Кіріспе

1959 жылғы Саул Беллоудың "Жаңбыр патшасы" романы. Бұл кітапта философиялық ой-толғамдар мен комедиялық оқиғалар үйлесім тапқандықтан, ол оның ең көп оқылатын туындыларының біріне айналды. Романның өзі Белоудың өзінің сүйікті кітабы екені айтылады. Modern Library журналының ағылшыл тіліндегі 100 ең жақсы роман тізімінде 21-орынды иеленді.

Сюжет

Юджин Хендерсон – қиындыққа тап болған орта жастағы адам. Байлығына, жоғары әлеуметтік статусына және дене күшіне қарамастан, ол мазасыздық пен қанағатсыздық сезіміне толы, және ішінде рухани босдық сағынышымен күреседі, ол "Мен қалаймын, мен қалаймын, мен қалаймын" деп айқайлайтын ішкі дауыс түрінде көрінеді. Осы дауыстың не қалайтынын білу ниетімен Хендерсон Африкаға сапар шегеді. Африкаға жеткен соң, Хендерсон бастапқы тобынан бөлініп, жергілікті Ромилаю атты жетекшіні жалдайды. Ромилаю Хендерсонды Арневи ауылына жетелейді, онда Хендерсон ауыл басшыларымен дос болады. Ол Арневилердің ішетін суын алатын цистернада бақалардың көп екенін біледі, осылайша су жергілікті дәстүрлер бойынша "таза емес" деп есептеледі. Хендерсон Арневилерді бақалардан құтқаруға тырысады, бірақ оның құлшыныспен жасаған жоспары апатқа ұшырап, бақаларды және ауылдың цистернасын жояды. Хендерсон мен Ромилаю Варири ауылына барады. Мұнда Хендерсон импульсивті түрде Мүммах қабыласының алып ағаш мүсінін жылжытып, күшін көрсетеді және білмей тұрып Варири тайпасының Жаңбыр Патшасы, Санго болып кетеді. Ол сол жерде туған, бірақ батыс білімі алған Дахфу патшамен тез арада дос болады, олармен бірге терең философиялық әңгімелер жүргізеді. Ақсақалдар Дахфуны арыстанды іздеуге жібереді, ол қайтыс болған патшаның, Дахфудың әкесінің жаңа өміріне кіргеніне сендіреді. Арыстанды аулау сәтсіз аяқталады, ал арыстан патшаны жаралайды, ол кейіннен көз жұмады. Дахфу қайтыс болмас бұрын Хендерсон Жаңбыр Патшасының таққа мұрагерлікке кезегіндегі келесі адам екенін біледі. Патша болуға қызығушылық танытпай, тек үйіне қайтуды қалайтын Хендерсон Варири ауылынан қашып кетеді. Хендерсоннің рухани тыныштық тапқаны нақты болмаса да, роман үміт пен көтеріңкілікке толы нотамен аяқталады.

Талқылау

Хендерсон адамның рухының қайта жаралуы мүмкін екенін түсінеді, егер ол рух, дене және сыртқы әлем бір-біріне қарсы емес, үйлесімде өмір сүре алатынын сезсе. Роман кітап дүкендеріне түсер алдында бір апта бұрын Белоу «Нью-Йорк Таймс» газетінде «Символдарды іздеу, ескертеді жазушы, оқиғаның барлық қызығы мен шындығын қанағаттандырмайды» деген мақала жариялады. Мұнда Белоу оқырмандарын әдебиетте тым тереңдеп символ іздемеуге шақырады. Бұл сыншылардың арасында Белоу романы жарыққа шығар алдында неге оқырмандарын символизм іздеуден сақтандырды деген кең пікірталасқа себеп болды. Хендерсон мен жергілікті тұрғындар арасындағы үздіксіз философиялық әңгімелер мен ойлар, сондай-ақ Хендерсонның өзінің ішкі толқулары, Белоудың келесі романы «Герцог» (1964) романындағы өмір мен мағынаға қатысты көптеген сұрақтарды болжады. Белоудың барлық романдары сияқты, «Жаңбыр патшасы Хендерсон» романында да өлім маңызды орын алады. Сонымен қатар, роман Белоудың әдеби туындыларында жиі кездесетін кейбір типтік кейіпкерлерді көрсетеді. Олардың бірі – «Белоу батыры», көбінесе «шлемиел» деп сипатталады. Кейбір адамдардың пікірінше, Юджин Хендерсонды, Белоудың көптеген басты кейіпкерлері сияқты, осылай сипаттауға болады. Екіншісі – Белоу «Шындықты үйретуші» деп атаған тұлға; «Жаңбыр патшасы Хендерсон» романында Дахфу патша осы рөлді атқарады. «Күнді бағындыр» романында оқытушы рөлін доктор Тамкин, ал «Гумбольдттың сыйы» романында Гумбольдт фон Флейшер сомдайды. Белоудың биографы Джеймс Атлас және басқа да ғалымдар Белоудың антропология профессоры Мелвилл Херсковитстің 1926 жылы жазған «Шығыс Африкадағы мал өсіру мәдениеті» атты кітабынан көптеген үзінділер мен идеялар алынғанын көрсетті. Херсковитс 1937 жылы Солтүстік-Батыс университетінде Белоудың дипломдық жұмысына жетекшілік еткен.

Пулитцер сыйлығы

1960 жылы Пулитцер сыйлығының көркем әдебиет жөніндегі комитеті «Жаңбыр патшасы Хендерсон» романына сол жылғы сыйлықты беруді ұсынды. Алайда, сыйлықты беру туралы соңғы шешімді қабылдайтын Пулитцер кеңесі комитеттің ұсынысын қабылдамай, Аллен Дрюридің «Кеңес және келісім» романын таңдады.

Басқа медиа

Леон Кирхнер Хендерсонды Жаңбыр патшасы романын өзінің "Лили" операсының либреттосына бейімдеді, ол 1977 жылдың көктемінде Нью-Йорк қалалық опера театрында тұңғыш рет қойылды. Опера сәтті болмады және Кирхнердің опера жанрына жасаған жалғыз қадамы болды. "Rain King" - Теренс Бойланның 1977 жылғы "Terence Boylan" альбомынан шыққан ән. Бұл ән Белоудың романының негізінде жазылған. "Rain King" - Counting Crows тобының 1993 жылғы "August and Everything After" альбомынан шыққан ән. Хендерсон Жаңбыр патшасы және оның кейіпкерлері осы әнді жазуға шабыт берді. Романның бір бөлігі Джони Митчеллді 1967 жылы "Both Sides, Now" әнін жазуға жетеледі. "Алли МакБил" сериалының 1-ші маусымының 3-ші эпизодында, "Құшақтасу" атты бөлімде Хендерсон Жаңбыр патшасы Элли МакБил кейіпкерінің сүйікті кітабы ретінде есімдерін тапты.