Кіріспе

Париждің 1871 жылғы революциялық қалалық кеңесі
Француз революциясы кезіндегі Париж Коммунасы

Париж Коммунасы (фр. *Commune de Paris*, kɔ. myn də pa.ʁi) – 1871 жылдың 18 наурызынан 28 мамырына дейін Парижде билікті басып алған француз революциялық үкіметі. 1870–71 жылдардағы Франко-прусс соғысы кезінде француз Ұлттық гвардиясы Парижді қорғады, ал жұмысшы табының радикализмі оның сарбаздары арасында күшейді. 1870 жылдың қыркүйегінде Үшінші республика құрылғаннан кейін (француз бас атқарушысы Адольф Тьерс 1871 жылдың ақпанынан бастап) және 1871 жылдың наурызына дейін француз армиясының немістерге толық жеңіліс тануынан кейін, Ұлттық гвардия сарбаздары 18 наурызда қаланың бақылауын өздеріне алды. Олар француз армиясының екі генералын өлтіріп, Үшінші республиканың билігін мойындаудан бас тартты, оның орнына тәуелсіз үкімет құруға тырысты. Коммуна екі ай бойы Парижді басқарды, прогрессивті, дінге қарсы, өздерінің социализм деп атаған, 19 ғасырдағы көптеген мектептердің эклектикалық қоспасы болған саясатты орнатты. Бұл саясаттарға шіркеу мен мемлекеттің ажыратылуы, өзін-өзі бақылау, жалға алу ақысын өтеу, бала еңбегін тыйым салу және жұмысшылардың иесі тастаған кәсіпорынды қайтарып алу құқығы кірді. Барлық католик шіркеулері мен мектептері жабылды. Коммунада маңызды рөл атқарған басқа да социалистік ағымдар арасында феминист, коммунист, ескі стильдегі әлеуметтік демократия (реформашылдық пен революционизмнің қоспасы) және анархистік ағымдар болды. Әр түрлі коммунарлардың мақсаттарына жету үшін екі айдан аз уақыт қалды, содан кейін ұлттық француз армиясы 1871 жылдың 21 мамырында басталған «Қанды апта» кезінде мамыр айының соңында Коммунаны басып тастады. Ұлттық күштер әлі де үкіметке адал болып, 10 000-нан 15 000-ға дейін коммунарларды соғыста өлтірді немесе атып тастады, бірақ 1876 жылғы бір расталмаған мәлімет бойынша олардың саны 20 000-ға дейін жетті. Бұл наразылықтың тамыры алғашқы жұмысшы көтерілістеріне, 1830 жылдары Лион мен Парижде болған Канут көтерілістеріне (канут – Лиондық жібек жұмысшысы, көбінесе Жакард тоқыма станоктарында жұмыс істеді) барып тіреледі. Көптеген париждіктер, әсіресе жұмысшылар мен төменгі орта таптар, демократиялық республиканы қолдады. Париждің өзін-өзі басқаруы керек екендігі туралы нақты талап болды, оның өзінің сайланған кеңесімен, Франциядағы кіші қалалар пайдаланатын, бірақ Парижге ұлттық үкімет баспананың бүлікшіл халқынан сақтанғандықтан берілмеген құқық. Бірінші Интернационал сияқты социалистік қозғалыстар Францияда оған мүше болған жүздеген қоғамның ықпалы артып келеді. 1867 жылдың басында Парижде қола жұмысшыларының жұмыс берушілері өз жұмысшыларын кәсіподақтан шығаруға тырысты. Бұл Интернационал ұйымдастырған ереуілмен жеңілді. Кейін 1867 жылы Париждегі қоғамдық демонстрацияға оның атқарушы комитеті таратылып, басшылығы айыппұл салынды. Жағдай күшейе түсті: интернационалистер жаңа комитет сайлап, одан да радикалды бағдарлама ұсынды, билік басшыларын түрмеге қамады, ал 1868 жылы Интернационалдың Брюссельдегі конгресінде революциялық көзқарас қалыптасты. Интернационал тіпті француз жұмысшыларының арасында, әсіресе Париж мен ірі қалаларда айтарлықтай ықпал етті. Журналист Виктор Ноардың өлтірілуі париждіктерді ашуландырды, ал императорды сынға алған журналистерді тұтқындау қала тұрғындарын тыныштандырмады. Германияның әскери атташесі Вальдерзее ақпан айында күннамасына былай деп жазды: «Әр түн сайын оқшауланған бөгеттер тұрғызылды, олардың көпшілігі пайдаланылмайтын көлік құралдарынан, әсіресе автобустардан жасалды, бірнеше рет атылды, ал тәртіпсіздікке бірнеше жүз адам қатысты, олардың көпшілігі өте жас адамдар». Алайда ол «жұмысшылар бір топ ретінде бұл іс-қимылға қатыспағанын» атап өтті. 1870 жылдың басында төңкеріс жасауға тырысты, бірақ мамыр айындағы плебисциттен кейін шиеленіс едәуір төмендеді. Пруссиямен шілдеде Наполеон III бастаған соғыс бастапқыда патриоттық ыстық ыстықпен қарсы алынды.

