Кіріспе

Голландияның алдыңғы мемлекеті, 1795–1806

Батавия Республикасы (Bataafse Republiek;) Жеті Біріккен Нидерландтар Республикасының мұрагері болды. Ол 19 қаңтар 1795 жылы жарияланып, 5 маусым 1806 жылы Луи Бонапарттың Голландия тағына отыруымен аяқталды. 1801 жылдың қазан айынан бастап Батавиялық Одақ (Bataafs Gemenebest) деп аталды. Екі атау да батаулардың герман тайпасына сілтеме жасайды, олар голландтық тегін және ұлттық нанымдарындағы бостандыққа жасаған ежелгі талпыныстарын көрсетеді. 1795 жылдың басында Франция Республикасының араласуы ескі Голландия Республикасының құлауына әкелді. Жаңа республика голланд халқының кең қолдауын алды және нағыз халықтық революцияның нәтижесі болды. Дегенмен, ол Франция революциялық армиясының қарулы қолдауымен құрылды. Батавия Республикасы клиенттік мемлекетке айналды, "бауырлас республикалардың" біріншісі, кейіннен Наполеонның Франция империясының бір бөлігі болды. Оның саясатына француздардың күшті ықпалы болды, олар Францияның өзінің саяси дамуының әртүрлі кезеңдерінде Франция жақтаған әртүрлі саяси топтарды билікке әкелу үшін кем дегенде үш төңкерісті қолдады. Алайда, голланд конституциясын жазу процесін негізінен ішкі саяси факторлар жетекке алды, француздық ықпал емес, Наполеон голланд үкіметін өзінің ағасы Луи Бонапартты монарх ретінде қабылдауға мәжбүрлегенге дейін. Батавия Республикасының салыстырмалы түрде қысқа мерзім ішінде жүргізілген саяси, экономикалық және әлеуметтік реформалары ұзақ мерзімді әсер етті. Ескі Нидерланд Республикасының конфедеративтік құрылымы тұрақты түрде біртұтас мемлекетке алмастырылды. Голландия тарихында алғаш рет 1798 жылы қабылданған конституция шынайы демократиялық сипатқа ие болды. Бір кезде республика демократиялық түрде басқарылды, бірақ 1801 жылы конституцияға енгізілген тағы бір өзгерістен кейін төңкеріс жасалып, авторитарлық режим билікке келді. Осы кезеңнің ықпалы 1848 жылы демократиялық үкіметке өтуге көмектесті (Йохан Рудольф Торбекке жасаған конституциялық қайта қарау, корольдің билігін шектеді). Голландия тарихында алғаш рет министрлік үкіметтің түрі енгізілді және қазіргі үкімет ведомстволарының көптегені осы кезеңнен бастау алады. Батавия Республикасы Францияның клиенттік мемлекеті болғанмен, оның кезекті үкіметтері белгілі бір тәуелсіздікті сақтауға және француз мүдделерімен қақтығысқан жағдайларда да голланд мүдделерін қорғауға тырысты. Бұл мүдделердің қақтығысы республиканың ақырына әкелді, өйткені "Ұлы зейнеткер" Рутгер Ян Шиммельпенниктің режимімен жасалған қысқа мерзімді тәжірибе Наполеон үшін қанағаттанғысыз болды. Кейіннен патша болған Луи Бонапарт та француз диктатына бағынудан бас тартты, бұл 1810 жылы аумақтың Франция империясына қосылуына әкеп соқты.

Өмірбаян

Төртінші ағылшын-голланд соғысының нәтижесінде Патриоттар партиясы Штадхолдер Вильгельм V-нің авторитарлық режиміне қарсы көтерілді, бірақ 1787 жылдың қыркүйегінде Вильгельмнің қарындасының күйеуі Фредерик Вильгельм II Пруссияның араласуымен көтеріліс тез басылды. Патриоттардың көпшілігі Францияға жер аударылды, ал Нидерландының "эски режимі" Голландия үкіметінде, негізінен оранжисттік үлкен зейнеткер Лоранс Питер ван де Шпигель арқылы өзінің билігін күшейтті. Бұл англо-пруссиялық протектораттың де-факто мәртебесі 1788 жылы Кепілдік актісімен (Ұлыбритания мен Пруссия кепілдер ретінде әрекет етті) және Голландия Республикасы, Пруссия және Ұлыбритания арасындағы Үштік одақпен халықаралық жағынан бекітілді. Нидерланды ірі державалардың құралына айналды. Француз революциясы Патриоттардың өз көтерілісінде қолдаған көптеген саяси идеяларды қабылдады. Патриоттар революцияны ынтамен қолдады, ал француз революциялық әскерлері революцияны таратуды бастағанда, өз елін авторитарлық үстемдіктен азат ету үмітімен Патриоттар оларға қосылды. Штадхолдер Австрияға қарсы Францияның бірінші республикасын бағындыруға тырысқан елдердің сәтсіз Бірінші коалициясына қосылды. Патриоттар штадхолдерге қарсы күресте француз революциялық көмегін іздеді, бірақ Францияның жаулап алған территориясы ретінде емес, "қарындас республика" ретінде танылғысы келді. Соғыс ашық жүрді, Патриоттардың мүддесі соғыс алаңындағы жетістікке байланысты болды. Флер шайқасында штадхолдердің одақтастары жеңілгеннен кейін, Австрия оңтүстік Нидерландыға деген қызығушылығынан бас тартты. Француз революциялық күштері 1794 жылдың желтоқсан айында өзендердің мұздауынан пайдаланып, штадхолдерді елден қуғынға мәжбүр етті.

Республиканың құрылуы

Француз революциялық соғысы Штадхолдердің әскерлері үшін апатты аяқталды. 1794/95 жылдардың қатал қысында генерал Шарль Пишегрю басқаратын француз әскері, генерал Герман Виллем Даэндлс басқарған голландиялық жасақпен бірге, Нидерландыны дәстүрлі түрде жауаптан қорғайтын үлкен мұз басып жатқан өзендерді кесіп өтті. Голландия халқының көп бөлігі француз басқыншылығына жақсы қарайтындығы және оны көбінесе босатылу деп есептегендігіне байланысты, француздар Штадхолдердің және оның австриялық және британдық одақтастарының қарсыласуын тез жеңіп шықты. Алайда, көптеген қалаларда француздар келгенге дейін революция басталды, ал Революциялық комитеттер қалалық биліктерді және (уақытша) ұлттық үкіметті де өз басыруларына алды. 18 қаңтарда Вильям балық аулау қайығымен Англияға қашуға мәжбүр болды.

Республиканың тарихи кезеңдері

Француздар өздерін азат етушілер ретінде көрсетті. Бірақ Жаңа Батавия Республикасы мен Франция Республикасының өкілдері арасында өткір келіссөздер болды және 1795 жылдың 16 мамырында Гаагада қатал шарт жасалды. Бұл шарт бойынша, аумақтық жеңілдіктер мен үлкен өтемақыдан басқа, голландиялықтар 25 000 сарбаздан тұратын француз әскерін күтіп ұстауға міндеттелді. Осы міндетті орындау үшін 1795 жылдың шілде айының соңында голландиялық қаржыгер Питер Штадницкий комитетке қосылды. Гиперинфляцияны жеңу мақсатында 3 тамыздан бастап Батавия Республикасындағы француз сарбаздарына берілетін жалақы голланд валютасында төленетін болды және ешкім француз ассигнатын қабылдауға міндетті емес деп жарияланды. Бұл Голландия Республикасын Ұлыбритания мен Пруссияның қарастыруындағы мемлекетінен француз мемлекетіне айналдырды; енді ол Францияның тікелей басқаруымен сыртқы және әскери саясат жүргізер еді, ал бұрын 1787 жылдан бері британдық талаптарды орындаған (екі республиканың шабуылдау және қорғану одағы шарттың бір бөлігі болды). Шарттың нәтижесінде экономикалық саясат та Францияның мүдделеріне бағынышты болды, бірақ бұл оның толық тәуелсіздігінен айырылуын білдірмейді. Голландия революционерлері француз революциясының саяси жағдайымен шектелген реформалар бағдарламасын негізінен голландиялық қажеттіліктер мен ұмтылыстармен жүзеге асыруға тырысты. Нидерландтағы саяси оқиғалар көбінесе голландтық бастамалардың нәтижесінде болды, бірақ кейбір ерекше жағдайлар да болды. Француздар кем дегенде бір төңкеріске жауапты болды, ал француз елшісі көбінесе проконсулдың рөлін атқарды.

