеккендерге көмек сұрағанына қарамастан, Ресейдің революциялық үкіметі халықаралық деңгейде қорқыныш пен күдік тудырды және Лига оның халқына көмек көрсетуге құлшынбады. Нансен көбінесе жеке ұйымдардан қаржы жинауға мәжбүр болды, ал оның күш-жігері шектеулі нәтиже берді. Нансеннің босқындардың мүддесі үшін жұмысын қиындатқан басты мәселе – олардың көпшілігінде жеке басын немесе ұлтын растайтын құжаттар болмады. Пайқарылыссыз қалғандықтан, олардың құжаттары болмағандықтан басқа жерге бара алмады. Бұл қиындықты жеңу үшін Нансен "Нансен паспорты" деп аталған құжатты ойлап тапты – азаматтығы жоқ адамдарға арналған жеке куәлік, ол кейіннен 50-ден астам үкімет тарапынан мойындалды және босқындарға шекарадан заңды түрде өтуге мүмкіндік берді. Паспорт бастапқыда Ресейден келген босқындар үшін жасалған болса да, кейін басқа топтарға да таратылды. 1922 жылдың қарашасында Лозанна конференциясына қатысқанда Нансен 1922 жылғы Нобель бейбітшілік сыйлығына ие болғанын білді. Мақтау қағазында "соғыс тұтқындарын елдеріне қайтару жұмысы, орыс босқындарына көмек көрсету, ашаршылықтан зардап шеккен миллиондаған ресейліктерге көмек көрсету және Кіші Азия мен Фракиядағы босқындарға көмектесу" жұмыстары айтылды. Нансен сыйлық ақшасын халықаралық көмекке жұмсады. Халықты алмастыру қағидасына қатысты кейбір даулар болғанына қарамастан, оның мақсаты – осы босқындар үшін Кеңес Армениясының шекарасында ұлттық ошақ құру еді. Бұл істе оның басты көмекшісі Видкун Квислинг болды, ол кейіннен нацистік әріптес және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Норвегияның марионеттік үкіметінің басшысы болды. Аймаққа сапар шеккеннен кейін Нансен Ассамблеяға 15 000 босқынды қоныстандыруға болатын жерді суарудың қарапайым жоспарын ұсынды. Жоспар ақырында сәтсіз аяқталды, өйткені Нансеннің үздіксіз қолдауына қарамастан, жобаны қаржыландыруға ақша табылмады. Осы сәтсіздікке қарамастан, армян халқы арасында оның беделі жоғары болып қала береді. Кітап көптеген тілдерге аударылды. Арменияға сапарынан кейін Нансен тағы екі кітап жазды: "Армения арқылы" (1927) және "Кавказ арқылы Волгаға дейін" (1930). Лиганың Ассамблеясында Нансен босқындармен байланысты мәселелерден басқа көптеген мәселелер бойынша сөйледі. Ол Ассамблеяның Норвегия сияқты кіші елдерге "әлемдік кеңестерде сөйлеуге бірегей мүмкіндік беретініне" сенді. Ол қару-жарақтарды азайтудағы Лиганың табысы оның сенімділігінің ең үлкен сынағы болады деп ойлады. Ол 1926 жылдың 25 қыркүйегінде күшпен жұмыс істеуді тыйым салуға бағытталған Құлдыққа қатысты конвенцияға қол қойды. Ол соғыстан кейінгі өтемақы мәселесін шешуді қолдады және Германияның Лигаға мүшелігін жақтады, ол 1926 жылдың қыркүйегінде Нансеннің қарқынды дайындық жұмысынан кейін мақұлданды. 