Радикалдар мен революционерлер

Париж француз радикалды қозғалыстарының дәстүрлі ортасы болды. Революционерлер 1830 жылғы шілдедегі халық көтерілісі мен 1848 жылғы француз төңкерісі кезінде, сондай-ақ 1832 жылғы маусым көтерілісі және 1848 жылғы маусым көтерілісі сияқты кейбір сәтсіз әрекеттерде көшеге шығып, үкіметтерін құлатқан. Коммуна кезінде Париждегі радикалды және революциялық топтардың арасындағы ең консервативтілері – «радикалды республикашылар» болды. Бұл топқа жас дәрігер және болашақ премьер-министр Жорж Клемансо да кірді, ол Ұлттық Ассамблеяның мүшесі және 18-ші округтің мэрі еді. Клемансо Коммуна мен үкімет арасында келісімге келуге тырысты, бірақ екі тарап та оған сенбеді; ол Францияның провинциялық, ауылдық аймақтарының депутаттары үшін тым радикалды, ал Коммуна басшылары үшін тым умеренный саналды. Париждегі ең экстремалды революционерлер Луи Огюст Бланкидің ізбасарлары болды, ол өмірінің көп бөлігін түрмеде өткізген харизматикалық кәсіби революционер еді. Оның шамамен мың ізбасары болды, олардың көпшілігі қаруланған және он адамнан тұратын топтарға бөлінген. Әр топ дербес жұмыс істеді және басқа топтардың мүшелерін білмей, тек өз басшыларымен код арқылы байланысқа түсті. Бланки өзінің ізбасарларына басшылық ету үшін «Қарулы көтеріліс нұсқаулығы» атты революция туралы нұсқаулық жазған. Олардың саны аз болғанымен, бланкистер Коммунаның ең тәртіпті әскерлерін және бірнеше жетекші басшыларын ұсынды.

Парижді қорғаушылар

1870 жылғы 20 қыркүйекте неміс әскері Парижді қоршап алды және француз майдан шебіне жақын орналасты. Парижде генерал Трочудың басшылығындағы француз армиясының құрамында бар болғаны 50 000 кәсіби әскер болды; француздардың бірінші қатардағы әскерлерінің көп бөлігі соғыс тұтқындарына айналды немесе немістер қоршаған Метс қаласында қалды. Сондықтан, тұрақты әскерге шамамен 5 000 өрт сөндіруші, 3 000 жандарм және 15 000 теңізші көмектесті. Тұрақты әскерге жаңадан шақырылған, тәжірибесі мен дайындығы жеткіліксіз Garde Mobile де қолдау көрсетті. Олардың 17 000-ы париждіктер, ал 73 000-ы провинциялардан келгендер еді. Олардың арасында француз тілін нашар білетін Бретаньнен жиырма батальон да болды. Париждегі ең ірі қарулы күш – Ұлттық гвардия (Франция), немесе Ұлттық гвардия, шамамен 300 000 адамнан тұрды. Олар да көп жаттығудан өтпеген еді. Олар аудандар бойынша ұйымдастырылды; жоғарғы және орта таптың аудандары ұлттық үкіметті қолдауға бейім болса, жұмысшылар аудандары радикалды және саяси белсенділікке ұмтылды. Көптеген бөлімшелердің гвардияшылары тәртіпсіздігімен белгілі болды; кейбір бөлімшелер форма киюден бас тартты, бұйрықтарды талқылаусыз орындаудан жиі бас тартты және өз офицерлерін сайлау құқығын талап етті. Жұмысшылар аудандарынан шыққан Ұлттық гвардия мүшелері Коммунаның негізгі қарулы күшіне айналды.

Париж қоршауы; алғашқы демонстрациялар

Немістер қаланы қоршаған кезде радикалдық топтар Ұлттық қорғаныс үкіметінің өзін қорғауға жеткілікті сарбазы жоқ екенін байқап, оған қарсы алғашқы наразылық акцияларын бастады. 19 қыркүйекте Ұлттық гвардияның бөлімдері негізгі жұмысшы табының аудандарынан – Бельвиль, Менильмонтан, Ла Виллет, Монруж, Сент-Антуан және Фабур дю Темпл – қала орталығына шеру тартты және жаңа үкімет, яғни Коммуна сайлануын талап етті. Олар Ұлттық қорғаныс үкіметіне адал әскерлермен кездесті, бірақ наразылық бітіспей, ақырында таратылды. 5 қазанда 5 мың наразы Белльвильден Хотел де Вильге қарай шеру жасап, дереу қалалық сайлаулар мен мылтықтарды талап етті. 8 қазанда Бірінші Интернационалдан Евгений Варлин басқарып келген Ұлттық гвардияның бірнеше мың сарбазы "Коммуна жасасын!" деп ұрандап орталыққа қарай шеру тартты, бірақ олар да ешқандай оқиғасыз таратылды. Қазан айының соңында генерал Луи Жюль Трошу неміс қоршауын бұзу үшін қарулы шабуылдар жасады, бірақ көп шығынға ұшырап, сәттілікке жете алмады. 27 қыркүйекте немістер Парижды Францияның қалған бөлігімен байланыстыратын телеграф желісін кесіп тастады. 6 қазанда қорғаныс министрі Леон Гамбетта немістерге қарсы ұлттық қарсылықты ұйымдастыру үшін балонмен қаладан шықты.