Революциялық генералдар

Бастапқыда революционерлер ескі конфедеративтік республиканың конституциялық механизмін пайдаланды. Олар 1787 жылы Патриот регенттерінен тазалаудан кейін тоқтаған жерлерін қайтадан жалғастырып, өз кезегінде тазаланған Оранжист регенттерінің кеңселерін иеленді. (Мысалы, Голландия және Батыс Фризия штаттары сол штаттарда бұрынғыда ресми түрде өкілдік еткен 18 қаланың өкілдерін, штаттарды ресми түрде таратып, Голландия халқының Уақытша өкілдерінен жаңа орган құру арқылы алмастырды, ол штаттар генералдары әлі де бар болған кезде Голландия штаттарының функцияларын қабылдады). Кадрлардағы осы өзгерістердің нәтижесінде Штаттар Генералдарының саяси құрамы айтарлықтай өзгергенімен, ол ескі, жекелеген мүдделерді қорғайтын бірқатар адамдарды сақтап қалды. Сондықтан революционерлердің бірінші міндеті – конфедеративтік мемлекеттің реформасын жүргізу болды, оның Жалпы жерлерге және жекелеген азшылықтарға (католиктерге, еврейлерге) жасаған кемсітушіліктерін жойып, унитарлық мемлекетке қарай бағытталды, онда азшылықтар эмансипацияланады және ескі, бекінген мүдделер демократиялық саяси тәртіппен алмастырылады. Бірінші қадам ретінде Брабанттың өкілдері Штаттар Генералдарына қабылданды. Алайда, 1795 жылдың жазында халықтық қоғамдар (клубтар) мен округтік жиналыстар (wijkvergaderingen) құрамында, үкіметке халықтық ықпал етуді талап ететін, халықтан туған демократиялық қозғалыс қалыптаса бастады. Қалалық үкіметтер мен провинциялық штаттардың қасында "жалпы жиналыстар" түріндегі қатарлас үкімет пайда болды, ол үнемі орнаған тәртіпке қарсы шықты. 1795 жылдың күзінде Штаттар Генералдары толық атқарушы, заң шығару және конституциялық билікке ие болатын Ұлттық Ассамблеямен "конституциялық жолмен" бейбіт түрде алмасу процедурасы бойынша жұмыс істей бастады. Бұл жоба бастапқыда консерваторлардан күшті қарсылыққа ұшырады. Кейбір жағдайларда осы қарсылықты жеңу үшін күш те қолданылды (Фрисландия және Гронингендегідей). Жаңа Ұлттық Ассамблея 1796 жылдың 1 наурызында Гаагада өтті.

Конституция үшін күрес

Ескі революциялық Штаттар Генералдарындағыдай, жаңа Ұлттық Ассамблеяда түбегейлі қарама-қарсы партиялар болды: Питер Вриде, Йохан Валькенер және Питер Паулус басқарған унитарлық демократтар және Якоб Абрахам де Мист және Жерард Виллем ван Марле сияқты федералистер. Бірақ бұл екі бағыттың арасында пікірлер кеңінен жалғасты. Осы күш саласында Паулюстың (әйтпесе ол біріктіруші рөл атқарған болар еді) кенеттен қайтыс болуынан кейін федералистер басымдыққа ие болды. Консервативті федералистер парламенттік маневрлерді тиімдірек орындады. Рутгер Ян Шиммельпенник бұл салада ерекше шеберлігін көрсетті. Демократтар арасында туындаған наразылық оларды халық пікіріне жүгінуге және парламенттік емес шараларға итермеледі. Осы кезде Ассамблея конституциялық комиссия құрды, ол 1796 жылдың қарашасында ескі федеративтік тәртіптің жалғасы болған есеп ұсынды. Бұл унитаристерге мүлдем қабылдауға келмейтін болғандықтан, бұл жоба кейіннен оның қарама-қарсысына өзгертілді, нәтижесінде жаңа Конституцияның негізін құраған келісімге келді. Ассамблея енді шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі және азшылықтардың эмансипациясы сияқты маңызды мәселелерді талқылай бастады. Мемлекеттік органдар екі палаталы заң шығарушы корпус, олар тікелей емес сайлау арқылы сайланатын, және бес мүшеден тұратын атқарушы директория болуы керек еді. Нәтижесінде 1795 жылғы француз конституциясына ұқсас болды. Бұл заң 1797 жылдың 10 мамырында Ассамблеяда бекітілді. Конституция жобасы 1797 жылдың 8 тамызында референдумға ұсынылды, бұл өте белсенді науқаннан кейін болды, онда француз елшісі Ноэль қолдау білдірді. Бұл ұсыныстың күрт жеңіліске ұшырауына ықпал еткен болуы мүмкін (108 761 дауыс 27 995 дауысқа қарсы). Ассамблея қайтадан бастапқы нүктеге оралды. Осы сәтте генерал Пьер Ожероның 18 Фруктидор төңкерісі түріндегі сыртқы оқиғалар орын алды. Бұл Францияда радикалды фракцияның билікке келуіне әкелді, олар голландиялық саяси процестің бейшаралығына шыдамдылық танытпады және араласуға бейім болды. Екінші Ұлттық Ассамблеяға сайлау 1797 жылдың күзінде билік тепе-теңдігін унитаристерге қайтарды. Дегенмен федералистер жаңа конституциялық комиссияның бақылауын аз ғана көпшілікпен сақтап қалды. Бұл жағдай одан әрі кешігуге әкелді, ал Ассамблеядағы унитаристер енді жаңа конституцияның сәйкес келуі тиіс ең төменгі шарттарды қамтитын 1797 жылдың 12 желтоқсанындағы 43-декларация түрінде өз ұсыныстарын ұсынды. Оқиғалардың барысы енді жеделдеді. Жаңа француз елшісі Шарль Франсуа Делакруа радикалдардың жағына шықты. Оның мінез-құлқы радикалды ұсыныстарға қарсы болғандарды қорқытып, оларды сапқа тұруға мәжбүр етті. Сондықтан кейін жасалатын төңкеріс шын мәнінде қажетсіз болды. Дегенмен, Уибо Фийнье мен Антония Виллем Окерсе бастаған радикалдар француз елшісінің хатшысы Пьер Аугуст Брахайн Дуканжпен бірлесіп, 1798 жылдың 21-22 қаңтарында төңкеріс жасауды жоспарлай бастады. Шамамен елу радикалдан тұратын жиналыс өзін Конституциялық жиналыс деп жариялады, ол бірден радикалды бағдарламаның барлығын қабылдады, ал Ассамблеяның басқа мүшелері күшпен ұсталды. Барлық провинциялық егемендіктер жойылды; Ассамблеяның наразы мүшелері қуылды; "уақытша атқарушы директория" өкілеттік алды; және конституциялық комиссия жеті радикалды мүшеге дейін қысқартылды. Конституция кейде француз жобасы ретінде бейнеленгенімен, ол шын мәнінде конституциялық комиссияның 1797 жылдың қазаны мен 1798 жылдың қаңтары аралығындағы талқылауларының нәтижесі болды. "Крипто оранжистерді" және басқа реакционерлерді сайлау тізімінен тазартуды қоспағанда, бұл орташалар үшін қабылдауға болатын болған, яғни қаңтар төңкерісіне қажеттілік болмаған. Қалай болғанда да, Делакруаның "ұсыныстары" қабылданбады және конституциялық комиссия келесі үш маңызды талапқа тоқталды: салықтық талаптарсыз жалпы еркектік сайлау құқығы, сайлаушылардың бес жылдық аралықта конституцияны қайта қарау құқығы және екі палаталы заң шығарушы орган қағидасын қабылдамау, онда әр палатаның жеке сайлау базасы болады. 1798 жылғы 22 қаңтардағы төңкеріс жаңа конституцияның шын мәнінде демократиялық бекітілу процесіне жақсы әсер етпесе де (француздар "қауіпсіз" жолмен, соңынан жиналған жиналыстан бекітуді жөн көрген), 17 наурызда басталған плебисцит (әдеттегідей 100-500 сайлаушыдан тұратын "бірінші" жиналыстардағы сайлау) жеткілікті демократиялық сапаға ие болды. 1798 жылдың 23 сәуірінде "Батаф Республикасы үшін мемлекеттік құрылым" 153 913 дауысқа қарсы 11 587 дауыспен (яғни 1798 жылы мақұлдауға берілген дауыстардың саны 1797 жылы бұрынғы жобаны қабылдамауға берілген дауыстардан 641-ге көп болды; сайлаушылардың шамамен 50% дауыс берді) бекітілді. Жаңа режим осылайша жаңа халық егемендігі доктринасына берік негізделген сияқты көрінді. Жаңа конституция 1785 жылдан бері патриоттардың реформалық талаптарының көптеген мәселелерін шешті, оның ішінде мұрагерлік лауазымдар болмауы, бекер жұмыс орындары болмауы және шенеуніктердің жауапкершілігі. Бұл экономикалық либерализм жағына да бұрылды, сол кездегі республикалық айналымдардағы меркантилизмге қарсы, сондықтан гильдияларды және саудаға кедергі келтіретін ішкі шектеулерді жоюға уәде берді. Ескі провинциялық мемлекеттік қаржы жүйесі ұлттық салық салу жүйесімен алмастырылуы керек еді. Атқарушы билікке бес адамнан тұратын Атқарушы Кеңес басшылық етті, ал сегіз ұлттық агент (министрлер) іс жүзінде әкімшілікпен айналысты, Сыртқы істер, Полиция және Ішкі істер, Әділет, Қаржы, Соғыс, Теңіз күштері, Ұлттық білім және Ұлттық экономика салаларын басқарды. Ең бастысы, тарихшы Саймон Шама айтқандай: "[оның] орталық мақсаты Голландия мемлекетінің сипатын өзгерту және оның жаңа институттарын сайлау демократиясының аясына енгізу болды". Осылайша ол Батавия Республикасының өмір сүру мерзімін асып түсетін маңызға ие болды және оның ізбасар мемлекеттері үшін үлгі боларлық идеалды құрды.

