Кіріспе

Француз революциясының құжаты

1793 жылғы Конституция, сондай-ақ I жылғы Конституция немесе Монтаньяр конституциясы деп те аталады, Бірінші Республика кезінде Француз революциясы барысында қолданылған екінші конституция болды. Монтаньярлар, негізінен Максимилиан Робеспьер және Луи Сен-Жюст жасаған бұл құжат 1791 жылғы конституциялық монархияны және Жирондин конституциялық жобасын алмастыру мақсадында болды. Демократияны кеңейту және байлықты қайта бөлудің ауқымды жоспарларымен жаңа құжат, бұрынғы жылдардағы Революцияның салыстырмалы түрде орташа мақсаттарынан елеулі өзгешеліктерді ұсынды. Конституцияның радикалды қағидалары ешқашан іске асырылмады, ал үкімет оған мораторий салды, себебі Француз революциялық соғысы кезінде төтенше жағдайларда соғыс өкілеттіктерін пайдалану қажеттігі туындады. Осы төтенше жағдайлардың өкілеттіктері Қоғамдық қауіпсіздік комитетіне Террор режимін жүргізуге мүмкіндік берді, ал зорлықты саяси күрес аяқталғаннан кейін конституция жеңілген Робеспьермен байланысы үшін күшін жойды. Термидориялық реакция кезінде ол 1795 жылғы Конституция деп аталатын консервативті құжаттың пайдасына жойылды.

Тарих

1792 жылдың 11 желтоқсанында Бриссо, Петион де Вильнёв, Кондорсе маркізі, Вергняуд, Генсонне, Т. Пейн, Сиес, Барер және Дантонға жаңа конституцияны дайындау жұмасы тапсырылды. Алғашқы алты адам – Жирондистер және Робеспьердің қарсыластары. 19 желтоқсанда Барер өзінің алғашқы есебін ұсынды. 1793 жылдың 15 ақпанында олар конвенцияда жобаны ұсынды. 27 ақпанда Робеспьер якобиндерді жобаны қарастыруға шақырды. 15–17 сәуірде Конвент 1793 жылғы Адам және азамат құқықтарының декларациясын талқылады, бұл елдің алғашқы республикалық конституциясына дейінгі француз саяси құжаты. 19 сәуірде Робеспьер 7-бапқа қарсылық білдірді. 22 сәуірде Конвенцияда 29-бап талқыланды: қарсы тұру құқығы. 24 сәуірде Робеспьер мүлікке қатысты бірнеше маңызды өзгерістерді ұсынды. 27 сәуірде Робеспьер Якобиндер клубында Декларацияны оқыды.

Бала асырап алу

1793 жылғы 2 маусымда көтеріліс пен Жирондистердің құлауынан кейін Ұлттық конвент Луи Сен-Жюсті және басқа бірнеше депутаттарды жаңадан құрылған Республика үшін жаңа үкіметтік жүйені әзірлейтін комитетке тағайындады. Жаңа конституция 1791 жылғы Конституцияны алмастыруға тиіс болды, ол король Людовик XVI-ның өлім жазасына кесілгеннен кейін қолданыстан шығып қалған конституциялық монархия қағидаттарына негізделген еді. Конституция жобасын дайындаушылар өздерінің мүмкіндіктерін арттыру үшін Қоғамдық қауіпсіздік комитетіне де енгізілді. Конвент олардың жұмысын ең маңызды деп санады және оны "ең қысқа мерзімде" аяқтау керектігін тапсырды. Жұмыс сегіз күнге созылды. 1793 жылғы 10 маусымда конвенцияға толық конституциялық құжат ұсынылды. Ұлттық сайлау құқығы қолданылып, жаңа конституцияға шамамен 1 800 000 сайлаушының 1 784 377-сі қолдау көрсетті, бұл халықтың айқын қолдауы болды. Конституция 1789 жылғы Адам және азамат құқықтары туралы декларацияны кеңейтіп, бірнеше жаңа құқықтарды қосты: ол халық егемендігінің ұлттық егемендіктен басым екенін жариялады. Сондай-ақ, бірлестік құру құқығы, жұмыс істеу және мемлекеттік көмек алу құқығы, мемлекеттік білім алу құқығы, билік халық құқығын бұзған жағдайда бүлікке шығу құқығы (міндеті) сияқты бірнеше жаңа экономикалық және әлеуметтік құқықтар енгізілді. Бұл құқықтардың барлығы 1793 жылғы Адам және азамат құқықтары туралы декларацияға жазылды.