31 қазан көтерілісі

28 қазанда Парижге тамыз айынан бері немістер қоршап алған француз армиясының 160 000 сарбазының тапсырғандығы туралы жаңалық келді. Сол күні француз армиясының Парижді қоршаудан босатуға жасаған тағы бір әрекетінің сәтсіз аяқталғаны туралы да хабар жетті, бұл үлкен шығынға әкелді. 31 қазанда Париждегі басты революциялық топтардың жетекшілері, соның ішінде Бланки, Феликс Пят және Луи Шарль Делесклюз, генерал Трочу мен үкіметке қарсы Хотель-де-Вилде жаңа демонстрацияға шақырды. Он бес мың демонстрант, олардың бір бөлігі қарулы, қатты жаңбыр астында Хотель-де-Вилль алдында жиналып, Трочудың отставкасын және коммуна жариялауды талап етті. Хотель-де-Вилльден оқ атылды, бір оқ Трочудың жанынан өтті, ал демонстранттар ғимаратқа еніп, жаңа үкімет құруды талап етіп, оның мүшелерінің тізімін жасады. Ең радикалды фракцияның жетекшісі Бланки өзінің штабын жақын жердегі Сена префектурасында құрып, өзінің үкіметін орнатуға ниеттеніп, жақтастарына бұйрықтар мен жарлықтар шығарды. Бірақ, Хотель-де-Вилльде жаңа үкімет құрылып жатқанда, генерал Трочуға адал Ұлттық гвардия мен Гарде Мобиль бөлімдері келіп, ғимаратты күш қолданбастан қайтарып алды. Сағат үшке қарай демонстранттар қауіпсіз жолмен таратылып, көтеріліс аяқталды. 3 қарашада қалалық билік париждік сайлаушылардың арасында плебисцит өткізіп, олардан Ұлттық қорғаныс үкіметіне сенімдері барма деген сұрақ қойды. "Иә" деп дауыс бергендердің саны 557 996 болса, "жоқ" деп дауыс бергендердің саны 62 638 болды. Екі күннен кейін Париждің жиырма округіндегі муниципалдық кеңестер мэрлерді сайлау үшін дауыс берді; бес кеңес радикалды оппозициялық кандидаттарды, соның ішінде Делесклюзді және жас Монмартр дәрігері Жорж Клемансоны сайлады.

Неміспен келіссөздер; соғыс жалғасуда

Қыркүйек және қазан айларында Ұлттық ассамблеяның консерваторларының жетекшісі Адольф Тьер Еуропаны аралап, Ұлыбритания, Ресей және Австрияның сыртқы істер министрлерімен кеңесті. Олардың ешқайсысы Францияға қарсы Германияға қолдау көрсетуге дайын емес екенін ол анықтады. Ол Үкіметке қарулы келісімге келуден басқа амал жоқ екенін хабарлады. 1 қарашада ол неміс басқан Тур қаласына барып, Бисмаркпен кездесті. Германия канцлері Эльзастың барлық бөлігін, Лотарингияның бір бөлігін және үлкен өтемақы талап етті. Ұлттық қорғаныс Үкіметі соғысты жалғастыруға және немістермен күресу үшін жаңа әскер құруға шешім қабылдады. Жаңадан құрылған француз әскерлері 10 қарашада Кульмьерде бір жеңіс оді, бірақ 29 қарашада генерал Огюст Александр Дюкроның Парижден шығу әрекеті Вильерде сәтсіз аяқталды, нәтижесінде 4000 әскер қаза тауып, неміс тарапынан 1700 адам қаза болды. Қамалда болған париждіктердің күнделікті өмірі күрделене түсті. Желтоқсан айында температура 15 °C-қа (5 °F) дейін төмендеді, және Сена өзені үш апта бойы қатып қалды. Париждегілер азық-түлік, отын, көмір және дәрі-дәрмек тапшылығына ұшырады. Қала түнгі уақытта толығымен қараңғы болды. Сыртқы әлеммен байланыс тек шарлар, почта мысықтары немесе Сене өзенімен жүзіп келген темір шарларға салынған хаттар арқылы ғана мүмкін болды. Әртүрлі қауесеттер мен теориялар тарады. Қалыпты тағамдардың қоры таусылғандықтан, ашқан тұрғындар қаладағы зоопарктің жануарларын жеп, содан кейін тышқандарға көшті. 1871 жылдың қаңтар айының басында Бисмарк пен немістер ұзаққа созылған қамалдан жалықты. Олар Париждің төңірегіндегі бекіністерге 72 дана 120 және 150 мм артиллериялық құралдарды орнатып, 5 қаңтарда қаланы күндіз-түні бомбалауды бастады. Күн сайын шамамен 300-600 снаряд қала орталығына түсті.