Uitvoerend Bewind (Жетілдіргіш)

Өздерінің табыстарына мас болған радикалдар енді одан да әрі жылды. Олардың заңдылығы бастапқыда күңкі болған, себебі олар билікті тартып алған тәсіл дұрыс емес еді. Енді олар партиялық көзқарастарының салдарынан Парламент Мәжілісінің қолдауын жоғалтты. Француз якобиндерінің қателіктерін қайталамау ниетімен, олар өздерінің саяси базасын құраған танымал саяси клубтарға қарсы шығып, осылайша ең жанкешті қолдаушыларын наразы қылды. Екінші жағынан, Делакруаның бұйрығымен олар "контрреволюционерлерге" қарсы да қимыл жасап, оларды сайлау тізімінен шығаратын тазалау комиссияларын құрды, бұл режимнің заңдылығын одан әрі әлсіретіп, сонымен қатар, қарапайым патриоттардың да сайлау құқығын жоғалтты. Жаңа режимнің жаңа Өкілдік жиналысын сайлауға берген уәдесін орындамауы – соңғы соққы болды.

Ортаққорда бұған қатысты медиа санаты бар:

Осы арада Франциядағы 22 Флореаль төңкерісі Делакруаның беделін түсірді, себебі ол француз сыртқы істер министрі Шарль Морис де Талейран-Перигорды голландиялық оппозиция мүшелеріне көбірек симпатия білдіруге шабыс тартты, олар елшінің қайтарылуын талап етіп отырды. Сонымен қатар, Даендельс тазарту комиссияларының зұлсалынан кейін, ол билікке көмектескен үкіметке наразы болды. Оның француз әріптесі, генерал Бартелеми Катерин Жубер, Флашингтің бірлескен билеуіне байланысты туындаған дауларға байланысты радикалдарға наразылық білдірді. Соңында, жаңа тағайындалған агенттер Uitvoerend Bewind-тің тиімсіздігіне алаңдады. Осы наразылықтардың бәрі 1798 жылдың 12 маусымында қайталаушы генерал Даендельс жасаған төңкеріспен бірікті, ол Делакруа мен Uitvoerend Bewind-тің үш мүшесінің кешкі ас кезінде олардың кешірімін бұзып, елшінің дипломатиялық иммунитетін бұзып, оларға тапаншаны бағыттады. Өкілдер жиналысының мүшелері отырыс кезінде тұтқындалды. "Вреде Фийнже Бевиндтің" құлауы жаңа конституцияны жүзеге асыруға жол ашты. Билікке келген "Уақытша Директория" (негізінен қарсылық білдірген бірнеше агенттерден тұратын) 31 шілдеде өткен Өкілдер жиналысына сайлауды ұйымдастыруға асықты. Тамыздың ортасына қарай жаңа Uitvoerend Bewind тағайындалды, ал төңкерістің артында тұрған агенттер өздерінің бастапқы лауазымдарына оралды. Бұл жаңа үкімет өздерінің радикалды әріптестері конституцияға енгізген саясатты жүзеге асыруға кірісті. Сондықтан маусым төңкерісі реакциялық революция емес, тек құрамдық өзгерістерді әкелді. Көп ұзамай қаңтар және маусым төңкерісінде тұтқындалған адамдардың көпшілігі жаңа үкімет жақтаған келісім рухымен босатылды. Өкілдер жиналысының құрамы 1797 жылғы екінші Ұлттық жиналысқа ұқсас болды. Жаңа үкімет өзгерістердің заңмен оңай жүзеге аспайтынын тез түсінді. Конституцияның тиімді жұмыс істеген бөлігі - жанама демократиямен жасалған тәжірибе болды. Конституция күшіне енген кезеңде, тиісті үкімет органдарына дауыс беретін делегаттарды сайлайтын бастапқы жиналыстар жүйесі тиімді жұмыс істеді және сайлаушыларды белсенділікке тартты. Алайда, Республика шынайы демократия болғандықтан, үкіметтің басқа мақсаттарына жету оңай болған жоқ. Сайлаулар көбінесе конституцияда бекітілген біртұтас мемлекетке және оның басқа да жаңалықтарына қарсы болған, немесе кез келген жағдайда консервативті көзқарасты ұстанған адамдарды билікке қойды. Бұл жоғары деңгейде де орын алды: конституцияда Uitvoerend Bewind мүшелеріне жас талаптары қойылды, бұл патриоттық регенттерді сайлауға мүмкіндік берді және Якобус Споорс, Геррит Ян Пийман және Александр Гогель сияқты талантты тағайындалған агенттерді кемсітті. Бевиндтің сипаты келесі жылдары консервативті бола бастады. Агенттер белсенді жұмыс істеді және елдің ескі әкімшілік ұйымын жоюға бағытталған шабуылды бастады, ескі федеративтік құрылымның өзін жоюға тырысты. Бір кездегі қуатты Голландия провинциясы үш бөлікке бөлінді: Амстель (Амстердам және оның жақын маңы), Тексель (солтүстік жарты аралы) және Дельф (оңтүстік бөлігі); ал басқа провинциялар көбінесе үлкен бірлестіктерге біріктірілді, мысалы Оверайссель мен Дренте Оуден-Иссельге, ал Фризия мен Гронинген Эмс департаментіне. Мақсаты - елді бастапқы жиналыстардың саны бірдей бірліктерге ұйымдастыру (осыдан үлкен халқы бар шағын Амстель департаменті). Бұл жаңа құрылымдардың әкімшілік органдарына алғашқы сайлау 1799 жылдың наурыз айында өтті. Бірақ, әрине, мұндай қайта ұйымдастыру бірден бұл аймақтарда тұратын адамдардың бұрынғы адалдығын өзгертпеді. Қалай болғанда да, жаңа жергілікті және департаменттік әкімшіліктер, сайланғанымен, ұлттық үкімет орталықтан белгілеген саясатты орындауға тиіс болды. Сайлаулар көбінесе ескі тәртіпті білдіретін адамдарды билікке енгізгендіктен (Оуден-Исселдегі Йоан Аренд де Вос ван Стенвик сияқты), мұның орындалуы күмәнді болды. Басқаша айтқанда, әртүрлі патриоттық топтарды татуластыру арқылы "ұлттық бірлікке" жетуге жасалған саяси күш-жігер, Гогельдің көзқарасы бойынша, тиімді біртұтас ұлттық мемлекет құруға бағытталған күш-жігерге кедергі келтірді.

