Кіріспе
Рождествоға арналған әдеби жарықтар (әдеби жарық, мерекелік жарық немесе тізбекті жарықтар деп те аталады) – Рождество мерекесін тойлау үшін жиі қолданылатын, Рождество маусымы, оның ішінде Адвент және Рождество уақыты бойы көрсетілетін жарықтар. Бұл әдет Рождество шыршаларын шамдармен безенген кезден бастау алады, ол шамдар Исаның әлемге нұрын сыйлауын білдіреді. Электр шамдарымен жарықтандырылған Рождество шыршалары 20-шы ғасырдың басында кең таралды. 20-шы ғасырдың ортасында көшелер мен ғимараттарға электр шамдарын орнату қалыпты жағдайға айналды, ал Рождество әшекейлері шыршадан бөлек қолданыла бастады. АҚШ және Канадада 1960-шы жылдардан бастап, жаңа құрылыс аймақтарындағы жеке үйлерді мұндай Рождество жарықтарымен безену кең таралды. 20-шы ғасырдың соңына қарай бұл әдет басқа елдерде де, Батыс әлемінен тыс жерлерде, әсіресе Жапония мен Гонконгта қабылданды. Содан бері ол бүкіл христиан әлеміне тарады. Батыс христиан әлемінде Рождество жарықтарын алуға арналған екі дәстүрлі күн – Он екінші түн және Шамдар мерекесі (Candlemas), соңғысы кейбір дінбағында Рождестволық Эпифания маусымын аяқтайды. Рождество әшекейлерін Он екінші түнге дейін алып тастау, сондай-ақ әшекейлерді Шамдар мерекесінен кейін қалдыру тарихи тұрғыдан жаман ниетті деп есептеледі.
Christmas lights (also known as fairy lights, festive lights or string lights) are lights often used for decoration in celebration of Christmas, often on display throughout the Christmas season including Advent and Christmastide. The custom goes back to when Christmas trees were decorated with candles, which symbolized Christ being the light of the world. Christmas trees displayed publicly and illuminated with electric lights became popular in the early 20th century. By the mid 20th century, it became customary to display strings of electric lights along streets and on buildings; Christmas decorations detached from the Christmas tree itself. In the United States and Canada, it became popular to outline private homes with such Christmas lights in tract housing starting in the 1960s. By the late 20th century, the custom had also been adopted in other nations, including outside the Western world, notably in Japan and Hong Kong. It has since spread throughout Christendom. In the Western Christian world, the two traditional days when Christmas lights are removed are Twelfth Night and Candlemas, the latter of which ends the Christmas Epiphany season in some denominations. Taking down Christmas decorations before Twelfth Night, as well as leaving the decorations up beyond Candlemas is historically considered to be inauspicious.
Тарих
Рождество ағашы алғаш рет 16 ғасырда лютеран дінін ұстанушылар қолданғандығы жазылған. Деректер 1539 жылы протестант реформаторы Мартин Буцердің басшылығымен Страсбург соборына Рождество ағашы қойылғандығын көрсетеді. Үйлерде "неміс лютерандары әшекейленген Рождество ағашын әкелді, ал моравиялықтар сол ағаштарға шамдар жақты". Бұл шамдар Исаны әлемнің Нұры ретінде бейнелейтін. 20 ғасырдың басында қолжетімді арзан электр қуаты пайда болғанға дейін кішкентай шамдар жиі қолданылды (кейбір мәдениеттерде әлі де қолданылады).