Көтеріліс және қарулы келісім

1871 жылдың 11-19 қаңтарында француз әскерлері төрт майданда жеңіліске ұшырады, ал Париж аштыққа тап болды. Генерал Трошу Париж префектінен Belleville, La Chapelle, Montmartre және Gros Caillou жұмысшы табының аудандарындағы саяси клубтарда және Ұлттық гвардияда үкіметке және әскери жетекшілерге қарсы агитация күшейіп бара жатқаны туралы хабар алды. 22 қаңтарда түскі уақытта үш жүзден төрт жүзге дейін Ұлттық гвардия сарбаздары мен радикалды топтардың мүшелері, көбінесе бланкистер, Готель де Вильдің алдында жиналды. Ғимараттың ішінде Бриттаниядан келген Гард Мобиль батальоны шабуыл болған жағдайда оны қорғау үшін тұрды. Демонстранттар әскерилерді азаматтық бақылауға беруді және коммун сайлауын дереу өткізуді талап етті. Күн ортасында екі тарап арасында атыс ашылды, әр тарап бірінші болып оқ атқан деп екіншісін айыптады. Алты демонстрант қаза тауып, әскер алаңды тазартып жіберді. Үкімет дереу екі басылымға – Делесклюздің «Le Réveil» газетіне және Пяттың «Le Combat» газетіне тыйым салып, 83 революционерді тұтқындады. Париждегі демонстрациямен бір уақытта Бордодағы Ұлттық қорғаныс үкіметінің басшылары соғыстың жалғасуы мүмкін емес деген шешімге келді. 26 қаңтарда олар Париж үшін ерекше шарттармен атысты тоқтату және келісімге қол қойды. Қала немістерге берілмеді. Кәсіби сарбаздар қаруларын тапсырды, бірақ тұтқынға алынбады. Париж 200 миллион франк көлемінде өтемақы төледі. Жюль Фаврдың өтініші бойынша Бисмарк Ұлттық гвардияны қарусыздауға келіспеді, осылайша қалада тәртіп сақталуын қамтамасыз етуге болатын еді.

Адольф Тьерс; 1871 жылғы парламент сайлауы

Бордодағы ұлттық үкімет қаңтар айының соңында ұлттық сайлау шақырып, он күннен кейін 8 ақпанда өткізді. Франция сайлаушыларының көп бөлігі ауылдық, католик және консервативті болғандықтан, бұл нәтижелерде де көрінді; ақпан айында Бордода жиналған 645 депутаттың шамамен 400-і Генри, Шамбор графы (Шарль X-тің немересі) немесе Филипп, Париж графы (Луи Филипптің немересі) басқаратын конституциялық монархияны жақтады. Жаңа парламенттегі 200 республикашының 80-і бұрынғы орлеанистер (Филипптің қолдаушылары) және орташа консерваторлар болды. Олардың төңкеріші Адольф Тьерс болды, ол 26 департаментте ең көп дауыс жинады. Монархсыз республиканы қалаған және бейбітшілік шартына қол қоюдың қажеттігін сезінген Жюль Фавр және Жюль Ферри сияқты радикалды республикашылдардың саны да осымен тең болды. Соңында, сол қанатта Луи Бланк, Леон Гамбетта және Жорж Клемансоны қамтитын радикалды республикашылар мен социалистер тобы болды. Бұл топ Парижде үстемдік құрды, онда олар 42 мандаттың 37-сін жеңіп алды. 17 ақпанда жаңа парламент 74 жастағы Тьерді Үшінші Республиканың бас атқарушысы етіп сайлады. Ол бейбітшілік орнату және тәртіпті қалпына келтіруге ең қабілетті кандидат деп есептелді. Пруссия соғысына ұзақ жылдар бойы қарсы болған Тьер парламентті бейбітшілік қажеттігіне көндірді. Ол Версальге сапар шегіп, онда Бисмарк пен неміс императоры күтіп отырды, ал 24 ақпанда соғыс тоқтату туралы келісімге қол қойылды.

Париждің оқ-дәрілері туралы дау

Соғыс аяқталғаннан кейін қалада 400 ескірген қоладан жасалған зеңбірек қалды, оларға Париж халқы жазылыс арқылы төлеген. Ұлттық гвардияның жаңа Орталық комитеті, енді радикалдардың ықпалында, зеңбіректерді Белльвиль, Бутт-Шомон және Монмартр жұмысшылар аудандарының саябақтарына орналастыруға шешім қабылдады, оларды тұрақты армиядан алыс ұстап, қаланы ұлттық үкіметтің кез келген шабуылынан қорғау үшін. Тьер де зеңбіректерді ұлттық үкімет бақылауына алуға бекінді. Бірнеше революционердің досы Клемансо келісімге келуге тырысты: бір бөлігі зеңбіректер Парижде қалады, ал қалғаны әскерге беріледі. Бірақ Тьер де, Ұлттық Ассамблея да оның ұсыныстарын қабылдамады. Бас атқарушы Парижде тәртіпті және ұлттық билікті мүмкіндігінше жылдам қалпына келтіргісі келді, ал зеңбіректер осы биліктің символына айналды. Ассамблея соғыс кезінде енгізілген қарызды өтеуге мораторийді ұзартудан бас тартты; сондай-ақ Жюль Валлестің «Le Cri du Peuple» және Анри Рошфорттың «Le Mot d'Ordre» газеттерінің екеуін де жапты, бұл Париждің радикалдық көңілін одан әрі қоздырды. Тьер сонымен қатар Ұлттық Ассамблея мен үкіметті Парижге емес, Версальге көшіруге шешім қабылдады, себебі ол демонстрациялардың қысымынан қашықтау болғысы келді, бұл Ұлттық гвардия мен радикалдық саяси клубтарды одан әрі ашуландырды. 1871 жылдың 17 наурызында Тьер мен оның кабинеті отырыс өткізді, оған Париж мэрі Жюль Ферри, Ұлттық гвардия қолбасшысы генерал Д’Орель де Паладин және Париздегі тұрақты әскер бөлімдерінің қолбасшысы генерал Жозеф Виной қатысты. Тьер келесі күні зеңбіректерді бақылауға әскерді жіберу жоспарын жариялады. Бұл жоспарға бастапқыда соғыс министрі Адольф Ле Фло, Д’Орель де Паладин және Виной қарсы шықты. Олар бұл қадамның ерте екенін, армияда жеткілікті сарбаз болмағанын, тәртіпсіздік пен моральдық құлдырау болғанын және көптеген бөлімдер саясаттанғандықтан сенімсіз екенін айтты. Виной Германия француз әскерін босатып, армия толық күшіне келгенше күтуге шақырды. Тьер жоспарланған операцияны мүмкіндігінше тезірек жүзеге асыру қажеттігін, күтпегендік элементін пайдалану қажеттігін мәлімдеді. Егер зеңбіректерді басып алу сәтті болмаса, үкімет Париждің ортасынан шығып, күшін жинап, содан кейін 1848 жылғы маусым көтерілісі кезінде жасағандай, үстемдік күшпен шабуылдайды. Кеңес оның шешімін қабылдады, ал Виной операцияны келесі күні бастауға бұйрық берді.

