Ұлы Ажырасу: C.S. Льюис романы

Кіріспе

1945 жылғы К. С. Льюис романы

"Ұлы ажырасу" – британдық автор К. С. Льюистің 1945 жылы жарық көрген романы. Ол оның теологиялық арманды көрісіне негізделген, онда ол Жұмақ және Тозақ туралы христиандық ұғымдарды зерделейді. Алғашқы жұмыс атауы "Кім үйге оралады?" болған, бірақ баспагердің талабы бойынша соңғы атауы өзгертілді. Роман атауы Уильям Блейктің "Жұмақ пен Тозақтың некесі" атты өлеңіне сілтеме жасайды. "Ұлы ажырасу" алғаш рет 1944 және 1945 жылдары "Гардиан" атты англикандық газетте бөлім-бөліммен жарияланып, одан кейін кітап түрінде басылды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Аңдаушы түсінбейтін жағдаймен қасіретті қалаға, "сұр қалаға" тап болады, онда жаңбыр үнемі жауады, тіпті үй ішінде де. Бұл тозақ па, жоқ әлде тазалау орны ма – ол қалада қалғандарына байланысты. Соңында ол басқа жерге саяхаттауды қалайтындарға арналған автобус аялдамасын табады (кейін оның бағыты Көктемнің етегі екені белгілі болады). Ол автобус күтіп тұрып, жолаушылардың пікірталасын тыңдайды. Автобус келгенше көптеген адамдар жиренгенип, кезектен шығып кетеді. Автобус келгенде, жүргізушісі – жолаушылардан бетін жасыратын періште болады. Аз қалған жолаушылар мінген соң, автобус көтеріліп, аспанға қарай ұшып кетеді. Көтерілген автобус жаңбырлы бұлттардан шығып, таңға дейін ашық аспанға көтеріледі, ал жолаушылардың денелері қалыпты күйден мөлдір, әлсіз және буға айналады. Мақсатына жеткенде, автобустағы жолаушылар, соның ішінде аңдаушы, ақырында арбақ екені белгілі болады. Олар ең әдемі жерді көрсе де, оның әрбір нәрсесі – су ағындары мен шөптердің өзі – олардан мықты болады. Көлеңкелі аяқтарымен шөпте жүру оларға қатты ауыртады, тіпті бір жапырақ та көтеруге тым ауыр. Жер бетінде танысқан адамдардың жарқыраған бейнелері оларды қарсы алып, тәубе етіп, нағыз Көкке баруға шақырады. Автобус жоғары көтерілген сайын, олардың денелері қаттырақ болады, демек, ыңғайсыздық азаяды деп уәде береді. Бұл кейіпкерлер "рухтар" деп аталады, оларды арбақтардан ажырату үшін, олар таулар мен күн шығысына қарай саяхаттауға көмектеседі. Бірақ көптеген арбақтар түрлі себептермен және сылтаулармен сұр қалаға қайтуды таңдайды. Кітаптың қызығушылығының көп бөлігі осы сылтаулардың түсініктілігінде, олардың жұқалығында және өзіне-өзі алдауда жатыр – олар осы сылтаулардан бас тартса, "шындыққа" және "мәңгілік қуанышқа" жете алатынын білсе де. Бұрынғы епископ, сенімін абстрактілі, псевдо-интеллектуалдық терминдермен жеткізуге үйренгендіктен, Құдайға сенетініне нақты айта алмайды; суретші, өзінің сурет салу мектебінің беделін сақтау үшін бас тартады; ащы циник Көк – бұл алдау деп болжайды; зорлық көрсетуші ("Үлкен кісі") өзінен төмен деп санайтын адамдардың онда бар екеніне ренжіді; әйелі күйеуіне Көкте билік ете алмайтынына ашуланады. Бірақ жер бетінде құмарлыққа берілген, оның арбағына сұм кекірегі түрінде мінген бір адам, періштеге кекірегін өлтіруге рұқсат етеді, сәл қаттырақ болады және әңгімеден шығып кетеді. Тірі кезінде жазушы болған аңдаушы, жазушы Джордж Макдональдпен кездеседі; аңдаушы Макдональдты өзінің ұстазы деп мақтайды, дәл Данте алғаш рет Виргилиймен кездескенде мақтағандай; және Макдональд аңдаушының жолында жетекші болады, дәл Виргилий Дантеге болғандай. Макдональд жанның сұр қалада болғанына қарамастан, Көкте қалуды таңдауы мүмкін екенін түсіндіреді; мұндай жандар үшін Көктемнің игілігі олардың өмірлеріне кері қарай әсер етеді, тіпті олардың ең ауыр қайғыларын қуанышқа айналдырады және Жердегі тәжірибесін Көктемнің жалғасы ретінде өзгертеді. Керісінше, тозақтың зұлымдығы егер жан сұр қалада қалса немесе оған қайта оралса, тіпті жер бетіндегі өмірден келген кез келген бақыт мағынасын жоғалтады, ал Жердегі жанның тәжірибесі кейіннен тозаққа айналады. Көптеген арбақтар сұр қаланың шын мәнінде тозақ екенін түсінбейді. Шындығында, бұл олардың Жердегі өмірінен көп айырмашылығы жоқ – қуанышсыз, доссыз және ыңғайсыз. Бұл мәңгі жалғасып, жағдай нашарлай береді, кейбір кейіпкерлер болашақ "түннен" қорқуын айқайлайды. Макдональдтың айтуынша, тозақтан шығып, Көкке кіру мүмкін болса да, мұны істеу тозақта қалдырған сүйікті зұлымдықтардан бас тартуды (тәубе етуді) талап етеді; немесе Льюис сияқты, түпкілікті және үнемі қуанышты қабылдауды. Бұл күйеуін қарсы алуға келген бір бақытты әйелдің кездесуінде көрініс тапты: Ол күйеуінің жанында жарқыраған қызметшілермен қоршалған, ал ол өзінің атынан сөйлеу үшін жағасы бар трагедияшыны – өзіне-өзі жазалаудың эмоционалдық шантажын үнемі қолдануды білдіретін өкілін қолданады. Макдональд аңдаушыны тұрып жатқан топырақтағы кішкентай жарыққа қарап отыруға мәжбүр етеді және оған автобус одан үлкен емес жарықтан өткенін айтады, онда ауқымды сұр қала бар, ол аспан мен шындықтың шексіздігімен салыстырғанда көрінбейтін болып табылады. Аңдаушының сұрағына жауап ретінде Макдональд бұл туралы жазғанда: "Әрине, сіз оларға бұл түс екенін айтуыңыз керек!" деп растайды. Соңында аңдаушы Көктемде күн толық ашылғанда арбақ болып қалудың қорқынышы мен азабын сезінеді, күннің арбаққа тиген салмағы денеге үлкен блоктар түскендей болады (осы сәтте құлаған кітаптар оны оятады). Түс тақырыбы "Паломниктің жолы" шығармасына ұқсас, онда басты кейіпкер Түсіндіруші үйінде сот күнін түсінде көреді. Шахмат бейнелерінің қолданылуы, сондай-ақ түс элементтерінің аңдаушының ояу өмірімен сәйкестігі "Алисаның ғажайып еліндегі оқиқалары" мен "Айна арқылы" шығармаларын еске түсіреді. Кітап аңдаушының Көктем туралы түсінен оянумен аяқталады, содан кейін соғысқа дейінгі Ұлыбританияның жағымсыз шындығына келеді, "Паломниктің жолының" "Бірінші бөлігін" саналы түрде еліктейді, соңғы сөйлемдері: "Содан ояндым, және міне: Бұл түс еді."