Америка Құрама Штаттары
Электр жарығымен жарықтандырылған алғашқы Рождество шыршасын өнертапқыш Томас Эдисонның серігі Эдвард Х. Джонсон жасаған. Ол қазіргі Кон Эдисон электр компаниясының негізін қалаушы Эдисон электр жарық компаниясының вице-президенті болған кезде, оның үшін арнайы жасалынған Рождестволық ағаш шамдарын жасады. 1882 жылдың 22 желтоқсанында Нью-Йорк қаласындағы Бесінші авенюдегі үйінде жаңғақтай шағын 80 қызыл, ақ және көк түсті электр шамдарын қолмен сыммен жалғаған Рождестволық шыршасын мақтанышпен көрсетті. Жергілікті газеттер бұл оқиғаны жарнамалық трюк деп қарастырып, назардан тыс қалдырды. Алайда, оны Детройт газетінің тілшісі жариялады, және Джонсон көпшілікке Электрлі Рождестволық ағаш шамдарының әкесі ретінде танылды. 1900 жылы кәсіпкерлер өз дүкендерінің терезелеріне Рождество шамдарын іліп қоя бастады. Рождестволық шамдар қарапайым адам үшін тым қымбат болды; сондықтан электрлі Рождестволық шамдар 1930 жылға дейін шамдардың көпшілігін алмастырмады. 1895 жылы АҚШ президенті Гровер Кливленд Ақ үйдің алғашқы электр жарығымен жарықтандырылған шыршасына демеушілік етті. Онда жүзден астам түрлі-түсті шамдар болды. Алғашқы коммерциялық Рождество ағаш шамдары Нью-Джерси штатының Харрисон қаласындағы General Electric Co. компаниясымен сегіз ұялы тізбектерде өндірілді. Әр ұяға екі шамдық көміртекті қыздырғыш шамның кішкентай нұсқасы орнатылды. Сан-Диегода 1904 жылы, Висконсин штатының Апплетон қаласында 1909 жылы және Нью-Йоркте 1912 жылы алғаш рет шыршаларды Рождество шамдарымен жарықтандыру туралы жазбалар бар. Конгресс кітапханасы қалаға "мәңгі жасыл ағаштарды Рождество шамдарымен безендіру дәстүрі 1956 жылы МакАденвилл ерлер клубы МакАденвилл қауымдастық орталығының төңірегіндегі бірнеше ағаштарды безендіру идеясын ойлап тапқаннан басталады" деп есептейді. Алайда, Рокфеллер орталығының Рождестволық шыршасы 1931 жылдан бері "жарықтандырылып" келеді, бірақ 1956 жылға дейін нағыз электр шамдары болған жоқ. Сонымен қатар, Филадельфияның Рождестволық жарық шоуы мен Диснейдің Рождестволық ағашы да 1956 жылы басталды. Канадада 1956 жылы Торонто маңындағы архивтік суреттерде Рождество шамдарымен жарықтандырылған ашық аспандағы мәңгі жасыл желектердің бірнеше мысалы көрсетілген. General Electric компаниясы 1920 жылдары қоғамдық жарықтандыру конкурстарын демеушілік еткенімен, мұндай шамдарды орташа үй шаруашылығында пайдалану үшін 1950 жылдардың ортасына дейін уақыт кетті. Рождестволық шамдар Рождестволық ағаштардан басқа да жерлерде қолданылды. 1919 жылы қалалық электрик Джон Малпийд Колорадо штатының Денвер қаласындағы жаңа Азаматтық орталық паркін безендіруді бастады, соңынан бұл көрініс парктің грек амфитеатрына және кейіннен 1932 жылы аяқталғаннан кейін жаңа Денвер қалалық және округтік ғимараты – қалалық әкімшілікке дейін кеңейтілді. Көп ұзамай үйлердің есіктеріне, шатырларына, төбелеріне және үйлер мен кәсіпорындарының қоршауларына шамдар ілінді. Соңғы уақытта көптеген қалалық көкжайлар ортақ тақырыптағы ұзын, көбінесе тік шамдармен безендіріледі және Grand Illumination салтанатында бір уақытта қосылады. 1963 жылы Гринвилл қаласында, Солтүстік Каролинада, Рождестволық сауда маусымында қара нәсілділердің Гринвиллдің орталықтағы кәсіпорындарында жұмыс істемеуіне кедергі келтірген сегрегацияға наразылық білдіру үшін Рождестволық шамдарды бойкотқа алу болды. "Қара Рождество" бойкоты немесе "Рождестволық құрбандығы" деп аталатын бұл шара 33% қара нәсілді халық тұратын қаладағы мәдени және қаржылық бөлінуге қарсы күрестің тиімді тәсілі болды. Үйлерде, шыршаларда немесе үйдің сыртында жарық безендірулер көрсетілмеді, және қара қауымдастығының тек алты үйі сол Рождестволық бойкотты бұзды. 1973 жылы Араб мұнай экспорттаушы елдер ұйымының (кейін ОПЕК) тыйым салуынан туындаған мұнай тапшылығы кезінде президент Никсон американдықтардан энергияны үнемдеу үшін Рождество шамдарын жағуды сұрады. Көптеген американдықтар оған сәйкес келді, және сол жылы жарықтар аз болды. 2000 жылдардың ортасында Карсон Уильямстың үйіндегі бейнеролик интернетте кеңінен тарады. Ол 2005 жылы NBC-дегі The Today Show, Inside Edition және CBS Evening News телеарналарынан ұлттық назар аударды және Миллер теледидар жарнамасында көрсетілді. Уильямс өзінің хоббисін коммерциялық жобаға айналдырды және Денвердегі сауда орталығында 250,000 шамға дейін, сондай-ақ парктері мен бақшаларында көріністерді орнатуға шақырылды.