Ұсынылған жерді басып алу сәтсіз аяқталды және үкімет кері шегінді

18 наурыз күні таңертең ерте екі бригада сарбаз Монмартр төбесіне көтерілді, онда 170 данадан тұратын ең ірі қару жиынтығы орналасқан еді. Революциялық ұлттық гвардияның шағын тобы бұл жерде болды, және генерал Клод Лекомт басқарған бригада мен Ұлттық гвардия арасында қысқаша қақтығыс болды; Турпин есімді гвардияшы атылып, кейін қайтыс болды. Оқ атылғаны туралы хабар тез тарады, және бүкіл ауданнан Ұлттық гвардия мүшелері, сондай-ақ Клемансо сияқты басқалар, сарбаздарға қарсы тұру үшін асықты. Әскер Белльвиль мен Бутт-Шомон және басқа да стратегиялық нүктелердегі қаруларды бақылауға қол жеткізгенімен, Монмартрда халық жинала бастады, саны артып, жағдай шиеленісе түсті. Қаруды алып кетуге қажетті аттар келмеді, сондықтан әскер бөлімдері қимылсыз қалды. Сарбаздарды қоршап алғанда, олар қатарларын бұзып, халыққа қосыла бастады. Генерал Лекомт кері шегінуге тырысты, содан кейін сарбаздарына қаруларын дайындауға және штыктарды бекітуге бұйрық берді. Ол үш рет оқ атуға бұйрық берді, бірақ сарбаздар бас тартты. Кейбір офицерлер қарусызданып, Клемансоның қорғауында Монмартр қалалық әкімшілігіне жеткізілді. Генерал Лекомт пен оның штаб офицерлерін гвардияшылар мен оның бүлікші сарбаздары ұстап алып, капитан Саймон Чарльз Майер басқаратын Ұлттық гвардияның жергілікті штабына, Шато-Руж сарайындағы балуан залына әкелді. Халық оларды таспен лақтырып, ұрып-соғып, қорқытып, қорлады. Түстен кейін Лекомт пен басқа офицерлерді 18-ші округтің «Ұқыптылық комитеті» деп аталатын тобының мүшелері 6 Rue des Rosiers мекенжайына алып барды, олар оларды соттап, өлім жазасын беруді талап етті. Сағат 17:00-де Ұлттық гвардия тағы бір маңызды тұтқынды ұстады: генерал Жак Леон Клемент Томас. Ол 1848 жылғы маусымдағы Екінші Республикаға қарсы қарулы көтерілісті басуға көмектескен еді. Республикалық нанымы үшін Наполеон III оны тұтқындап, жер аударып жіберген, ал Империя құлағаннан кейін ғана Францияға оралған. Монмартр мен Белльвильдегі ұлттық гвардияшылар оны Парижді қоршаған кезде қатаң тәртіп орнатқаны үшін жек көретін. Сол күні ертерек, қарапайым киім киіп, болып жатқан жағдайды білуге тырысқан ол, сарбаздың көзіне түсіп, тұтқындалып, Rue des Rosiers ғимаратына жеткізілді. 18 наурызда сағат 17:30 шамасында ашулы халық, Ұлттық гвардияшылар мен Лекомт полкінен дезертирлер Клемент Томасты ұстап алып, мылтық сабымен ұрып, бақшаға итеріп, бірнеше рет атып өлтірді. Бірнеше минуттан кейін олар генерал Лекомтке де солай істеді. Дәл сол кезде мәйіттерді қараған доктор Гюйон Клемент Томас денесінде қырық, ал Лекомттың арқасында тоғыз оқ тапты. Таңертеңгі сағаттарда қаруды қайтарып алу операциясы сәтсіз аяқталды, ал Париждің жұмысшы аудандарының барлығында халық жинала бастады және баррикадалар бой көтерді. Генерал Виной әскерге Сенаға қарай шегінуге бұйрық берді, ал Тьер Парижді қайтарып алу үшін жеткілікті күш жинау үшін Версальге шегінуді ұйымдастыра бастады. 18 наурыз күні түстен кейін, Монмартрдағы қаруларды басып алуға үкіметтің жасаған талпынысы сәтсіз аяқталғаннан кейін, Ұлттық гвардияның Орталық комитеті үш батальонға үкімет орналасқан деп санайтын Хотел де Вильді басып алуға бұйрық берді. Олар Тьердің, үкіметтің және әскери басшылардың Сыртқы істер министрлігінде екенін білмеді, онда қақпалар ашық және күзетшілердің саны аз болды. Сондай-ақ, Коммунаға қарсы күштердің болашақ қолбасшысы маршал Патрис МакМахон Германиядағы түрмеден босатылып, Париждегі үйіне келгенін де білмеді. Ол көтеріліс туралы хабарды естіген бойда теміржол станциясына бет алды, онда Ұлттық гвардияшылар келіп-кетіп жатқан жолаушылардың құжаттарын тексеруде болды. Жақсы ниетті станция бастығы оны кеңсесіне жасырып, пойызға отыруға көмектесті, соның арқасында ол қаладан қашып кетті. Ол станцияда болған кезде, Орталық комитеттен келген Ұлттық гвардияшылар оны іздеп үйіне келді. Генерал Винойдың кеңесі бойынша Тьер Париждегі барлық әскерді, шамамен 40 000 сарбазды, соның ішінде қала маңындағы бекіністердегі әскерлерді Версальге көшіруге бұйрық берді, Версальдегі барлық әскер бөлімдерін қайта құруға және барлық үкіметтік министрліктердің қаладан кетуіне бұйрық берді.