The narrator inexplicably finds himself in a grim and joyless city, the "grey town", where it rains continuously, even indoors, which is either Hell or Purgatory depending on whether or not one stays there. He eventually finds a bus stop for those who desire an excursion to some other place (the destination later turns out to be the foothills of Heaven). He waits in line for the bus and listens to the arguments between his fellow passengers. As they await the bus's arrival, many of them quit the line in disgust before the bus pulls up. When it arrives, the driver is an angel who shields his face from the passengers. Once the few remaining passengers have boarded, the bus flies upward, off the pavement into the grey, rainy sky. The ascending bus breaks out of the rain clouds into a clear, pre dawn sky, and as it rises its occupants' bodies change from being normal and solid into being transparent, faint, and vapor like. When it reaches its destination the passengers on the bus – including the narrator – are gradually revealed to be ghosts. Although the country they disembark into is the most beautiful they have ever seen, every feature of the landscape, including streams of water and blades of grass, is unyieldingly solid compared to themselves: It causes them immense pain to walk on the grass, whose blades pierce their shadowy feet, and even a single leaf is far too heavy for any to lift. Shining figures, men and women whom they have known on Earth, come to meet them and to urge them to repent and walk into Heaven proper. They promise as the ghosts travel onward and upward that they will become more solid and thus feel less and less discomfort. These figures, called "spirits" to distinguish them from the ghosts, offer to help them journey toward the mountains and the sunrise. Almost all of the ghosts choose to return to the grey town instead, giving various reasons and excuses. Much of the interest of the book lies in the recognition it awakens of the plausibility and familiarity – and the thinness and self deception – of the excuses that the ghosts refuse to abandon, even though to do so would bring them to "reality" and "joy forevermore". A former bishop refuses, having grown so used to framing his faith in abstract, pseudo intellectual terms that he can no longer definitively say whether he believes in God; an artist refuses, arguing that he must preserve the reputation of his school of painting; a bitter cynic predicts that Heaven is a trick; a bully ("Big Man") is offended that people he believes beneath him are there; a nagging wife is angry that she will not be allowed to dominate her husband in Heaven. However one man corrupted on Earth by lust, which rides on his ghost in the form of an ugly lizard, permits an angel to kill the lizard and becomes a little more solid, and journeys forward, out of the narrative. The narrator, a writer when alive, is met by the writer George MacDonald; the narrator hails MacDonald as his mentor, just as Dante did when first meeting Virgil in the Divine Comedy; and MacDonald becomes the narrator's guide in his journey, just as Virgil became Dante's. MacDonald explains that it is possible for a soul to choose to remain in Heaven despite having been in the grey town; for such souls, the goodness of Heaven will work backwards into their lives, turning even their worst sorrows into joy, and changing their experience on Earth to an extension of Heaven. Conversely, the evil of Hell works so that if a soul remains in, or returns to, the grey town, even any remembered happiness from life on Earth will lose its meaning, and the soul's experience on Earth would retrospectively become Hell. Few of the ghosts realize that the grey town is, in fact, Hell. Indeed, it is not that much different from the life they led on Earth – joyless, friendless, and uncomfortable. It just goes on forever, and gets worse and worse, with some characters whispering their fear of the "night" that is eventually to come. According to MacDonald, while it is possible to leave Hell and enter Heaven, doing so requires turning away from the cherished evils that left them in hell (repentance); or as depicted by Lewis, embracing ultimate and unceasing joy itself. This is illustrated in an encounter of a blessed woman who had come to meet her husband: She is surrounded by gleaming attendants while he shrinks down to invisibility as he uses a collared tragedian – representative of his persistent use of the self punishing emotional blackmail of others – to speak for him. MacDonald has the narrator crouch down to look at a tiny crack in the soil they are standing on, and tells him that the bus came up through a crack no bigger than that, which contained the vast grey town, which is actually minuscule to the point of being invisible compared with the immensity of Heaven and reality. In answer to the narrator's question, MacDonald confirms that when he writes about it “Of course you should tell them it is a dream!” Toward the end, the narrator expresses the terror and agony of remaining a ghost in the advent of full daybreak in Heaven, comparing the weight of the sunlight on a ghost as like having large blocks fall on one's body (at this point falling books awaken him). The theme of the dream parallels The Pilgrim's Progress in which the protagonist dreams of judgment day in the House of the Interpreter. The use of chess imagery as well as the correspondence of dream elements to elements in the narrator's waking life is reminiscent of Alice's Adventures in Wonderland and Through the Looking Glass. The book ends with the narrator awakening from his dream of Heaven into the unpleasant reality of wartime Britain, in conscious imitation of the "First Part" of The Pilgrim's Progress, the last sentence of which is: “So I awoke, and behold: It was a Dream.”