Мемлекеттік қаржыны реформалау

Біртұтас мемлекет – мақсат емес, жоғары мақсаттарға жету құралы еді. Республика 1795 жылғы төңкеріске дейін де ауыр қаржылық жағдайда болған. 1713 жылы Утрехт бейбітшілігіне дейін әлем саясатында өзінен артық салмақ тастауға мүмкіндік берген, алтын ғасырында әлемнің қызғанышына ие болған мемлекеттік қаржы жүйесі мойнына ілінген ауыр жүктің орнына айналды. 1713 жылы Голландия графтығының мемлекеттік қарызы 310 миллион гульденге жетті; Генералдыктің қарызы 68 миллионды құрады; ал кішігірім провинциялар мен қалалардың қарызы осы сомаға қосылды. Тек Голландияның қарызын өтеу үшін сол жылы 14 миллион гульден қажет болды, бұл оның тұрақты салықтық түсімдерінен асып кетті. Бұл зор мемлекеттік қарыздың көп бөлігі Голландияның жеке азаматтарының меншігінде болды, сондықтан ол белгілі бір дәрежеде Голландия экономикасындағы ішкі ақша айналымын тудырды. Дегенмен, ол көбінесе рентьерлер класының қолында шоғырланды, ал қарызды төлеу негізінен жұмысшы халыққа ауыр тиетін регрессивті салықтар арқылы жүзеге асырылды. Ең бастысы, бұл салықтар жеке провинциялар жинаған, өз қарыздарын төлеген және 1616 жылы соңғы рет өзгертілген үлесу кестесіне сәйкес Генералдыктің қазынасына аударған салықтар еді. XVIII ғасырда осы құрылымды реформалауға жасалған әрекеттер көбінесе нәтижесіз болды. Жағдайды жақсарту үшін ескі республика ғасыр бойы қатаң үнемдеу саясатын ұстанды, әсіресе қорғаныс шығындарын қысқартты (осының нәтижесінде әскери және саяси рөлінің күрт төмендеуі түсіндіріледі). Төртінші ағылшын-голландия соғысына дейін бұл саясат қарыз деңгейін төмендетуге мүмкіндік берді, бірақ бұл соғыс мемлекеттік қарыздың күрт өсуіне әкелді: 1780 мен 1794 жылдар аралығында Голландия провинциясы ғана 120 миллион гульдендік жаңа облигациялар шығарды. 1795 жылы оның жалпы қарызы 455 миллион гульденді құрады. Оған шамамен 150 миллион гульдендік Голланд Ост-Инд компаниясының және оның серігі WIC-тің, сондай-ақ Голландияның бес адмиралтействосының қарыздары қосылуы керек. Басқа провинциялар 155 миллион гульден қарызға батыпты. 1795 жылғы Батавия Республикасының бастапқы кезеңіндегі жалпы сома 760 миллион гульденге жетті; бұл жылына 25 миллион гульден қарызды өтеуді талап етті. (республиканың басқа қаржыландыру қажеттіліктері жылына тағы 20 миллионды құрады). Француз Республикасына берген уәделерін орындау үшін Питер Штадницкий 1795 жылдың шілде айының соңында комитетке қосылды. 3 тамызда француз әскерлеріне сол күннен бастап голландиялық валютада жалақы төленетіні және ешкімді француз ассигнатын қабылдауға мәжбүрлеуге болмайтыны жарияланды. 1814 жылы мемлекеттік қарыз 1,7 миллиард гульденді құрады. Республиканың орташа тұрақты кірісі осы кезде 28 мен 35 миллион гульден аралығында болды. Алайда, 1793 жылы соғыс басталғаннан бері шығындар 40 мен 55 миллионға дейін жеткен. 1800 жылы республика шығындарды жабу үшін 78 миллион гульден табуы керек болды. Басқаша айтқанда, жаңа қаржы агенті Гоголь қаржылық төтенше жағдайға тап болды. Ол жыл сайын тұрақты түрде 50 миллион гульденге жуық кіріс табуы керек болды. Сонымен қатар, голландиялық салық жүйесі өте регрессивті тікелей емес салықтарға бағытталған, бұл кедейленген халыққа ауыр жүк салды, сондықтан ол оны табыс пен мүлікке негізделген тікелей салықтарға көбірек тәуелді жүйеге өзгертуді қалады. Соңында ол салық салудағы провинциялық айырмашылықты жоюды және ұлттық стандартталған жүйені құруды жоспарлады. Ол бұл реформа ұсыныстарын 1799 жылдың 30 қыркүйегінде Өкілдер жиналысына ұсынғанда, олар үлкен қарсылыққа ұшырады. Бұл оның қабылдануын кешіктірді, сондықтан ол іске асырылған кезде (1801 жылы) жаңа Staatsbewind режимі арқылы мемлекеттің қайта федерализациясы жүріп жатты. Ақырында, Гоголь реформалары тек Голландия Корольдігінің мұрагер мемлекетінде жүзеге асырылды. Бұл Uitvoerend Bewind және оның агенттерінің жақсы ниеттері сол кездегі саяси және экономикалық шындықтармен кездескен жағдайлардың (маңызды) мысалдары. Басқа да қажетті реформалар (гильдияларды жою, кедейлерге көмек көрсету жүйесін реформалау және т.б.) да нәтижесіз аяқталды. Бұл жеңілістер халықтың режимге деген сенімін жоғалтуына әкелді, өйткені ол француз "апалы республикасының" талан-таражға ұшырауымен байланысты қиын жағдайда болды, француздықтар Батавия Республикасын ұжымдық түрде (өте төмен пайыздық мөлшерлемеде несие талап етуде) және жеке (француз шенеуніктерінің пара талап етуде) сүт сиырсы ретінде қарастырды.

Ағылшын-орыс шапқыншылығы

Республиканың танымалдығының төмендеуі британдық барлау қызметтерінің назарынан тыс қалмады. Бірақ, бұл барлау ақпараты Республикадағы оранжист агенттері мен Англиядағы эмигранттардың көзімен сүзгіленгендіктен, оранжисттерді қайта орнатуға мүмкін қолдау ретінде дұрыс түсінілмеді. Осы қателік 1799 жылы Солтүстік Голландия түбегінде Голландияға қарсы ағылшын-орыс басқындығына әкелді. Экспедиция сәтсіз аяқталғанымен, Берген шайқасы алдындағы күндері Uitvoerend Bewind мүшелері қатты алаңдады. Сыртқы істер жөніндегі агент Ван дер Гоес, Республиканы француздардан алшақтатуды жақтаған, осы қолайсыз сәтте Пруссия короліне құпия түрде делдал ретінде жүгінді, мұрагерлік принцтің Америка Конституциясының үлгісіндегі конституциялық монархқа айналу жоспарымен. Республика өздерінің дәстүрлі бейтараптығына оралып, Ұлыбритания Солтүстік Голландияны, ал Франция Зеландияны басып алатын еді. Бұл ұсыныс қабылданбады, бұл француз директориясымен қарым-қатынаста үлкен ұятқа себеп болды. Осы кезде Наполеон Бонапарт 18 Брумер төңкерісін жасап, француз консулдығын құрды. Франко-Батавия қарым-қатынастары жаңа кезеңге енді.