Ұлттық гвардия билікті қолға алады

Ақпан айында ұлттық үкімет Бордода ұйымдасқанда, Парижде жаңа қарсы үкімет құрылды. Бітім шарты бойынша Ұлттық гвардия қарусыздалған жоқ, және қағаз бойынша әрқайсысы 1500 адамнан тұратын 260 батальон, барлығы 390 000 адамнан құралды. 15-24 ақпан аралығында Ұлттық гвардия сайлаған шамамен 500 делегат Парижде бас қосты. 15 наурызда, Ұлттық гвардия мен тұрақты армия арасындағы қақтығысқа дейін, Ұлттық гвардия құрған ұйымдар федерациясының 1325 делегаты Джузеппе Гарибальдиді (Италияда болған және лауазымнан бас тартқан) жетекші етіп сайлады және 38 мүшеден тұратын Орталық Комитет құрды. Комитет Бастилия алаңы мен Рокетт көшесі арасындағы Бафрой көшесіндегі мектепте орналасқан. Жаңа Орталық Комитеттің алғашқы шешімі Тиер тағайындаған Ұлттық гвардияның ресми қолбасшысы генерал Д'Аурел де Паладиннің немесе Париждің әскери губернаторы генерал Винойдың билігін мойындамау болды. 18 наурызда тұрақты әскер Парижден кетуде екенін білгенде, Ұлттық гвардия бөлімдері қаланы басып алу үшін жылдам қимылға көшті. Бірінші болып Бланкидің ізбасарлары әрекет етті, олар Латын кварталына барып, Пантеонда және Орлеан теміржол станциясында сақталған оқ-дәрілерді иеленді. Төрт батальон Сенаны кесіп өтіп, полиция бас басқармасын басып алды, ал басқа бөлімшелер Вендом алаңындағы Ұлттық гвардияның бұрынғы штабын, сондай-ақ Әділет министрлігін басып алды. Сол түні Ұлттық гвардия үкімет эвакуациялаған кеңселерді басып алды, содан кейін Қаржы, Ішкі істер және Соғыс министрліктерін иеленді. Келесі күні таңғы сағат сегізде Орталық Комитет Хотель де Вильде жиналды. Күннің соңына қарай 20 000 ұлттық гвардияшы Хотель де Виль алдындағы алаңда бірнеше ондаған пушкамен салтанатты түрде орналасты. Ғимаратқа қызыл ту көтерілді. Бланкистер басқаратын Орталық Комитеттің солшыл мүшелері Тьер үкіметін тарату және бүкіл Францияға өз билігін орнату үшін Версальге дереу шеру ұйымдастыруды талап етті. Алайда, көпшілік алдымен Парижде заңды биліктің берік негізін құруды қалады. Комитет ресми түрде қоршау режимін жойды, үкіметті басқару үшін комиссиялар құрды және 23 наурызға сайлау жариялады. Олар сондай-ақ Париж округтерінің әкімдерінен құралған делегацияны, Клемансо басшылығымен, Версальдегі Тьермен келіссөздер жүргізу үшін, Париже ерекше тәуелсіз мәртебе беру мақсатымен жіберді. 1871 жылдың 22 наурызында "Бейбітшілік достары" деп жазылған баннерлерді ұстаған наразылар Вендом алаңына кіруге тыйым салынды. Оларға оқ атылып, наразылар да оқ атып жауап берді. Нәтижесінде кем дегенде 12 адам қаза тауып, көптеген адамдар жарақат алды. Бұл оқиға "Ру-де-ла-Пайкс" көшесіндегі қырғын деп аталды.