Технология
Рождестволық жарық дисплейлерінде қолданылатын технология өте алуан түрлі, қарапайым жарық тізбектерінен бастап, Рождестволық жарықтар (әлде әулиелік жарықтар деп те аталады), толыққанды анимациялық композицияларға дейін, күрделі жарықтандырылған аниматроника мен мүсіндерді қамтиды. Рождестволық жарықтар (сондай-ақ, жылтырағыш жарықтар, мерекелік жарықтар, кішкентай жарықтар немесе әулиелік жарықтар деп те аталады), Рождество маусымында үйлерді, қоғамдық/коммерциялық ғимараттарды және Рождество ағаштарын безендіру үшін қолданылатын электр жарықтарының тізбектері – Рождество жарықтың ең танымал түрлерінің бірі болып табылады. Рождестволық шамдар түрлі-түсті және сан алуан конфигурацияларда келеді. Әдетте әулиелік шамдар деп аталатын кішкентай "миджет" шамдар, АҚШ-тың кейбір аймақтарында, мысалы Чикагода, итальяндық шамдар деп те аталады. Алғашқы кішкентай Рождестволық шамдар Италияда өндірілген. Рождестволық жарықтандыруда қолданылатын шамдардың түрлері де айтарлықтай әртүрлі, бұл қазіргі заманғы жарықтандыру технологиясының әртүрлілігін көрсетеді. Ең көп қолданылатын шам түрлері – қыздыру шамдары және қазіргі уақытта жарықдиодты (LED) шамдар, олардың энергия тиімділігі артып келеді. Неондық шамдар жиі кездеспейді. Флуоресценттік шамдар жиынтығы 1940 жылдардың ортасында Sylvania компаниясымен шектеулі уақытқа ғана өндірілді. Қыздыру шамдарын қолданатын Рождестволық шамдарды жөндеу және түзету қиындықтарымен танымал. 1950-1960 жылдары тізбекке жалғанған шамдардың біреуі бұзылса, шамдар толығымен сөніп қалатын. Соңғы кезде кішкентай шамдарға шам күйіп кеткен жағдайда да жұмыс істеуін қамтамасыз ететін шунттар орнатылады. Дегенмен, егер бірнеше шам бұзылса немесе шунт жұмыс істемесе, тізбек толығымен сөніп қалуы мүмкін. Мұны шешудің екі негізгі жолы бар: белгілі бір жақсы шаммен бір-бірден ауыстыру немесе кернеудің қай жерде үзілгенін анықтау үшін сынақ шамды пайдалану. Рождестволық шамдарға арналған бір мысал – LightKeeper Pro. Рождестволық шамдарды өндірушілер алғаш рет LED-ді қолданғанда, түстер өте бозғылт және көңілсіз болып көрінді. Тіпті ақ шамдар да, әдетте бір чипті LED болғандықтан, сол кездегі көпшілікке арзан және тартымсыз көрінген, ақшыл сары түспен жарқырады.
