Кіріспе

Құрама садақ – мүйіз, ағаш және қылыш сияқты материалдардан қабаттап жасалған дәстүрлі садақ. Мүйіз садақшыға қарап тұратын ішкі жағында, ал қылыш ағаш өзегінің сыртқы жағында болады. Садақты тартып алғанда, сыртқы жағынан созылған қылыш пен ішкі жағынан қысылған мүйіз, бірдей ұзындықтағы қарапайым ағаш садаққа қарағанда көбірек энергия жинақтайды. Оның күші қарапайым ағаш садақтармен шамалас болуы мүмкін, сондай-ақ тартылу ұзындығы да ұқсас, демек, жебеге әлдеқайда қысқа садақтан бірдей энергия беріледі. Дегенмен, құрама садақ жасау үшін қарапайым садаққа қарағанда көптеген материал түрлері қажет, оның құрастырылуы көбірек уақытты алады және дайын садақ ылғалға өте сезімтал. Археологиялық жағдайлар мен өнер ескертулері құрама садақтардың б.з.д. екінші мыңжылдықта пайда болғанын көрсетеді, бірақ олардың тарихы толық жазылмаған, себебі олар жазба дәстүрі жоқ мәдениеттерде дамыған. Олар көшпелі малшылардың арасында күнделікті қажеттілік ретінде пайда болды, әсіресе ат үстінде садақ ату үшін, бірақ жаяу жүргенде де қолданылды. Мұндай садақтар көшпелі тайпалармен байланысқа түскен өркениеттердің әскерлері мен аңшылары арасында тарады; құрама садақтар Азияда Кореядан бастап Еуропаның Атлантикалық жағалаулары мен Солтүстік Африкаға дейін, оңтүстікке қарай Арабия түбегі мен Үндістанда қолданылды. Гомердің б.з.д. 8 ғасырда жазылған деп саналатын "Одиссея" эпосында садақта мүйіздің қолданылуы туралы айтылған. Оларды жасаудың егжей-тегжейі оларды қолданған әр түрлі мәдениеттерде әртүрлі болды. Алғашқыда садақтың екі ұшы тартылғанда иіліп тұратын. Кейіннен, ұштары сүйек немесе мүйізден жасалған тіліктермен нығайтылды; классикалық кезеңнен кейінгі садақтардың ұштары әдетте қатайтылған, олар сиях деп аталады және садақтың ағаш өзегінің бір бөлігі ретінде жасалады. Басқа садақтар сияқты, олар да қарудың пайда болуымен және оның дәлдігінің артуымен маңыздылығын жоғалтты. Кейбір аймақтарда құрама садақтар әлі де қолданылып, демалыс үшін одан әрі жетілдірілді. Түрік садақтары қашықтыққа ату үшін арнайы жасалған. Құрама садақтар Корея мен Қытайда әлі де жасалып, қолданылуда, ал бұл дәстүр басқа жерлерде қайта жаңғыртылды. Қазіргі заманғы көшірмелер қол жетімді, көбінесе шыны талшықтан жасалған ішкі және сыртқы жағымен, ал өзегі табиғи немесе жасанды материалдан жасалған.