Мазмұны

1-6-бөлімдерде кімдер француз азаматы деп есептелетіні және қандай жағдайларда азаматтығынан айырылатыны нақты көрсетілген. 21 жастан асқан, Францияда жұмыс істейтін, жер немесе басқа мүлігі бар, бір жылдан астам Францияда тұратын, француз азаматымен туысқандық байланысы бар немесе заң шығарушы орган атап көрсеткен барлық ерлер азаматтар деп саналады. Дене жазасына немесе ар-ұятты жоғалтқан жазаға кесілген, немесе «демократиялық үкіметтен туындамаған» лауазымдарды немесе игіліктерді қабылдаған азаматтар азаматтығынан айырылады, ал тергеу кезінде немесе сотқа бағынбағандық үшін ұсталған жағдайда азаматтығы тоқтатылуы мүмкін. 7-44-бөлімдер халықтың, бастапқы жиналыстардың, ұлттық өкілдіктің, сайлау жиналыстарының және заң шығарушы органның егемендік биліктерінен айқындалады. Бастапқы жиналыстар 200 мен 600 адамнан тұрады, олардың әрқайсысы жекелеген кантонды ұсынады, заң шығарушы орган ұсынған заңдарды қабылдауға, ұлттық өкілдікке депутаттарды және сайлау жиналыстарына сайлаушыларды таңдауға дауыс береді. Конституцияда өкілдік тек халық саны бойынша анықталады, топтар бойынша емес (әрбір қабаттың жеке өкілдігі бар жалпы штаттардағыдай). Ұлттық өкілдікте дауыс тең болған жағдайда, ең үлкен мүше дауыс теңдігін шешеді. 45-52-баптарда заң шығарушы органның 200 мүшеден тұратын кворумын белгілеп, орындалуы тиіс нақты процедуралар қарастырылған. 53-55-баптарда қандай мәселелер заңмен реттелетіні, ал 56-61-баптарда заң жобасының заңға айналу жолы белгіленген. Заң шығарушы орган бекіткеннен кейін заң «заң жобасы» болып саналады және Францияның барлық коммуналарында дауысқа салынады. Бұл таратылғаннан кейін 2 аптадан кейін ешқандай талқылау болмайды, егер коммуналардың 1/10-нан астамы заңға қарсы дауыс бермесе, заң жобасы заңға айналады. 62-74-баптарда атқару билігі қарастырылған, ол сайлау жиналысы тағайындаған 24 мүшеден тұратын атқару кеңесіне жүктеледі. Бұл мүшелер Республиканың жоғары әкімшілік лауазымдарына өкілдерді тағайындайды. Конституция атқару кеңесі мен заң шығарушы орган арасындағы қарым-қатынасты, муниципалитеттерді басқаруды белгілейді. Сонымен қатар, ол азаматтық сот жүйесінің жұмыс істеуін, төрешілерді сайлауды және азаматтардың өз істері үшін төрешілерді таңдау құқығын, сондай-ақ қылмыстық сот жүйесінің сот процесін қазылар алдында және айыпталушының қорғау құқығын қамтамасыз етуді белгілейді. Ешбір азамат салық төлеуден босатылмайтыны және әскери басшылық пен мінез-құлыққа, сондай-ақ сыртқы қатынастарға қатысты ережелер белгіленгені көрсетілген. 109-бапта: «Барлық француздар – сарбаздар; барлығы қару қолдануда жаттығулар өткізуге тиіс» делінген. Қабылданған сәттен бастап, ол мәнсіз болды, бірінші кезекте, құжатты аяқтағаннан кейін өзін таратуға міндеттелген Конвент, содан кейін Террордың жұмыс істеу институттарының құрылысы. Бірінші жобаның негізгі авторы Кондорсе федерализмге кінәланғандықтан шілде айының басында жасырынуға мәжбүр болды. Конституция Францияның «еркін ұлттардың досы және одақтасы» екенін, басқа еркін ұлттардың үкіметтеріне араласпайтынын және «тирандық билік жүргізетін ұлттардан» келген босқындарды қабылдайтынын жариялады. Сондай-ақ, ол француз аумағын басып алған жаумен бейбіт келісім жасауға тыйым салды. Соңында, ол теңдік, бостандық, қауіпсіздік, мүлік, мемлекеттік қарыз, дін бостандығы, жалпы білім беру, қоғамдық көмек, баспасөз бостандығы, петиция құқығы, халық жиналыстарын өткізу құқығы және «адамның барлық құқықтарын пайдалану» құқығын кепілдік берді. Республиканың «әдептілік, батылдық, жас, ата-анаға құрмет және қайырлылыққа» деген құрметін білдірді. Заңсыз туған балалар мойындалды. 4 тамызда Конвент 1793 жылғы француз конституциясын қабылдады. Тамыз айының соңында бүлікші Марсель, Бордо және Лион жаңа Конституцияны қабылдамады. Француз тарихшысы Собоульдің сөзіне сүйенсек, Робеспьер бүлікші кантондар оны қабылдамас бұрын оны жүзеге асыруға қарсы болды. Қыркүйек айының ортасында Якобин клубы Конституцияны жарияламауды ұсынды, өйткені жалпы ерік жоқ екенін айтты, бірақ көпшілік оны қолдады.

Күші жойылды

Францияның ішкі және сыртқы қақтығыстарының салдарынан Ұлттық конвент өзін бейбітшілік орнағанға дейін, төтенше жағдай режимінде тұрақты сессияда жұмыс істейтін, тиімді ұлттық үкімет ретінде сақтап қалуға жеткілікті себептер бар деп шешті және Конституцияны күшіне енгізуді кейінге шегерді. Конституция халық арасында зор қолдауға ие болғанмен, оның жасалуы мен бекітілуі Монтаньярлардың халықтық қолдауын арттырды, алайда конвент 1793 жылғы 10 қазанда оны мерзімі белгісіз келешекке қалдырып, болашақта бейбітшілік орнағанға дейін «Революциялық үкімет» деп жариялады. Соңынан келген Террор кезеңі 1794 жылы Робеспьер мен Сен-Жюстің абыройсыздыққа түсіп, өлім жазасына кесілуімен аяқталды. Термидориялық реакция Монтаньяр конституциясын қабылдамай, оны ақырында 1795 жылғы Конституциямен алмастырды, ол Директорияны құрды.

Мұра

1848 жылғы революционерлер осы конституциядан шабыттанды, ал 1870 жылдан кейін ол Үшінші Республиканың идеологиясына да енді. Бұл құжат саяси басымдықтардағы маңызды және тарихи өзгерісті көрсетеді, ол кейінгі демократиялық институттар мен дамуға зор үлес қосты.