Қоғамдық орындар
Рождестволық жарықтарды қоғамдық орындарда және қоғамдық ғимараттарда көрсету жыл сайынғы Рождество мерекесінің маңызды бөлігі болып табылады, және онымен бизнестер немесе жергілікті билік органдары айналысады. Бұл жарықтар түрліше қолданылады, мысалы, қоғамдық алаңдардағы, көшелердегі және саябақтардағы биік Рождество ағаштарын безендіру, шам бағаналарын және басқа да ұқсас құрылыстарды әсемдеу, қала әкімдіктері мен универмагтар сияқты маңызды ғимараттарды жарықтандыру, сондай-ақ Эйфель мұнарасы және Сидней опера театры сияқты танымал туристік орындарды безендіру. Алғашқы сыртқы электр жарығымен мерекелік көрмеге Фредрик Нэш және Калифорния штатының Пассадена сауда палатасы Алтадена қаласындағы Санта-Роза авенюінде ұйымдастырған деп саналады, ол Рождестволық ағаш жолы деп аталды. Алтаденадағы Рождестволық ағаш жолы 1920 жылдан бері, Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңін қоспағанда, үздіксіз жарықтандырылып келеді. Лондонның Реджент және Оксфорд көшелеріндегі жылдық көрмелер 1954 және 1959 жылдарға дейін салады.
Көршіліктер
Үйге арналған сыртқы жарықтандыру жиынтықтары 1930 жылдардан бастап көптеп ұсыныла бастады. 1960 жылдары АҚШ-та жеке үйлердің (әсіресе, шатырларының) ауа райына төзімді Рождество шамдарымен безендірілуі кең таралды. «Жарықтардың мерекелік жолы» - Шығыс Техас және Солтүстік-Батыс Луизиана қалаларының бірлескен жобасы, оның бастауы 1927 жылы құрылған Натчитоштегі «Жарықтар фестивалі» мен «Рождество фестивалінде». Бұл АҚШ-тағы ең көне жарық фестивальдерінің бірі. Калифорния штатының Пало-Альто қаласындағы Фултон көшесіне «Рождество ағаштары аллеясы» деген лақап ат берілді, себебі көше бойында жарықтандырылған Рождество ағаштары орнатылған. Мерекелік маусымда үйлердегі жарықтарды көру үшін кешкі уақытта көлікпен немесе жаяу серуендеу кең таралған әдет. Кейбір үйлерде жарықтар мүлдем болмаса, ал кейбіреулерінде бірнеше аптаға созылатын әсем безендірулер болуы мүмкін. Кейбір жарық көрсетулер қайырымдылық немесе жергілікті кеңестер үшін жасалады. Мысалы, Линкольнширдегі Слифорд қаласында жыл сайынғы жарық көрсетуі Линкольншир және Ноттингем әуе шақыру қызметіне қаражат жинау мақсатында Рождество кезеңінде өткізіледі. Олар 2022 жылы £1,389.09 жинады. Бірнеше жарық көрсетуі HGTV телеарнасында көрсетілетін «Extreme Christmas» арнайы бағдарламаларына ілікті, олардың кем дегенде біреуіне генератор, ал екіншісіне қажетті электр қуатын қамтамасыз ету үшін жеке электр желісі қажет болды. Австралия мен Жаңа Зеландияда жазғы ыстық кештерде суық сыра ішуге арналған верандаларды жарықтандырудың тиімді тәсілі ретінде Рождество шамдарының тізбектері тез қабылданып алынды. 20 ғасырдың соңынан бері Рождествоға арналған жарықтардың әсемдігі артып келеді, ал кешкі сағат 8-ден 10-ға дейін жарықтарды көру үшін серуендеу отбасылық ойын-сауықтың танымал түріне айналды. Кейбір аймақтарда Рождество жарықтандыруы қатал бәсекеге ұшырайды, қалалық кеңестер ең жақсы безендірілген үйге сыйлықтар ұсынады, ал басқа аймақтарда бұл бірлескен күш ретінде қарастырылады, тұрғындар өз көшелерімен немесе аудандарымен мақтанады. Бүгінде Америкада жыл сайын 150 миллионнан астам шам жиынтығы сатылады деп есептеледі, ал 80 миллионнан астам үй мерекелік жарықтармен безендірілген. Солтүстік Каролина штатының МакАденвилл қаласында бүкіл қала Рождестволық жарықтармен безендірілген «АҚШ Рождестволық қаласы» деген дәстүр бар. Аделаида төбелеріндегі Лобетал қаласы Рождестволық жарық көрсетулерімен әйгілі. Көптеген тұрғындар қаладағы ең жақсы жарық көрсетуіне ие болу үшін көп күш жұмсайды. Аделаида қаласының тұрғындары оларды көру үшін жиі қалаға келеді. АҚШ-та «The Great Christmas Light Fight» телехикаясы елдегі үйлер арасында әсем Рождество жарықтарымен безендірілген үйлердің жарысын көрсетеді.