Құрылыс және материалдар

Ағаш өзегі садақтың пішіні мен өлшемдік тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Ол көбінесе V пішінде жануарлар желімімен біріктірілген бірнеше бөліктен жасалады, сондықтан ағаш желімді жақсы сіңіруі керек. Бөліктерден құрастыру көптеген конструкцияларға қажетті өткір иілімдерді жасауға және иілетін және иілмейтін бөліктер үшін әртүрлі механикалық қасиеттері бар ағаштарды пайдалануға мүмкіндік береді. Шиыршық бөлігінің ағашы ("дустар") қатты серпімді күштерге төтеп беруі керек, ал қатты клен сияқты тығыз ағаштар әдетте түрік садақтарында қолданылады. Бамбук және тұт ағашы Қытайда дәстүрлі түрде қолданылады. Кейбір композиттік садақтардың иілмейтін ұштары ("сиях") болады, олардың қатаң және жеңіл болуы керек; олар Ситка шыршасы сияқты ағаштардан жасалуы мүмкін. Садақтың қарын жағына, яғни садақшыға қарап тұратын жағына, мүйіздің жұқа қабаты жабыстырылады. Су бұқасының мүйізі өте қолайлы, сондай-ақ гемсбок, орикс, ибекс және венгр сұр мал сияқты бірнеше антилопалардың мүйізі де жарамды. Ешкі мен қой мүйізін де қолдануға болады. Сиыр мүйізінің көп бөлігі қолдануға жарамсыз, себебі ол пайдалану кезінде тез қабаттан ажырап кетеді. Мүйіз қысымда ағаштан гөрі көбірек энергия сақтай алады. Жоғары жебе жылдамдығы тек жақсы жасалған, жоғары тартылу күшіне ие композиттік садақтар үшін ғана мүмкін. Қазіргі кездегі әуесқойлар үшін қалыпты салмақтарда мүйіз бен жүйкенің ағаштан жоғары тығыздығы кез келген артықшылықты жояды. Үндістан өркениеттері өздігінен жасалған және композиттік садақтарды қолданды. Моғолдар түркі-моңғолдық тамырларына байланысты композиттік садақтарымен ерекше көзге түсті. Композиттік садақтарды су өткізбеу және дұрыс сақтау өте маңызды болды, себебі Үндістанның өте ылғалды және жауын-шашынды субтропиктік климаты және бүгінгі күні де мол жауын-шашын жауады (елдің көп бөлігінде орташа көрсеткіш, ал муссон салдарынан ылғалды аймақтарда жылына одан да көп жауын-шашын жауады). Қытай өркениеттері де өздігінен жасалған садақтарды, композиттік қайырымды садақтарды және ламинатталған иілгіш садақтарды қолданды. Тарихтың ертерек кезеңдерінде Оңтүстік Қытайда өздігінен жасалған және ламинатталған садақтар басым болды, себебі аймақтың климаты өте ылғалды, жауын-шашынды және ылғалды субтропиктік климатқа ие. Оңтүстік Қытайдағы жауын-шашынның орташа мөлшері бүгінгі күні көп аймақтарда орташа көрсеткіштен асып түседі.

Атқа мінгендермен байланысты

Археологиялық жазбаларда кез келген түріндегі садақтар сирек кездеседі. Композиттік садақтарды алғаш Азия даласының көшпелі халықтары ойлап тапқан болуы мүмкін, олар оны Солтүстік Азияның ертерек ламинатталған садақтарының негізінде жасаған болуы мүмкін. Дегенмен, Азия даласының археологиялық зерттеулері әлі де шектеулі және толық емес; кез келген түріндегі әдеби деректер кеш және аз ғана, ал садақтар туралы егжей-тегжейлі мәліметтерді сирек кездестіруге болады. Бұл табылар қысқа, сондай-ақ ұзын жебелермен байланысты, ал садақтардың өзі де сәйкесінше қысқа болуы мүмкін. Синташта мәдениетінің ұрпағы – Андроново мәдениеті алғаш рет Орал тауларынан Тянь-Шаньға дейін тарады, ал оның кейінгі мәдениеттері Үнді-Арийлердің қоныс аударуына себеп болды. Срубна мәдениеті (Андроново мәдениетімен бір дәуірде және көршілес болған) композиттік садақтарды қолданған деген болжам бар, бірақ археологиялық дәлелдер жоқ. Композиттік садақтар көп ұзамай көшпелі халықтармен байланысқа түскен цивилизациялар, мысалы, қытайлар, ассириялықтар және египеттіктер тарапынан қабылданып, бейімделді. 1324 ж.б.д. қайтыс болған Тутанхамонның қабірінен бірнеше композиттік садақтар табылған. Композиттік садақтар (және соғыс машиналары) Қытайда кем дегенде Шан әулеті тұсында (б.з.д. 1700–1100 жж.) белгілі болған. Грек қола ғасыры мәдениеттері композиттік садақтарды кеңінен қолданғандығына күшті дәлелдер бар. Б.з.д. 4 ғасырға қарай соғыс машиналары әскери маңызын жойып, барлық жерде (Британиядан басқа, онда соғыс машиналары садақтарды қолданғандығы туралы жазбалар жоқ) атты әскермен алмастырылды.