Кеңес сайлауы

Парижде сайланған республикалық әкімдер, оның ішінде Клемансо, мен Ұлттық гвардияның Орталық комитеті арасындағы жағдай ушыға түсті. Клемансо мен оның жақтастары Париждің заңды басшылары екендерін жарияласа, Орталық комитет өзін Париждің нақты үкіметі деп санайтын. 22 наурызда, сайлаудың алдында Орталық комитет, әкімдер емес, өзінің Парижді басқаратынын мәлімдеді. Олар Клемансоның Монмартр әкімі емес екенін жариялап, ондағы қалалық әкімдікті, сондай-ақ 1-ші және 2-ші округтердің әкімдіктерін басып алды. Бұл округтерде радикалды көзқарастағы ұлттық гвардияшылар орналасқан еді. "Біз екі топтың арасында қалдық, - деп ашуланды Клемансо, - Версальдегілер мен Париждегілер". 26 наурызда өткен сайлауда 92 мүшеден тұратын Коммуна кеңесі сайланды, яғни әр 20 000 тұрғынға бір өкіл бөлді. Сайлауға дейін Орталық комитет пен Интернационал жетекшілері кандидаттарының тізімін жариялады, олардың көп бөлігі солшыл радикалдар еді. Кандидаттарға үгіт жүргізуге небары бірнеше күн берілді. Тьер үкіметі, Версальде, париждіктерді дауыс беруден бас тартуға шақырды. Дауыс беру аяқталған соң, 485 000 тіркелген сайлаушының ішінде 233 000 париждік дауыс берді, бұл жалпы сайлаушылардың 48 пайызын құрады. Жоғарғы топтағы аудандарда көптеген адамдар дауыс беруден бас тартты: 7-ші және 8-ші округтерде – 77 пайыз, 15-ші округте – 68 пайыз, 16-шы округте – 66 пайыз, ал 6-шы және 9-шы округтерде – 62 пайыз. Бірақ жұмысшы табының тұратын аудандарда сайлауға қатысу жоғары болды: 20-шы округте – 76 пайыз, 19-шы округте – 65 пайыз, ал 10-шы, 11-ші және 12-ші округтерде – 55-60 пайыз. Бланки (Париждің сыртында тұтқындалып, Бретань түрмесінде отырған) және тағы бірнеше кандидат бірнеше округте жеңіске жетті. Басқа сайланғандардың арасында жиырмаға жуық орташа республикашылдар мен бес радикал өз орындарынан бас тартты. Нәтижесінде кеңесте бар болғаны 60 мүше қалды. Жеңімпаздардың тоғызы бланкистер (олардың кейбіреулері Интернационалдан да шыққан); жиырма бес, оның ішінде Делесклюз бен Пят, өздерін "Тәуелсіз революционерлер" деп атады; он бес адам Интернационалдан; қалғандары түрлі радикалдық топтардан. Ең танымал кандидаттардың бірі Жорж Клемансо бар болғаны 752 дауыс алды. Кеңес құрамында 33 жұмысшы, 5 шағын кәсіпкер, 19 кеңсе қызметкері, бухгалтер және кеңсе мамандары, 12 журналист және гуманитарлық саланың өкілдері болды. 20 мүшесі – масон. Барлығы ер адамдар еді, әйелдерге дауыс беруге рұқсат берілмеді. Жеңімпаздар 27 наурызда жарияланды, ал келесі күні қызыл тулармен безендірілген Хотель де Виль алдында Ұлттық гвардияның әскери шеруі мен салтанатты жиыны өтті.

Ұйымдастыру және алғашқы жұмыс

Жаңа Коммуна 28 наурыздағы алғашқы отырысын көтеріңкі көңіл-күйде өткізді. Мүшелер оннан астам ұсынысты қабылдады, оның ішінде Бланкиге құрметті президенттік лауазым беру; өлім жазасын жою; әскери шақыруды жою; басқа қалаларға делегаттар жіберіп, онда коммуна құруға көмектесу туралы ұсыныс; және Париж Коммунасының мүшесі болу Ұлттық Ассамблея мүшесі болумен қатар жүрмейтінін жариялаған қаулы. Бұл әсіресе 2-ші округтің республикалық мэрі Пьер Тирардқа бағытталған, ол Коммуна мен Ұлттық Ассамблеяға сайланған еді. Жаңа Коммунаның радикалды саяси бағытын байқаған Тирар және жиырмаға жуық республикашыл Коммунадан кетіп қалудың дұрыс екеніне келісті. Ұзақ пікірталас соңында, кеңестің отырыстары құпия сақталуы керек деген қаулы қабылданды, себебі Коммуна Версальдегі үкіметпен де-факто соғыста болды және өз ниеттерін жауға жария етуге болмады. Радикалды мүшелер ұсынған үлгі бойынша, жаңа үкіметте президент, мэр және бас қолбасшы болған жоқ. Коммуна Париж істерін басқару үшін Ұлттық Ассамблеяға ұқсас тоғыз комиссия құрды. Комиссиялар өз кезегінде Атқару комиссиясына есеп берді. Қабылданған алғашқы шаралардың бірі – әскери шақыру жойылды, Ұлттық гвардиядан басқа ешқандай әскери күш құрылмауы және ешқандай әскери күш астанаға енгізілмеуі, сондай-ақ барлық дені сау ер азаматтар Ұлттық гвардияның мүшелері болып табылады деп жарияланды. Жаңа жүйенің бір маңызды кемшілігі болды: Ұлттық гвардияда енді екі түрлі командир болды. Олар Ұлттық гвардияның Орталық комитетіне де, Атқару комиссиясына да есеп берді, ал Тьерс үкіметімен болатын соғысты кімнің басқаратыны белгісіз болды.