1920 жылдары Нансеннің Ұлттар Лигасымен байланысты міндеттемелері оның көбінесе Норвегиядан тыс болуын қамтамасыз етті және ғылыми жұмыстарға аз уақыт бөлуге мүмкіндік берді. Дегенмен ол кейде мақалалар жариялай берді. Ол Солтүстік полюске дирижабльмен сапар шегуді үміттенеді, бірақ жеткілікті қаржы таба алмады. Бірақ бұл жобаға Амундсен оқшауланды, ол 1926 жылдың мамырында Умберто Нобиленің "Норге" дирижаблімен полюстен ұшып өтті. Екі жылдан кейін Нансен екінші полярлық сапарында апатқа ұшыраған Нобиле үшін құтқару тобын ұйымдастырып жатқанда Арктикада жоғалған Амундсенге арналған ескерткіш сөз сөйледі. Нансен Амундсен туралы былай деді: "Ол мұзды әлемнің ашық аспанының астында белгісіз қабір тапты, мәңгілік қанаттарының сыңғырлағанымен." 1926 жылы Нансен Шотландиядағы Сент-Эндрюс университетінің ректоры болып сайланды, бұл негізінен құрметті лауазымды алғашқы шетелдік болды. Ол өзінің тұсаукесер сөзінде өмірін және философиясын қарастырып, келесі буын жастарына үндеу жасады. Ол былай деп аяқтады: "Біздің барлығымыз өмірде іздейтін "Ақырғы жеріміз" бар. Біздің міндетіміз – оған апаратын жолды табу. Ұзақ, қиын жол болуы мүмкін; бірақ шақыру бізге келеді және біз баруымыз керек. Әрбір адамның табиғатындағы шытырман оқиға рухы, жабайы шақыру тереңге сіңген, барлық әрекеттеріміздің астында дірілдейді, өмірді тереңдетеді, биікке көтереді және құндырақ етеді." Нансен 1924 жылы зейнетке шыққан бұрынғы премьер-министр Кристиан Микельсеннің шақыруымен жаңа антикоммунистік саяси топқа, "Отан Лигасына" қосылды. Норвегияда марксистік бағытталған Еңбек партия билікке келсе, революциялық бағдарламаны енгізеді деген қорқыныш болды. Лиганың Ослодағы (бұрынғы Христиания) құрылтай митингінде Нансен былай деді: "Толық азаматтық бостандық, жалпы сайлау құқығы, баршаға тең қарау бар қоғамда революция құқығы туралы сөйлеу – ақымақтық." Орталық-оң партиялар арасындағы үнемі болатын дау-дамайлардың нәтижесінде 1926 жылы Нансенді теңгерілген бюджеттік бағдарламамен орталық-оң ұлттық біртұтас үкіметке басшылық етуге шақыратын тәуелсіз петицияға қолдау көрсетілді, ол оның ойынша қабылданбады. Ол 1928 жылы Тёнсбергтегі "Отан Лигасының" ең ірі митингінде 15 000 қатысушымен сөз сөйледі. 1929 жылы ол "Стелла Полярис" кемесімен Лиганың соңғы турына шықты, Бергеннен Хаммерфестке дейін сөздер айтты. Әртүрлі міндеттері мен жауапкершіліктерінің арасында Нансен мүмкіндігі болғанда шаңғымен сырғанауға шыға берді. 1930 жылдың ақпанында 68 жасқа толған ол екі ескі досымен бірге тауларда қысқа демалысқа шықты, олар Нансен әдеттегіден баяу және тез шаршағанын байқады. Ослоға оралғаннан кейін ол бірнеше ай ауруханада жатты, грипп және кейін флебитпен ауырды, оның төсегінде VII Хаакон корольі көріп шықты. Нансен Вильгельм есімді дін қызметкерімен жақын дос болды. Нансен атеист болды.