Конституциялық реформаға қысым

Наполеонның соғысқа қатысты беделі болғанымен, оның бірінші консулдығының алғашқы жылдары Еуропада бейбітшілікті қайта орнатуға бағытталған, бірақ Франция үшін тиімді шарттармен. Екінші коалиция мүшелерінің наразылығы негізінен француз революциясына, оның идеяларына және салдарына қарсы болды. Осы кезде Наполеонның өзі олардың адалсыздығына көз жеткізді. Сондықтан Тальеран мен Наполеон келісімге келу мүмкіндігін көріп, Франция өзінің бағынышты клиенттік мемлекеттер тізбегін сақтап, бірақ одақтастарды қанағаттандыру үшін «революциялық» ынтақтылығын жоюға келісті. Мұндай революциялық емес бағынушылықты қамтамасыз ету үшін, ішкі қақтығыстарды (жаңа француз саяси тәртібі сияқты) және ұлтаралық сепаратизмнің кез келген көрінісін жоятын конституциялар қажет болды. Сондықтан Франция тәуелді республикаларда конституциялық реформа бағдарламасын бастады, бірінші кезекте Гелветика республикасында, онда Наполеон 1801 жылы Медиатор ретінде Мальмезон конституциясын қабылдады (бір жылдан кейін Екінші Гелветика конституциясы қабылданды), бұл ескі конфедеративтік тәртіпті қалпына келтірді. Батавия республикасына да осындай «шешім» қажет болды. Консул Батавия үкіметі мен оның конституциясын ұнатпады (демократияны жақтамайтындықтан), өйткені 1800 жылы Амстердам банкирлері француздықтар күткен жомарт пайыздық мөлшерлемемен үлкен қарыз сұрауына қарсылық көрсетті. Ол бұл үшін Uitvoerend Bewind-ті және британдық тауарларға бойкотты әлсірету сияқты көптеген кемшіліктерді кінәлады. Бұл мәселелерді шешу үшін Консулдықтың саяси принциптеріне (біртілдік, билік, қабілетті және жоғары мәртебелі адамдарға саяси лауазымдар) негізделген жаңа Батавия конституциясы қажет болды. 1799 жылы Гаағаға жіберген жаңа француз елшісі, маркиз де Семонвилль Шарль Луи Гуге осы жұмысқа лайықты болды. Осы уақыт аралығында тіпті Гоголь сияқты реформаторлардың да өзгеріс қажеттілігіне көзқарасы өзгерді. Унитарист реформаторлар мен демократиялық жолмен сайланған федералист оппозиция арасындағы соңғы тұрғысынан келген дау, біріншісінде демократиялық саясатқа деген наразылық тудырды (соңғысы бұған сенімді болды). Сондықтан реформаларды қажет болған жағдайда «бонапартистік» жолмен жүзеге асыруға ниеттенген реформаторлар мен ескі федералды тәртіпті ескі регенттер класының қолына қайтаруды қалағандар арасында одақ құрылды. Директор Безиер, әсіресе, атқарушы билікті кеңейтіп (Ассамблеяның билігін шектеп), конституцияны федералдық децентрализацияға қайтару жобасына келісім білдірді. Семонвилльдің көмегімен ол VIII жылғы француз конституциясына ұқсас конституциялық реформа жобасын ұсынды: екі палаталы заң шығарушы орган «Ұлттық колледж» (француздық Sénat conservateur-ға ұқсас) ұлттық сайлаудың күрделі жүйесімен жасалған тізімнен тағайындалады. Бұл Франсуа Эрмеринс пен Жан Анри ван Свинден сияқты екі басқа директордың және 1801 жылдың 11 маусымында жобаны он екі дауысқа қарсы елу дауыспен қабылдамаған Өкілдер жиналысының ынтасыздығына тап болды.

Аугеро-куп

Сондықтан Uitvoerend Bewind-тің көпшілігі (әсіресе Геррит Пиджман) жобаны федерализацияны одан да күшейту мақсатында өзгертті. Олар 1801 жылдың 14 қыркүйегінде жарлық арқылы біржақты түрде негізгі жиналыстарды шақырды және осы жаңа конституция жобасы бойынша референдум өткізуді ұйғарды. Ассамблея 18 қыркүйекте бұл жарлықты заңсыз деп таныды. Содан кейін генерал Аугеро (Фруктидор төңкерісіне қатысқан), қазір Нидерландыдағы француз әскерлерінің бас қолбасшысы, 19 қыркүйекте Пиджманмен алдын ала келісім бойынша Ассамблеяның есіктерін жапты және наразы директорларды тұтқындады. Осы әскери төңкеріске қарамастан, плебисцит науқаны Францияда мүмкін емес саяси еркіндік аясында өтті. Дегенмен, бұл жаңа конституцияға зор қызығушылық тудырмады. 1 қазанда дауыстар саналғанда, 416 619 сайлаушының арасында тек 16 771-і жақтады, ал 52 219-ы қарсы дауыс берді. Директорлар содан кейін, өкінішке орай, кейінгі Нидерланд конституциялық саясатында да таныс болатын бір амал қолданды: олар 350 000 дауыс бермегендерді «тікелей қолдау» деп есептеді. 1798 жылғы маусымдағы төңкерістен айырмашылығы, Аугеро төңкерісі жақын арадағы өткенмен нақты үзіліс жасады. Жаңа конституция заң шығарушы биліктің рөлін төмендетті (оның бастама құқығы болмады) және атқарушы биліктің өкілеттіктерін кеңейтті, ол енді Staatsbewind (Мемлекеттік регенттік) деп аталды. Бұл атқарушы орган заң шығарушы органның алғашқы 35 мүшесін тағайындады. Бос орындар туғанда, олар провинциялық кезектілік бойынша және әр провинцияның өкілдерінің ұлттық квоталарына сәйкес (ескі Генералдық штаттар сияқты) толтырылды. Голландиядан басқа, бұрынғы провинциялар қайта құрылды. Жергілікті және провинциялық әкімшілік органдар сайлануын жалғастырды, бірақ енді жалпы еркек сайлау құқығы бойынша емес, мүліктік ценз бойынша. Ең маңыздысы – бұл органдардағы кадрлардың өзгеруі болды, бұл көбінесе сайлау жүйесіндегі өзгерістердің салдарынан болды. «Демократтардың» орнына көбінесе демократияға шыдамсыздық танытқан патриот регенттері және 1801 жылдың басында тиімді кешірім жарияланғандықтан, адалдығын жасыру қажеттілігі болмаған ескі оранжист регенттері келді. Бір қызықты мысал – 1795 жылға дейін Лиуварденнің оранжист бургомистрі, белгілі реакционер Эгберт Сьюк Джеррольд Юкема ван Бурмания Рейнджерс. Төңкеріс – контрреволюция болды. Бұл 1795 жылғы революцияның символикасының жоғалуынан көрінді: барлық ресми басылымдарды безенген «Азаттық, Теңдік, Бауырластық» эпиграфы алынып тасталды және соңғы Азаттық ағаштары қала алаңдарынан алынды. Көп ұзамай «ескі жақсы күндер» қайта келді. Сондай-ақ, гильдиялар ресми түрде таратылмаса да, іс жүзінде қолөнер мен сауданы реттеу жергілікті жарлықтармен қайта енгізілді.