Кезеңнен кезеңге бейімдеу

Филадельфиялық драматург және актер Энтони Лоутонның «Ұлы ажырасу» шығармасының түпнұсқалық бейімделуі «Лантерн» театр компаниясымен бірнеше рет сахналанды, соның ішінде 2012 жылдың ақпан айында бір апталық көрсетілім өтті. 2004 жылы Роберт Смит бұл шығарманы Калифорния штатының Сан-Диего қаласындағы Lamb’s Players театрында бейімдеді және ол сол жылғы олардың негізгі репертуарына енді. Смит оны бастапқыда Оксфорд пен Кембриджде (Англия) өткен К. С. Льюис конференциясы үшін бейімдеген, кейін бір жыл өткен соң оны өз маусымдарына қосуға рұқсат алды. 2007 жылы Нью-Йорктің Magis Theatre Company театры, театр ауданындағы 315-ші театр сахнасында, Бродвейден тыс қойылымда, жүлделі композитор Элизабет Свадостың музыкасымен және Ральф Лидің жасаған қуыршақтарымен өз бейімделуін ұсынды. «Нью-Йорк Таймс» газеті шығармашылығы, театрлық шеберлігі және батылдығы үшін мақтап, театр сыншысы Нил Генцлинглер бұл қойылымды «рухани мәселелерге қызығушылық танытқандарға айтар сөздері мол, ойландыратын» деп сипаттады. Келесі жылдары Magis, К. С. Льюис мұражайларымен тығыз жұмыс істесіп, өз бейімделуін Канададан Эквадорға дейінгі оннан астам театр компаниясына ұсынды. Сиэтлдің Taproot театры 2010 жылы жаңа Театр алаңын ашу үшін Magis бейімделуін таңдады және үлкен сұранысқа байланысты көрсетілімді ұзартты. Pacific Theatre Company 2010–2011 жылғы маусымында Magis бейімделуін көрсетті. 2012 жылдың соңында Performing Arts қоғамдастығы К. С. Льюис мұражайларынан «Ұлы ажырасу» пьесасының сахналық нұсқасын қоюға рұқсат алды. Қойылым 2013 жылдың 14 желтоқсанында Фениксте тұңғыш рет көрсетілді, 2014 жылдан 2016 жылға дейін АҚШ бойынша гастрольдік сапарда болды, 2020 жылы қысқа ғана уақытқа қайта жаңғыртылды және 2021 жылы қайтадан сахнаға оралды.

Кинофильм

2010 жылы Mpower Pictures және Beloved Pictures «Ұлы ажырасу» романының экранизациясы жобасы іске қосылғанын хабарлады. Стивен МакЭвити өндіріс тобын басқаруға, ал сценарийді жазуға автор Н.Д.Уилсон шақырылды. Н.Д.Уилсон 2011 жылы сценарийдің бірінші нұсқасын аяқтады. Фильмнің 2013 жылы көрсетілімге шығуы жоспарланған. 2024 жылдың өзінде де фильм әлі түсірілмеген.