Басқа мерекелер
Америка Құрама Штаттарында көптеген басқа мерекелерге де шамдар жасалады. Бұл әдеттегі мерекелік түстердегі немесе шам ұясына сыятын пластикалық әшекейлермен жабдықталған қарапайым жиынтықтар болуы мүмкін. Сондай-ақ, мерекелік нышандар түріндегі шам мүсіндері де жасалады. Хэллоуин ең танымал, қара оқшауланған сымдары және жартылай мөлдір емес қызғылт түсті шамдары бар шағын шамдар жиынтығы қолданылады. Кейінгі жиынтықтарда қара түсті бейнелеу үшін мөлдір қызғылт шамдар (қара шамға ұқсас), ал кейбіреулерінде тіпті мөлдір жасыл немесе мөлдірсіз немесе жартылай мөлдір лайм жасыл түсті шамдар (Ghostbusters фильміндегідей шырыш немесе гоблиндер, ғарыштан келген жаратылыстар сияқты) кездеседі. Хэллоуинде екі түрлі мұз шамдары сатылады: толығымен қызғылт сары және "шырыш шамдары" деп аталатын қызғылт және жасыл түсті шамдардың комбинациясы. Пасхалық шамдар көбінесе пастель түстерде жасалады. Олардың көбінесе ақ сымдары мен жалғауыштары болады. Тәуелсіздік күніне арналған қызыл, ақ және көк шамдар, сондай-ақ АҚШ туы және басқа да патриоттық тақырыптағы әшекейлер жасалады. Желілік шамдар АҚШ туының суретімен де шығарылады. 2006 жылы кейбір дүкендерде отшашуға ұқсас оптикалық талшықты жарықтандыратын LED шамдары бар тіректер сатылды. Бұл шамдарды Рождестволық шыршыға да қолдануға болады, әдетте шамдардың түстеріне әртараптандыру үшін. Жазғы демалыс күндері де арнайы тақырыпсыз шамдар жасалады. Бұл көбінесе ақ шамдар, бірақ көбінесе әшекей жиынтықтары, мысалы, металдан немесе бамбуктан жасалған фонарьлар немесе барбекю дәмдеуіштері, фламинголар мен пальмалар, тіпті әртүрлі сыралардың пішіндегі пластикалық әшекейлер. Кейбіреулері әсем сымнан немесе тордан жасалған, көбінесе абстрактілі пішінде (мысалы, көкпар), шыны "мұралар" немесе мәрмәрлермен безендірілген. Шам мүсіндері сым торлы бақалардан бастап, арқан шамдарымен шеңберленген жасанды пальма ағаштарына дейін жасалады. Пәкістанда Рамазан айының соңында болатын Чанд Раат мейрамында айт мерекесін тойлау үшін әсемдік шамдары жиі қолданылады. Үндістанда да Дивали мерекесінде үйлер, дүкендер мен көшелер шамдармен безендіріледі.