Even before this work was complete, Nansen was involved in a further humanitarian effort. On 1 September 1921, prompted by the British delegate Philip Noel Baker, he accepted the post of the League's High Commissioner for Refugees. His main brief was the resettlement of around two million Russian refugees displaced by the upheavals of the Russian Revolution. At the same time he tried to tackle the urgent problem of famine in Russia; following a widespread failure of crops around 30 million people were threatened with starvation and death. Despite Nansen's pleas on behalf of the starving, Russia's revolutionary government was feared and distrusted internationally, and the League was reluctant to come to its peoples' aid. Nansen had to rely largely on fundraising from private organisations, and his efforts met with limited success. A major problem impeding Nansen's work on behalf of refugees was that most of them lacked documentary proof of identity or nationality. Without legal status in their country of refuge, their lack of papers meant they were unable to go anywhere else. To overcome this, Nansen devised a document that became known as the "Nansen passport", a form of identity for stateless persons that was in time recognised by more than 50 governments, and which allowed refugees to cross borders legally. Although the passport was created initially for refugees from Russia, it was extended to cover other groups. While attending the Conference of Lausanne in November 1922, Nansen learned that he had been awarded the Nobel Peace Prize for 1922. The citation referred to "his work for the repatriation of the prisoners of war, his work for the Russian refugees, his work to bring succour to the millions of Russians afflicted by famine, and finally his present work for the refugees in Asia Minor and Thrace". Nansen donated the prize money to international relief efforts. Despite some controversy over the principle of a population exchange, His goal was the establishment of a national home for these refugees, within the borders of Soviet Armenia. His main assistant in this endeavour was Vidkun Quisling, the future Nazi collaborator and head of a Norwegian puppet government during the Second World War. After visiting the region, Nansen presented the Assembly with a modest plan for the irrigation of on which 15,000 refugees could be settled. The plan ultimately failed, because even with Nansen's unremitting advocacy the money to finance the scheme was not forthcoming. Despite this failure, his reputation among the Armenian people remains high. The book was translated into many languages. After his visit to Armenia, Nansen wrote two additional books: Across Armenia (1927) and Through the Caucasus to the Volga (1930). Within the League's Assembly, Nansen spoke out on many issues besides those related to refugees. He believed that the Assembly gave the smaller countries such as Norway a "unique opportunity for speaking in the councils of the world." He believed that the extent of the League's success in reducing armaments would be the greatest test of its credibility. He was a signatory to the Slavery Convention of 25 September 1926, which sought to outlaw the use of forced labour. He supported a settlement of the post war reparations issue and championed Germany's membership of the League, which was granted in September 1926 after intensive preparatory work by Nansen. Nansen's League of Nations commitments through the 1920s meant that he was mostly absent from Norway, and was able to devote little time to scientific work. Nevertheless, he continued to publish occasional papers. He entertained the hope that he might travel to the North Pole by airship, but could not raise sufficient funding. In any event he was forestalled in this ambition by Amundsen, who flew over the pole in Umberto Nobile's airship Norge in May 1926. Two years later Nansen broadcast a memorial oration to Amundsen, who had disappeared in the Arctic while organising a rescue party for Nobile whose airship had crashed during a second polar voyage. Nansen said of Amundsen: "He found an unknown grave under the clear sky of the icy world, with the whirring of the wings of eternity through space." In 1926 Nansen was elected Rector of the University of St Andrews in Scotland, the first foreigner to hold this largely honorary position. He used the occasion of his inaugural address to review his life and philosophy, and to deliver a call to the youth of the next generation. He ended:

We all have a Land of Beyond to seek in our life—what more can we ask? Our part is to find the trail that leads to it. A long trail, a hard trail, maybe; but the call comes to us, and we have to go. Rooted deep in the nature of every one of us is the spirit of adventure, the call of the wild—vibrating under all our actions, making life deeper and higher and nobler. Nansen largely avoided involvement in domestic Norwegian politics, but in 1924 he was persuaded by the long retired former Prime Minister Christian Michelsen to take part in a new anti communist political grouping, the Fatherland League. There were fears in Norway that should the Marxist oriented Labour Party gain power it would introduce a revolutionary programme. At the inaugural rally of the League in Oslo (as Christiania had now been renamed), Nansen declared: "To talk of the right of revolution in a society with full civil liberty, universal suffrage, equal treatment for everyone [is] idiotic nonsense." Following continued turmoil between the centre right parties, there was even an independent petition in 1926 gaining some momentum that proposed for Nansen to head a centre right national unity government on a balanced budget program, an idea he did not reject. He was the headline speaker at the single largest Fatherland League rally with 15,000 attendees in Tønsberg in 1928. In 1929 he went on his final tour for the League on the ship Stella Polaris, holding speeches from Bergen to Hammerfest. In between his various duties and responsibilities, Nansen had continued to take skiing holidays when he could. In February 1930, aged 68, he took a short break in the mountains with two old friends, who noted that Nansen was slower than usual and appeared to tire easily. On his return to Oslo he was laid up for several months, with influenza and later phlebitis, and was visited on his sickbed by King Haakon VII. Nansen was a close friend of a clergyman named Wilhelm. Nansen was an atheist.