Қанатқа байланған садақшылармен ,

Ат үстіндегі садақшы даланың үлгілі жауынгеріне айналды, ал күрделі садақ оның басты қаруы болды, ол мал бағын қорғауға, дала соғыстарында және орнықты жерлерге шабуылдар жасауға қолданылды. Ат үстіндегі садақшылардың классикалық тактикасы шайқас жүргізуді қамтиды: олар тиімді жауап қайтаруға үлкермес бұрын жақындасып, оқ жарып, кері шегінетін. "Парфян оғы" термині ат үстіндегі садақшылардың кең таралған тактикасы – кері шегінетін кезде жылқыларының үстінен арқаға қарай оқ атуға байланысты. Парфтар римдіктерге ауыр жеңілістер сыйлады, ал біріншісі Карра шайқасы болды. Дегенмен, ат үстіндегі садақшылар армияны жеңілмес етпеді; Хань генералы Бан Чао біздің эрамыздың I ғасырының соңында Орталық Азияға дейін жаулап алған сәтті әскери жорықтарға жетекшілік етті, ал Македониялық Филипп және оның ұлы Ұлы Александр ат үстіндегі садақшылар армиясын жеңді. Жақсы басшылық етілген рим армиялары парф әскерлерін бірнеше рет жеңіп, парф астанасын екі рет жаулап алды.

Жаяу әскердің

Құрама садақтарды жаяу әскері қиындықсыз қолдана алады. Ежелгі Грекия және Рим империясының жаяу атқыштары құрама садақтарды пайдаланған. Хан әулетінің (б.з.д. 220–б.з. 206) әскері Шиоңнуға қарсы көптеген шайқастарында, көбінесе жаяу әскердің шаршы құрамында құрама арбалеттерді қолданды. 1571 жылға дейін құрама садақпен атқан садақшылар Осман империясының күштерінің маңызды бөлігі болды, бірақ сол жылы Лепанто шайқасында олар осы әскерлердің көп бөлігін жоғалтып, оларды қайта толықтырмады.

Сиялар, қатты ұштары

Б.з.б. шамамен IV ғасырдан бастап композиттік садақтардың қатайтылған ұштарын қолдану кеңінен таралды. Садақтың қатайтылған ұшы – "сиях" (араб, парсы), "сзарв" (венгр), "сарви" (фин; "сарви" және "сзарв" екеуі де "мүйіз" дегенді білдіреді) немесе "касан" (түрік); иілгіш бөлігі – "дустар" (араб), "лапа" (фин) немесе "сал" (түрік). Ғасырлар бойы қатайту үшін садақтың ұштарына сүйек немесе мүйізден жасалған тілімдер бекітілді. Сүйек немесе мүйіз жолақтары, садақтың қалған бөліктеріне қарағанда, жерленгенде сақталуы мүмкін. Осы мақсатқа арналған алғашқы сүйек тілімдері б.з.б. IV немесе III ғасырларға жатады. Бұл қатайтқыштар сол кездегі көшпелі халықтармен байланысты табылады. Maenchen Helfen олардың Ахеменид Персиясында, ерте Императорлық Римде немесе Хан Қытайында кездеспейтінін айтады. Алайда, Coulston римдік қатайтқыштарды б.з. 9 жылы немесе одан бұрын пайда болған деп есептейді. Ол, жұмыс істейтін ұштары бар скиф садаларының далалық дәстүрін анықтайды, ол Еуропада ғұндардың келуіне дейін сақталған, ал Таяу Шығыс немесе Левант дәстүрі сияхтармен таныстырылды, бұл, мүмкін, Парни арқылы болған, себебі сияхтар Сасанидтерде кездеседі, бірақ Ахеменидтерде емес. Сияхтар Арабия түбегінде де сипатталған. Композиттік садақтарды Рим империясы қабылдады және тіпті Британияның суық әрі ылғалды аймағында да жасалды. Олар кейінгі римдік садақшылардың, жаяу әскер мен атты әскердің қалыпты қаруы болды (дегенмен Вегеций жаңа сарбаздарды ағаш садақтармен – "arcubus ligneis" оқытуға кеңес береді).