Бейбітшілік келіссөздері

Осыған байланысты 1801 жылдың қазан айында Амиен келісімін жасау туралы келіссөздер басталды. Ұлыбритания мен Франция арасындағы келіссөздердің шағын қатысушылары (Батавия Республикасы мен Испания) бірден фактілермен таныстырылды: алдын ала келісім Цейлонды тапсырды және Нидерландымен ақылдаспай-ақ, Ұлыбританияның Жақсы Үміт мүйісіне тегін кеме қатынасына кепілдік берді. Нидерландының Франциядағы толық өкілетті елшісі Рутгер Ян Шиммельпенник, Гаага шарты голландиялық колонияларға кепілдік бергенін және Франция жеке бейбітшілік жасамайтынына уәде бергенін айтып, наразылық білдірді. Осы жеке бейбітшілікке қол қойылғаннан кейін, британдықтар француздардың шағын одақтастарымен жеке келіссөздер жүргізді. Бұл голландтардың өз күшімен қалуын білдірмейді: француздық мүдделер қауіпке ұшырағанда Франция өз мүддесі үшін шешімді түрде араласты, мысалы, 1799 жылы британдықтар Штадхолдерден сатып алған голланд флотының құнын Оран князіне төленетін өтемақыдан шегеруге тырысқанда. Бұл өтемақы келіссөздердегі маңызды мәселе болды. Бейбітшілік шартының нәтижесінде Батавия Республикасы халықаралық деңгейде, тіпті британдықтар тарапынан мойындалды, ал бұрынғы Голландия Республикасы қайта келмейтіндей жойылды. Бұл Штадхолдер мен оның мұрагерлерінің барлық талаптарына нүкте қойды. Бұл талаптардың бастапқыда күмәнді болғанын атап өту маңызды. Штадхолдер Нидерландыда ешқашан толық билікке ие болған емес, шетелдіктердің түсінікті қателіктерінен, олар елге мемлекет басшысы қажет деп ойлаған және Штадхолдер сондай болған деп есептеген. Оның орнына ол провинциялық штаттар тағайындаған, сонымен қатар Одақтың генерал-капитаны және генерал-адмиралы болған (алғашқыда конфедерациялық деңгейде штатхолдер болған жоқ). 1747 жылғы оранжистік төңкерісте бұл лауазым «Штатхолдер генерал» болып қайта жаңартылып, мұрагерлікке айналдырылды, ал 1787 жылғы пруссиялық араласудан кейін Штадхолдердің өкілеттіктері диктаторлық сипатқа ие болды. Бірақ ресми түрде Штаттар Генералы 1588 жылдан бері егемендікке ие болды, ал Штадхолдер олардың «бірінші қызметшісі» ғана болды. Британдықтар оның ресми мәртебесі туралы фантазияларға берілген болса да, оны қапазданбайтын. Мысалы, 1799 жылы Штадхолдер атынан Батавия флотының британдықтарға тапсырылуы, ол егемен хан болғандай. Бірақ бұл тек ойдан туған нәрсе, ол 1802 жылғы бейбітшілікпен аяқталды (бірақ 1813 жылы қайта жаңғырды). Князь бұл себепті ренжігені дұрыс. Оның Нидерландыда енді тәркіленген үлкен мұралық иеліктері болды. Сонымен қатар, мұрагерлік лауазымнан айырылу табысының жоғалуына әкелді. Оның өзінің есептеулері бойынша, 1795 жылдан бергі осы табыстар бойынша берешектер 4 миллион гульденге жетті. Staatsbewind бұл немесе кез келген соманы төлеуден бас тартты, ал бейбітшілік шарты голландтарды ештеңе төлеуден босатты. Оның орнына, француздар, британдықтар және пруссиялықтар (бұрынғы штатхолдердің жақтастары) арасында Уильямның барлық талаптарынан бас тарту үшін Фулда және Корвей аббаттықтарының абаттық иеліктерімен өтемақы алу туралы келісімге қол жеткізілді (қараңыз, сондай-ақ, Нассау-Оранж княстығы Фулда).

Қысқа тыныштық кезеңі

Келісімге сәйкес, 1795 жылдан бері британдықтар басып алған колониялардың көпшілігі, Цейлонды қоспағанда, бірақ Кейп колониясын қоса алғанда, қалпына келтірілді. Бұл 1799 жылы VOC Директоратын алмастырған Азиялық кеңесте колонияларды басқару реформасын жүзеге асыруды шұғылдандырды. Дирк ван Хогендорпқа ұсыныс дайындау тапсырылды, ол Самуэль Иперуш, Виселиус және Дж. Х. Нитлинг сияқты кеңестің прогрессивті мүшелерінен зор қолдауға ие болды. Ол барлық артықшылықтар мен жұмыссыз қызметтерді жоюды; жеке саудаға рұқсат беруді; тума халқына жеке мүлікке ие болуға рұқсат беруді; «жер салымын» реттелген жер салығымен алмастыруды; және колониялардағы барлық феодалдық құқықтарды жоюды ұсынды. Бұл ұсыныс мүдделі тараптардан күшті қарсылыққа ұшырады. Колониялар үшін жаңа жарғы жарияланғанда, Хогендорптың ұсыныстарының маңызы жойылды. Кеңестегі демократтар енді Хендрик Моллерус және Хендрик Ван Стрален сияқты оранжисттік реакционерлердің пайдасына тазартылды. Дегенмен, Республика өз колонияларын ұзақ уақытқа иеленбеді. 1803 жылы жаңадан соғыс басталғаннан кейін, көптеген жағдайларда британдықтар қайтадан колонияларды басып алды. Алайда, Ява 1811 жылға дейін Нидерландтың билігінде қалды. Бейбітшіліктің тағы бір маңызды салдары Гаага шартының бірқатар ережелерінің күшке енуі болуы мүмкін, олар бейбітшілікке байланысты болды, мысалы француз әскерін қысқарту. Алайда, бірінші консул француз әскерлерінің санын азайтуға немесе Флашинг портын қайтаруға құлықсыздық танытты, өйткені оларға қалпына келтірілген колонияларында көптеген әскерлері қажет болды, сондықтан француз әскерлерінің «қорғанышы» қажет деп есептелді. Керісінше, француз әскерлерінің кетуі британдықтар үшін маңызды шарт болды, өйткені олар Нидерландының жаулап алушы державаның ықпалында қалуына жол бере алмайтын, ал Батавия Республикасы өз бейтараптығын қорғауға қабілетсіз болды. Бұл алдағы жылдарда шешілмейтін мәселе болып қалатын. Бейбітшіліктің нақты артықшылықтары экономикалық салада көрінді. Ашық экономика ретінде Республикаға кедергісіз сауда қажет болды. Ол британдық нарықтарына ауылшаруашылық өнімдерін экспорттауға және қызмет көрсету секторына (әсіресе үлкен сауда флоты мен банк секторына) қатты тәуелді болды, ал өнеркәсібі (шетелдік протекционизмге бір ғасыр бойы қарсы тұрғаннан кейін қалған бөлігі) де экспортқа тәуелді болды. Осы секторлардың барлығы соғыстан қатты зардап шекті: британдық блокада және француздық және британдық каперлер теңіз саудасын тоқтатты, ал Франциямен сауда шарты (француздықтардың голландиялық сауданы кемсітуіне жол бермейтін) үнемі қол жеткізе алмайтын фата моргана болып шықты. Шындығында, сауданың көп бөлігі ыңғайлы туларға (әсіресе АҚШ және Пруссия сияқты еуропалық бейтараптар) ауысты, бірақ бейбітшілік голландиялық тасымалдау саудасының қайта жандануын толыққанды мүмкін етті. Дегенмен, кейбір өзгерістер қайталанбайтын болып шықты, мысалы сауда жолдарының неміс порттарына ауысуы және балық шаруашылығының құлдырауы.