Өлім және мұра

Нансен 1930 жылғы 13 мамырда жүрек талмасынан қайтыс болды. Оған кремациядан бұрын діни рәсімсіз мемлекеттік жерлеу рәсімі жасалды, содан кейін оның күлі Полхёгдадағы ағаш астына қойылды. Нансеннің қызы Лив, Ева әндейтін Шуберттің «Өлім мен қыз» шығармасынан басқа, ешқандай сөз айтылмағанын жазды. Нансен өмірінде де, одан кейін де көптеген елдерден құрмет пен танылу алды. Оған көрсетілген көптеген құрметтердің ішінде Ұлттар Лигасының өкілі Лорд Роберт Сесил оның жеке мүддесі мен денсаулығына қарамастан атқарған жұмысының кең ауқымы туралы былай деді: «Ол әрбір жақсы іске қолдау көрсетті. Ол батыл бейбітшіл, әділеттілікті жақтаған, әлсіздер мен зардап шеккендердің мүддесін қорғайтын адам еді». Нансен көптеген салаларда пионер және инноватор болды. Жастығында ол шаңғы спортын қысқы саяхат құралынан әмбебап спортқа айналдырған революцияны қабылдады және тез арада Норвегияның жетекші шаңғышыларының біріне айналды. Кейіннен ол осы тәжірибені Гренландия және «Фрам» экспедицияларында полярлық саяхат мәселелеріне қолдана алды. Ол кең, шаңғыға ұқсас шана терегі бар «Нансен шанасын», сол кезде қолданылып жүрген стандартты спирт пештерінің жылу тиімділігін арттыру үшін «Нансен пешін» және полярлық киімдегі қабаттау принципін ойлап тапты, осылайша дәстүрлі ауыр, қобалжу тудыратын киімдер жеңіл материалдардың қабаттарымен алмастырылды. Ғылымда Нансен қазіргі заманғы неврологияның негізін қалаушылардың бірі және алғашқы океанографиялық ғылымға елеулі үлес қосушы, әсіресе Кристианиядағы Орталық океанографиялық зертханасын құрудағы еңбегі үшін танылады. Ұлттар Лигасы атынан жасаған жұмысы арқылы Нансен босқындарға қатысты халықаралық жауапкершілік принципін орнатуға көмектесті. Оның қайтысынан кейін Лига оның жұмысын жалғастыру үшін Лиганың билігіндегі жартылай тәуелсіз орган – Нансеннің босқындар жөніндегі халықаралық кеңсесін құрды. Нансен кеңсесі 1930 жылдары Еуропалық диктатуралардан келген көптеген босқындардың болуына байланысты үлкен қиындықтарға тап болды. Дегенмен, ол 1933 жылғы босқындар туралы конвенцияға 14 елдің (оның ішінде тартыншақ Ұлыбританияның) келісуін қамтамасыз етті. Сонымен қатар, ол 10 000 армянды Кеңес Армениясындағы Ереванға қайтаруға және Сирия мен Ливанда тағы 40 000 армянға баспана табуға көмектесті. 1938 жылы, оның орнына кең ауқымды орган құрылғанда, Нансен кеңсесі Нобель бейбітшілік сыйлығымен марапатталды. Оның есімімен аталатын көптеген географиялық нысандар бар: Солтүстік Мұзды мұхитындағы Нансен алабы және Нансен-Гаккель қырқасы; Канаданың Юкон аймағындағы Нансен тауы; Антарктидадағы Нансен тауы, Фридтжоф Нансен тауы және Нансен аралы; сондай-ақ Қара теңізіндегі Нансен аралы, Гренландиядағы Нансен жері және Франц-Иосиф жеріндегі Нансен аралы; 853 Нансенья астероиді; Айдың солтүстік полюсіндегі Нансен кратері және Марстағы Нансен кратері. Оның Полхёгдадағы сарайы қазір Фридтжоф Нансен институтының орны болып табылады, ол қоршаған ортаны, энергияны және ресурстарды басқару саясатын зерттейтін тәуелсіз қор. 1968 жылы норвегиялық/кеңестік тарихи фильм «Жалғыз өмір: Фридтжоф Нансеннің тарихы» Кнут Вигерттің Нансен рөлінде ойнауымен жарық көрді. Норвегия Корольдік теңіз күштері 2004 жылы бес кемеден тұратын серияның бірінші кемесін іске қосты. 2020 жылы круиздік кеме іске қосылды.