Тұтқаны қатайтатын сымдар

Жаңа қанат түрі, онда қанаттың тұтқасы мен ұштары сүйекпен нығайтылған, б.з.д. 3-2 ғасырларда Орталық Азияда пайда болған болуы мүмкін, ал ең ертегі табылған жерлері Байкал көлінің маңында. Осы типтегі қанаттың бөлшектері Кореядан Қырымға дейін Азияның барлық аймақтарында кездеседі. Ұстамасы мен сияхтары нығайтылған мұндай қанаттар "Хун", "Хундық" немесе "Хсиунг ну" композиттік қанаты деп аталған. Гунндар мен олардың ізбасарлары көршілерін өте шеберлікпен садақ ату арқылы таң қалдырды. Герман тайпалары оларға деген құрметтерін мың жыл бойы ауызша жеткізіп келді: скандинавиялық "Гервар сагасында" Геат патшасы Гизур гунндарды мазақтап: "Eigi gera Húnar oss felmtraða né hornbogar yðrir" (Біз гунндардан да, олардың мүйізден жасалған садақтарынан да қорқамаймыз) дейді. "Стратегикон", Прокопийдің тарихтары және басқа да еңбектерде сипатталғандай, римдіктер өз әскерінің басымдығын ауыр жаяу әскерден атты әскерге ауыстырды, олардың көпшілігі садақпен қаруланды. Маврикийдің "Стратегиконы" Византия атты әскерін садақпен қаруланған "курсорлар" және найзамен қаруланған "дефенсорлар" ретінде сипаттайды.

Қосымша қатаңдатушы тораптар

Құмдарья садағының қамытын қазіргі Венгрияда "авар" типті, көбірек және әртүрлі пішінді тораптармен алмастырды. Ұстау тораптары негізінен өзгермеді, бірақ тұтқаның артқы жағына төртінші бөлік қосылып, оны барлық төрт жағынан сүйекпен жабу орын алды. Құйрық торабы көбінесе параллель қабырғалы, ұштары кеңейтілген болды. Сиях тораптары қақпақтан жоғары қарай профилі бойынша айтарлықтай кеңіп, дөңгелек пішінге келді. Қақпақ, Құмдарья типтерімен салыстырғанда, көбінесе сияхтың жоғарғы жиегінен алыс орналасқан. Сияхтың екі жағына қосымша тораптар қосылып, осылайша қамыттың екі ұшы да төрт жағынан жабылды. Бұл асимметриялық садақта 12 торапқа дейін болуына әкелді, тұтқасы берік және артқа қарай жылжытылған. Садақ тартылмағанда, сияхтар 50-60 градус бұрышпен күрт алға қарай иілді. және ұшу садақ атысы 19-ғасырдың басына дейін Стамбулда танымал спорт түрі болып қала берді. Құрама садақтың қолданылуы және құрастырылуы туралы ең көп сақталған мәліметтер Қытай мен Таяу Шығыстан келген; 20-ғасырдың басындағы реформаларға дейін құрама садақпен шеберлік Қытай императорлық армиясының офицерлеріне қойылатын міндетті талаптардың бірі болды. Құрама садақ Араб әлемінде кеңінен қолданылды, тіпті Хиджаздағы кейбір бедуын тайпалары қарапайым садақтарды қолдануды жалғастырды. Біріккен Араб Эмираттарындағы б.з. дейінгі 100-150 жылдар аралығындағы қабірлерден құрама садақтардың сүйек тораптарының фрагменттері табылды.

Ағаштан жасалған интегралды сиях

Кейінгі дамулар композиттік садақта, садақтың ағаш ядросына V-тәрізді біріктіру арқылы бекітілген, жеке ағаш бөліктерінен жасалған сияхтарды қамтыды, сыртқы күшейткіштермен нығайтылмады. Шыңғыс хан заманында не одан бұрынғы суреттерде ішекке арналған көпірлер кездеспейді.