Шабуылға дайындық және экономикалық соғыс

Бірақ бейбітшілік ұзаққа созылмады. 1803 жылғы 18 мамырда, бейбітшілік орнағаннан кейін бір жылдан астам уақыт өткен соң, соғыс қайта басталды. Наполеон енді Ұлыбританияны жоюды көздеді, бұл амбициялық жоспарланған басып алумен аяқталды. Француздар Батавия Республикасының осы істе маңызды қолдау көрсететінін күтті. Франко-Батавиялық одақтың өкілі ретінде Штаттсбевид Нидерландыдағы француз және батавиялық әскерлердің жалпы санын 35 000-ға жеткізетін келісімге қол қоюға мәжбүр болды. Сонымен қатар, 9 000 батавиялық әскері теңізге шығуға жоспарланған. Ең маңыздысы, голландиялықтар 1803 жылдың желтоқсанына дейін 60–80 адамды сыйдыра алатын бес желілік кеме, бес фрегат, 100 канонерлік қайық және 250 жалпақ түбі бар көлік кемесін беруге міндетті болды. Голландиялықтар барлығы 25 000 адам мен 2 500 жылқыны, Наполеонның басып алу армадасының басым бөлігін, өз қаражатында тасымалдауға тиіс болды. Наполеон республиканың қаржысына және экономикасына ауыр салмақ салды. Тағы бір ауыр салмақ – Наполеонның британдықтарға қарсы салған экономикалық соғысы, оған британдықтар қарсы бойкот жариялау арқылы жауап берді. Бұл 1806 жылы заңға енгізілген Континенттік жүйенің көрінісі болды. Дегенмен, 1803 жылы ол-ақ голландиялық сауданы баяулатуды бастады. Штаттсбевид 1803 жылғы 5 шілдеде жаудың барлық тауарын импорттауға тыйым салды. Кейіннен ол ірімшік пен май экспорттауға да тыйым салды. Бұл шаралар көп әсер етпеді, себебі 1804 жылы Ұлыбританияға жалпы экспорт көлемі 1802 жылғы бейбітшіліктің соңғы жылындағы деңгейге тең болды. Британдық тауарлар бейтарап неміс порттары арқылы немесе «американдық жүк» деп жамылып голландиялық бағыттарға жетті. Сондықтан республика Ұлыбританияға қарсы француздық экономикалық санкцияларды әлсірететін маңызды «Еуропаға кіру тесігі» болды. Штаттсбевид мүшелері мен олардың достары осы құпия саудадан тікелей пайда көріп отырғандықтан, француздықтардың шыдамы таусыла бастады. Жағдай 1804 жылғы қарашада республикадағы француз командирі Огюст де Мармонттың голландиялық порттардағы жүктерді бақылауды француз теңіз патрульдері мен кеден қызметкерлеріне жүктеуімен шиеленісті. Штаттсбевид 1804 жылғы 23 қарашадағы жарлығымен батавиялық шенеуніктерге француздықтардан ешқандай бұйрық қабылдамауға тыйым салды.

Соңғы Ұлы зейнеткер және Республиканың соңы

Бұл бас көтергендік тағы бір Батавия үкіметінің тағдырын шешті. Наполеон голландтардың баяулығы мен тиімсіздігіне ұзақ уақыттан бері наразы болды. Шын мәнінде, 1804 жылдың көктемінен бастап Таллеранның делдалдығымен Батавияның Париждегі елшісі Рутгер Ян Шиммельпенникпен бейресми әңгімелер жүргізіліп жатты. Шиммельпенник Батавия Республикасында өзіндік билікке ие болды. Ол 1795 жылғы «революциялық» Штаттар Генералында және бірінші Ассамблеяда федералистік оппозицияның жетекшісі ретінде маңызды рөл атқарды. Радикалдарға қарсы болғанымен, ол 1798 жылғы төңкерістен саяси тұрғыдан аман қалды, Францияда елші және Амиен келіссөздеріндегі өкілетті өкіл болып қызмет етті. Наполеон оны голланд клиенттік мемлекетінің Аугея қораларын тазартатын адам ретінде қарастырды. Шиммельпенник те өзін осылай санады. Ол Нидерландыда «ұлттық келісімге» ұзақ уақыт бойы көңіл бөлді, бұл оны консервативті және оранжисттік айналымдармен жақындасуға бейім етті. Олар оның билік негізіне айналды. Шиммельпенник берік федералист болғанымен, ол да икемді тұлға болды. Наполеон голланд мемлекетінің орталықтандырылған ұйымдастырылуын қалағанда (Staatsbewind-тің қайта федерацияланған моделі жұмыс істемегені анық болды), ол оны 1804 жылдың жазында Staatsbewind-пен келісіп жасаған жаңа конституция жобасында іске асыруға күмән келтірмеді. Шын мәнінде, Staatsbewind-тен тұратын Шиммельпенник және Регенция Ван дер Гоустың (бұрынғы агент) және Ван Херсольте (бұрынғы директор) мүшелері 1804 жылдың қарашасында Наполеонға осы жобаны ұсынды. Сондықтан француз кеденшілерімен болған қақтығыс осы айдың соңында болған кезде Наполеон тез шешім қабылдады және көп ұзамай Батавия Республикасының жаңа конституциясы мен үкіметі құрылды. 1805 жылдың 10 мамырында Шиммельпенник Батавия Республикасының Raadpensionaris (Ұлы зейнетақы) лауазымына инаугурацияланды. Бұл құрметті атақ (әдейі сезімталдық себептермен таңдалған) Голландияның бұрынғы лауазымымен көп байланысы жоқ еді; шын мәнінде, жаңа лауазым Штадхолдерге көбірек ұқсады, бірақ тіпті Вильгельм V 1787 жылдан кейін Шиммельпенникке берілген билікке ие болған жоқ. Оның өкілеттігі бір адамнан тұратын, 19 адамнан тұратын заң шығарушы Корпуспен байланысы жоқ, ол зейнетақыдан басқа ешқандай өкілеттікке ие емес еді. Зейнетақы алушы өзінің ісін бұрынғы Raad van State-қа қарағанда француздық Conseil d'État-қа ұқсайтын Staatsraad және Uitvoerend Bewind агенттеріне ұқсайтын мемлекеттік хатшылардың көмегімен жүргізді. Әрине, конституцияға осындай маңызды өзгеріс енгізу үшін халықтың еркі қажет болды. Плебисцит ұйымдастырылып, 353 322 сайлаушыдан 14 903 «Иә» дауысы (136 «Жоқ» дауысына қарсы) жиналды. Дауыс беруден бас тартулар «тікелей келісім» ретінде есептелді, бұл қалыптасқан дәстүр. Осындай уәдесіз реакциялық белгілерге қарамастан, Шиммельпенник үкіметі 1795 жылдан бері бұрынғы үкіметтерге қарағанда қысқа ғана өмір сүруінде көбірек жетістіктерге қол жеткізді. Бұл, әрине, негізінен, Gogel, Ұлттық экономика бойынша Йоханнес Голдберг және Ұлттық білім беру бойынша Йоханнес ван дер Палм сияқты агенттердің тың дайындық жұмысына байланысты болды. Гогольдің жалпы салық салу жоспары 1805 жылдың маусымында қабылданды; голланд тілінің орфографиясын біріктіруге жасалған алғашқы үкіметтік әрекет жасалды; кейінгі үкіметтік департаменттерді алдын ала көрсету үшін Ауыл шаруашылығы және Гидравлика департаменттері құрылды; тіпті Батавия фармакопеясы дәрі-дәрмектерді реттеуді бастады; және 1806 жылғы мектеп заңы жалпы білім берудің ұлттық жүйесін ұйымдастырды. Ең бастысы, жергілікті басқару туралы заң 1805 жылдың шілдесінде алғашқы голланд мемлекеттік басқару жүйесін құрды. Алайда, реформалардың бұл толқынына француздар әртүрлі көзқарас танытты. Бағдарламаның құлшынысы француз мүдделеріне қарсы жұмыс істейтін қайта туылатын ұлтшылдықты білдіруі мүмкін. Англияға жоспарланған шабуыл теңіздік үстемдіктің болмауына байланысты тоқтатылды, бұл Трафальгар шайқасындағы сәтсіздікпен күшейтілді. Голландтар енді Булонь флотилиясын қайтару түрінде экономиканы талап ете бастады, бұл Наполеонды ренжітті, өйткені ол әлі де оны қолдануға ниеттенді. Сол флотилияны Булоньеге бастап әкелген, британдықтардың басым флотын жеңген Карел Хендрик Вер Хюэлл қазір Теңіз флоты министрі болды. Ол сондай-ақ императордың сенімді адамына айналды және қазір Таллеранмен және Наполеонмен құпия хат алмасу жүргізіп жатыр. Соңғысы Прессбург бейбіт шартын жасаған және туыстарына бөлінген Еуропаны бөлумен айналысып жатты. Ол Нидерландыдағы осындай лауазымға өзінің бауыры Луи Бонапартты лайықты деп санады. Вер Хюэлл Шиммельпенникке қарсы француз қамқоршыларымен сырымды сөздер айта бастады және француз баспасөзіне Пенсионер туралы жағымсыз ақпараттарды таратып, оның беделін түсірді. Шиммельпенниктің көру қабілетінің нашарлауы оның жағдайын нашарлатты. Голланд мемлекеттік хатшылары мен Staatsraad-тың таңдауы аз болды: олардың баламасы – ұлттық ерекшеліктің толық жойылуы, Империяға қосылу, немесе Наполеонның туыстарының бірі басқаратын жаңа корольдік, бұл жамандықтан арылу. Императормен тең емес келіссөздер жүргізу үшін Groot Besogne (Үлкен Комиссия) құрылды. Алайда, соңғысы Комиссиямен сөйлесуден бас тартты және Вер Хюэлл арқылы ғана хабарламалар жіберді. Таллеран осы уақытта «Шартты» жазды, онда «Голландия» тажы Луиге ұсынылатын шарттар қамтылған: тәждердің біріктірілмеуі; әскерге шақырудың болмауы; Франциямен коммерциялық шарт мүмкіндігі; Нидерландының негізгі бостандықтары (тілдік, діни, соттық) сақталуы керек; ал мемлекеттік бюджет «жайлы сомада» 1,5 миллион гильдерге бекітілді. Пенсионердің конституциясы бірнеше ұсақ өзгерістермен (raadpensionaris лауазымы король лауазымына ауыстырылды; Staatsraad және заң шығарушы Корпустың мөлшері дерлік екі есеге артты) сақталуы керек еді. Комиссияға мәселені Гаагаға қайтаруға рұхсат берілмеді. Шиммельпенник шартты плебисцитке жіберуге соңғы әрекет жасады, бірақ оған құлақ аспады. Ол 1806 жылдың 4 маусымында отставкаға кетті. Келесі күні Сен-Клауд сарайында Наполеон түрік елшісін күтіп алғаннан кейін Комиссия мүшелері Луиге «Голландия» тажын қабылдау туралы «өтінішін» ұсынды, ол Наполеонтың мақұлдауымен оны ізетпен қабылдады.