Қоршаған орта, қайта өңдеу және қауіпсіздік
Рождестволық жарықтандыру кейбір қайта өңдеу мәселелеріне алып келеді. Жыл сайын 20 миллион фунттан астам пайдаланылған мерекелік шамдар Қытайдың Шицзяо қаласына (Гуанчжоу қаласының жанында) жіберіледі, ол "Рождестволық шамдарды қайта өңдеудің әлемдік астанасы" деп аталады. Аймақ 1990 жылдардың басында арзан жұмыс күші мен экологиялық стандарттардың төмендігінің арқасында пайдаланылған шамдарды импорттауды бастады. 2019 жылдың желтоқсанына қарай, көптеген металл қалдықтарын қайта өңдеу орталықтары дәстүрлі шамдарды 0,10-0,20 АҚШ доллары/фунт (0,20-0,40 евро/кг) аралығында сатып алады. Мерекелік жарықтандыруды орнату кезінде бірнеше шамдарды дұрыс емес қосу, шамдарды қосу үшін бірнеше рет бірдей ұзартқыштарды пайдалану немесе орнату барысында қауіпсіз емес баспақыш пайдалану қауіпті болуы мүмкін.
Жарық мүсіндер
Рождестволық жарық мүсіндері, сондай-ақ мотивтер деп аталады, Рождестволық әшекейлер ретінде және басқа мерекелерде қолданылады. Бастапқыда бұл үлкен металл қаңқалы конструкциялар, олар қоғамдық орындарда көрсету үшін жасалған, мысалы, қалалық әкімдіктер коммунальдық бағаналарға, ал сауда орталықтары шам бағаналарына орналастыру үшін. 1990 жылдардан бері олар терезеге, есікке немесе қабырғаға ілінетін кішкентай пластикалық үй нұсқаларында да жасалады. Рамалы мотивтерді шағын шамдар немесе шамдар тізбегі арқылы жарықтандыруға болады, ал үлкен мотивтер мен мүсіндерде C7 шамдары қолданылады. Жарық мүсіндері жазық (көбінесе кездесетін) немесе үш өлшемді болуы мүмкін. Жазық мүсіндер – мотивтер, олар көбінесе металл рамаларға орнатылады, бірақ гүл шоғы сыртқы мотивтерге де бекітілуі мүмкін. Ішкі мотивтерде көбінесе түрлі-түсті пластикалық қаптал жамылғы болады, кейде голографиялық. 3D мүсіндерге әртүрлі поздағы еліктер немесе бұғылар (тіпті моос та) кіреді, мүйізі бар немесе жоқ, көбінесе басын жоғары-төмен немесе оң-солға қозғалтатын мотормен жабдықталған, олардың жайылып жегендей көрінуі үшін. Бұл және басқа 3D көрмелер бос рама түрінде болуы мүмкін немесе гирляндамен, иілген және тоқылған мөлдір пластик немесе акрил арқанмен, немесе табиғи немесе алтын түске боялған жүзімдермен жабылуы мүмкін. Қар ұпайлары – қалалық көрмелер үшін танымал дизайн, себебі оларды дінге мемлекеттік қолдау ретінде қате түсінбеу үшін немесе оларды қыс бойы орнату үшін қолдануға болады. Кейбір жерлерде желтоқсан айында осыдан үлкен көрмелер ұйымдастырылады, мысалы, Каллауэй бақтары, Лайф университеті және АҚШ-тың Джорджия штатындағы Лейниер көліндегі аралдар. Шығыс Теннессиде Чаттануга, Севьервилл, Пиджен Фордж және Гатлинбург қалаларында қыс бойы жарық мүсіндері орнатылған. Гатлинбургте Валентин күні мен Әулие Патрик күніне арналған ерекше мотивтер де бар, ал Пиджен Фордж көктемде биік шам бағаналарына гүлдер қояды, ал қыста бу кемесі мен Иво Джимадағы АҚШ теңіз жаяу әскерлерінің әйгілі суреті қойылады, қаланың тарихи Ескі Диірменінен басқа. Кейбір мүсіндерде микроконтроллерлер бар, олар шамдар тізбегін басқарып, объект қозғалғандай көрінуін қамтамасыз етеді. Бұл қардың түсуін, Санта Клаустың қолын серпілісін, бейбітшілік голубінің қанат соғуын немесе пойыздың дөңгелектерінің айналуын көрсету үшін қолданылады.