Қазіргі заманғы өмір салттары

Барлық еуразиялық композиттік садақтардың ортақ көшпелі түбірі бар, бірақ оларды қолданған әр мәдениет негізгі үлгіге өзгерістер енгізген. Түрік, моңғол және корей садақтары садақ атудың әскери маңызын жоғалтып, халықтық спортқа айналған кезде қалыптастырылды. Қазіргі түрік садақтары қашықтыққа ату үшін жасалған.

Парфян-парфян садағы

Парфян қамыты – іске келтірілгенде жоғары кернеуге ие, симметриялық қисық садақ. Садақ тігілмеген күйде болғанда, оның "қолдарының" бір-бірінен айырылып, қиылысуға тиіс. Садақтың сырты ылғалдан сақтау үшін қабық, жұқа былғары немесе кейде акула терісімен қапталады. Қытай мәдениетіне байланысты халықтар кең географиялық және уақыттық кеңістікте тарағандықтан, қытай садақ ату техникасы мен жабдықтары да сан алуан. Тарихи деректер мен археологиялық жазбалар Қытай тарихында түрлі садақ конструкциялары болғанын көрсетеді. 20 ғасырдың көп бөлігінде қытайлық дәстүрлі садақ және жебе жасау шеберханаларының саны азайып, тек бірнешеуі ғана қызмет етті. Бірақ 21 ғасырдың басында дәстүрлі қытай стилінде садақ және жебе жасауға ұмтылған шеберлердің қызығушылығы қайта жандана бастады.

Моңғол садағы

Моңғолдың садақ ату дәстүрі Сібірдегі Нерчинск қаласының жанында табылған тас стелаға жазылған: "Шыңғысхан моңғол сандарының жиынын өткізіп тұрғанда, Сартаулды (Хорезмді) бағындырғаннан кейін, Есенге (Шыңғысханның кіші інісінің ұлы) 335 алд (536 м) қашықтықта нысанаға тиді". Моңғол садақ жасау дәстүрі Цин әулеті тұсында жойылды, олар садақ атуды қатаң шектеді; тек қысқа қашықтықтағы күңгір жебелермен жаттығуға ғана рұқсат берілді, ал ат үстіндегі садақ ату сияқты көптеген басқа жаттығу түрлеріне тыйым салынды. Қазіргі садақ жасау дәстүрі 1921 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін қалыптасты және маньчжур садақтарының үлгілеріне негізделген. Ат үстіндегі садақ ату ұмытылып, тек 21-ші ғасырда ғана қайта жандандырылды. Құрама садақпен ату "Наадам" деп аталатын үш ерлік ойынның (күрес, ат жарыс, садақ ату) жылдық фестивалінің бөлігі болып табылады.

Венгриялық садақ

Венгр садағы – сүйектермен нығайтылған, шамамен симметриялы, күрделі конструкциялы рефлекстік садақ. Оның пішіні екі қабірден белгілі, онда сүйек пластиналарының орналасуы қалпына келтірілген. Қазіргі венгрлер өз ата-бабаларының күрделі садақтарын қайта жасауға тырысып, ат үстінен садақ атуды бәсекелестік спорт түрі ретінде қайта жандандырды.

Кореялық садақ

Кореялық дәстүрлі садағы, немесе гакгунг – мүйіз, бамбук және жіптен жасалған, бірақ өте тиімді садақ. Кореялық мергендер әдетте шамамен 145 метр қашықтықта жаттығу жасайды.

Қазіргі заманғы материалдардан жасалған репликалар

Дәстүрлі композиттік садақтардың заманауи көшірмелері коммерциялық түрде қол жетімді; олар әдетте құрсағы мен артқы жағында шыны талшықтан немесе көміртектен жасалады, оларды жаппай өндіру және күтім жасау дәстүрлі композиттік садақтарға қарағанда оңай. Садақтың құрсағына (ату кезінде садақшыға қараған бөлігіне) мүйізден басқа, сүйек, шаңғы мүйізі немесе осаж апельсині, мүйіз ағашы, қадімгі шаған сияқты қысымға төзімді ағаштардан да аз қанағаттандырарлық материалдар қолданылған. Садақтың артқы жағына (ату кезінде садақшыдан алысқа қараған бөлігіне) жібек сияқты кернеуге жақсы төзілетін немесе хиккори сияқты берік ағаш қолданылған.