Салдары

Голландия патшалығы тек төрт жыл ғана сауатты. Луи өзінің міндетін барлық күтуден асып, халқының мүддесін қорғауға бар күшін сарп еткенімен, осы себепті Наполеон Луидің қарсылығына қарамастан, Нидерландының өзінің империясымен қайта бірігудің артықшылықтарынан айырылуы мүмкін емес деп шешті. Луи 1810 жылдың 2 шілдесінде ұлы Наполеон Луи Бонапарттың пайдасына тақтан бас тарды, ол он күн патшалық құрды, содан кейін патшалық Наполеонның сөзімен айтқанда, "француз өзендерінің аллювиалды шөгінділерінің" бастауымен қайта біріктірілді. Бұл бірігу француздардың Ресейге басып кіруінің және Лейпциг шайқасындағы жеңілісінен кейін туған салдардан ұзаққа соқпады. Империя құлдырап, тәуелсіз Нидерланды 1813 жылы француз әскері эвакуациялаған әрбір қаламен қайта қалыптасты. Туындаған саяси вакуумда Гижберт Карел ван Хогендорп басқаратын бұрынғы Оранж регенттерінің үштігі бұрынғы мұрагерлік ханзаданы (ескі штадхолдер 1806 жылы қайтыс болды) "Егемен ханзада" ретінде билікті қабылдауға шақырды. Оранжтың Вильгельм VI-ы 1813 жылдың 30 қарашасында Схевенингенге келді. Ол Нидерландыда билікті орнатып, одақтастар 1814 жылдың 21 маусымындағы құпия Лондон хаттамасы (Лондонның сегіз бабы ретінде де белгілі) арқылы Нидерландының бұрынғы 17 провинциясының (қазіргі Бельгия және Нидерланды) біріктірілген аймағының тәжін ұсынды, ол бір айдан кейін қабылдады. 1815 жылдың 16 наурызында Нидерланды Біріккен Корольдігі жарияланды.

Тарихи мәлімет

Британдық тарихшы Саймон Шаманың айтуынша, Батавия республикасы тарихшылар тарапынан қырқыс талқылауларға түсті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Нидерландының нацистік оккупациясы аяқталғаннан кейін, кейбір тарихшылар Голландияның Ұлттық-социалистік қозғалысы (НСБ) мен Патриот революционерлері арасында ұқсастықтарды байқады, сонымен қатар Вильгельм V-ті патшайым Вильгельмина мен оның эмиграциядағы үкіметінің батырлық рөлінде бейнеледі. Алайда, голланд тарихшысы Питер Гейл өзінің «Патриоттен эн НСБерс: эен историческе параллель» (1946) атты еңбегінде мұндай салыстыруларға қарсы шықты. Дегенмен, сол кезде Батавиялықтар голланд тарихында жағымсыз беделге ие болған еді. Мұны монархиялық бағытталған Оранье партиясы мен оның көбірек «республикалық» көзқарасты ұстанған қарсыластары арасындағы ұзаққа созылған идеологиялық күреспен (кем дегенде Йохан ван Олденбарневельт пен принц Морис арасындағы қақтығысқа дейін жететін) түсіндіруге болады, ал Патриоттар осы күрестің соңғы көрінісі болды. Бұл күрес 19 ғасырдағы голланд тарихшыларының, мысалы, Гийом Гроен ван Принстерердің стандартты еңбектерінде қайта жаңғырды, ол Патриот радикалдарының «халықтық егемендік» философиясында жеңіліс көріп отырды. Гроеннің өзі Джон Лотроп Мотлидің ескі Голландия Республикасын американдық оқырманға бейнелеу әдісіне зор ықпал етті. Мотли Батавия Республикасымен тікелей айналыспады, бірақ оның әріптесі Уильям Эллиот Гриффис Патриоттарды осылай түсіндірді: «Батавия Республикасы, Голландия Корольдігі немесе француз империясының провинциялары деген атпен француздық оккупация, шын мәнінде, голланд тарихына немесе мінез-қалпына елеулі әсер етпеген француз жаулап алуы болды». Алайда, Нидерланд Корольдігінің қазіргі орталықтандырылған мемлекетінің көптеген, егер барлығы болмаса, ерекшеліктері Батавия Республикасының жетістіктерімен, әсіресе 1848 жылғы либералды Конституциямен болжалды. Бұл Конституция 1798 жылғы демократиялық Штаатсрегилингтің негізгі қағидаларын конституциялық монархия нысанында қайта жаңғыртты, оның авторы Йохан Рудольф Торбекке мойындағандай.