Nansen died of a heart attack on 13 May 1930. He was given a non religious state funeral before cremation, after which his ashes were laid under a tree at Polhøgda. Nansen's daughter Liv recorded that there were no speeches, just music: Schubert's Death and the Maiden, which Eva used to sing. In his lifetime and thereafter, Nansen received honours and recognition from many countries. Among the many tributes paid to him subsequently was that of Lord Robert Cecil, a fellow League of Nations delegate, who spoke of the range of Nansen's work, done with no regard for his own interests or health: "Every good cause had his support. He was a fearless peacemaker, a friend of justice, an advocate always for the weak and suffering." Nansen was a pioneer and innovator in many fields. As a young man he embraced the revolution in skiing methods that transformed it from a means of winter travel to a universal sport, and quickly became one of Norway's leading skiers. He was later able to apply this expertise to the problems of polar travel, in both his Greenland and his Fram expeditions. He invented the "Nansen sledge" with broad, ski like runners, the "Nansen cooker" to improve the heat efficiency of the standard spirit stoves then in use, and the layer principle in polar clothing, whereby the traditionally heavy, awkward garments were replaced by layers of lightweight material. In science, Nansen is recognised both as one of the founders of modern neurology, and as a significant contributor to early oceanographical science, in particular for his work in establishing the Central Oceanographic Laboratory in Christiania. Through his work on behalf of the League of Nations, Nansen helped to establish the principle of international responsibility for refugees. Immediately after his death the League set up the Nansen International Office for Refugees, a semi autonomous body under the League's authority, to continue his work. The Nansen Office faced great difficulties, in part arising from the large numbers of refugees from the European dictatorships during the 1930s. Nevertheless, it secured the agreement of 14 countries (including a reluctant Great Britain) to the Refugee Convention of 1933. It also helped to repatriate 10,000 Armenians to Yerevan in Soviet Armenia, and to find homes for a further 40,000 in Syria and Lebanon. In 1938, the year in which it was superseded by a wider ranging body, the Nansen Office was awarded the Nobel Peace Prize. Numerous geographical features bear his name: the Nansen Basin and the Nansen Gakkel Ridge in the Arctic Ocean; Mount Nansen in the Yukon region of Canada; Mount Nansen, Mount Fridtjof Nansen and Nansen Island, all in Antarctica; as well as Nansen Island in the Kara Sea, Nansen Land in Greenland and Nansen Island in Franz Josef Land; 853 Nansenia, an asteroid; Nansen crater at the Moon's north pole and Nansen crater on Mars. His Polhøgda mansion is now home to the Fridtjof Nansen Institute, an independent foundation which engages in research on environmental, energy and resource management politics. A 1968 Norwegian/Soviet biographical film Just a Life: the Story of Fridtjof Nansen was released with Knut Wigert as Nansen. The Royal Norwegian Navy launched the first of a series of five s in 2004, with as its lead ship. Cruise ship was launched in 2020.