Феминисттік бастамалар

Әйелдер Коммунаның бастауында да, басқаруында да маңызды рөл атқарды, бірақ Коммуна сайлауында әйелдерге дауыс беруге рұқсат берілмеді және Коммунаның өзінде сайланған әйел мүшелер болған жоқ. Олардың қатысуына баррикадалар салу және жараланған жауынгерлерге күтім көрсету кірді. Әртүрлі газеттерде әйел өртқосушылар туралы хабарлар жарияланды, бірақ нақты дәлелдер жеткіліксіз. "Париж журналы" газеті әскерилердің 13 әйелді тұтқындағанын хабарлады, олар үйлерге бензин құйған деген күдік болды. Мұнай өртқосушыларға әр үй үшін 10 франк төленгені туралы әңгімелер тарады. Коммунарлардың өрт сөндірушілер Тюильри сарайы, Виль қонақ үйі және басқа да маңызды орындарды өртеп жібергені белгілі болса да, әйелдердің қатысқандығы туралы хабарлар сол кезде әлдеқайда жоғары бағаланды. Кейбір әйелдер 1789 және 1848 жылдардағы алдыңғы әрекеттерден кейін феминистік қозғалысты ұйымдастырды. Сонымен, социалистік кітап мұқабалаушы Наталья Лемель және Ресейден шеттетілген жас Элизабет Дмитриева, Бірінші Интернационалдың ресейлік бөлімінің мүшесі, 1871 жылдың 11 сәуірінде Парижді қорғау және жараланғандарға көмек көрсету үшін әйелдер одағын құрды. Феминист жазушы Андре Лео, Пауль Минктың досы, сондай-ақ Әйелдер одағында белсенді болды. Олар капитализмге қарсы күрес арқылы ғана әйелдердің жағдайын жақсартуға болатынына сенді, сондықтан одақ гендерлік теңдік, жалақы теңдігі, әйелдерге ажырасу құқығы, зайырлы білім беру және қыздарға кәсіби білім беруді талап етті. Олар сондай-ақ үйленген әйелдер мен күйеуі жоқ әйелдер арасындағы, сондай-ақ заңды және заңсыз балалар арасындағы айырмашылықты жоюды қалады. Олар проституцияны жоюды (заңды борделдерді, яғни "тұтыну үйлерін" жабуды) жақтады. Әйелдер одағы бірнеше қалалық комиссияларға қатысып, кооперативтік шеберханаларды ұйымдастырды. Евгений Варлинмен бірге Наталья Лемель "La Marmite" кооперативтік асханасын құрды, ол мұқтаждарға тегін тамақ берді, содан кейін Қанды аптада баррикадаларда шайқасты. Пауль Минк Монмартрдағы Сен-Пьер шіркеуінде тегін мектеп ашып, Сол жағалаудағы Сен-Сюльпис шіркеуінде "Жеңіс клубын" басқарды. Луиза Мишель, "Монмартрдың қызыл жекешесі" (суретке қараңыз), кейін Жаңа Каледонияға жер аударылатын, көтеріліс оқиғаларына белсенді қатысқан әйелдердің бірі болды. Ұлттық гвардияның әйелдер батальоны репрессия кезінде Бланш алаңын қорғады.

Франция банкі

Коммуна Франсуа Журдіні Қаржы комиссиясының басшысы етіп тағайындады. Бұрын нотариус кеңсесінің қызметкері, банктегі есепші және қалалық көпірлер мен жолдар бөлімінің қызметкері болған Журді Коммунаның есептерін сақтықпен жүргізді. Париждегі салық түсімдері 20 миллион франкқа жетті, ал тағы алты миллионы Вильде-Отельден тәркіленді. Коммунаның шығындары 42 миллион франкқа бағаланды, оның көп бөлігі Ұлттық гвардияның күнделікті жалақысына жұмсалды. Журді бірінші кезекте Ротшильд банкінен қарыз алды, содан кейін қалалық шоттан төлемдер жасады, бірақ ол шот тез тозықты. 1870 жылы тамызда Франция Банкінің алтын қоры, 88 миллион франк алтын монеталар мен 166 миллион франк банкноттармен бірге, қауіпсіздік үшін Парижден шығарылды. Март айында Тьер үкіметі Парижден кету кезінде, ақшаны алып кетуге уақыты да, сенімді әскерлер де болған жоқ. Осы қорларды 500 ұлттық гвардияшы күзетті, олардың өзі Франция Банкінің қызметкерлері еді. Кейбір коммуналық мүшелер банк резервтерін әлеуметтік жобаларды қаржыландыру үшін иемденгісі келді, бірақ Журді оған қарсылық көрсетіп, алтын қоры болмаса валюта құлдырайтынын және Коммунаның барлық ақшасы құнсыз болады деп түсіндірді. Коммуна Шарль Беслайды Франция Банкінің комиссары етіп тағайындады, ол банкке Коммунаға күніне 400 000 франк қарыз беруді ұйымдастырды. Бұл Тьердің мақұлдауымен жасалды, ол болашақ бейбіт келісімді келісу үшін немістер бес миллиард франк соғыс өтемақысын талап етеді деп санайтын, ал алтын қоры франкты тұрақтандыру және өтемақы төлеу үшін қажет болады деп ойлады. Журдінің әрекеттері кейінірек Карл Маркс және басқа марксистер тарапынан сынға ұшырады, олар Коммуна банк резервтерін тәркілеуі керек деп есептеді.

Пресс

21 наурыздан бастап Ұлттық гвардияның Орталық комитеті Версальді қолдайтын Le Gaulois және Le Figaro газеттерін тыйым салды. Олардың кеңселерiне Коммуна жақтастары басып кірді және оларды жапты. 18 сәуірден кейін Версальге көңіл білдірген басқа газеттер де жабылды. Версаль үкіметі өз кезегінде қатаң цензура енгізіп, Коммунаның пайдасына кез келген жарияланымға тыйым салды. Сонымен қатар, Коммуна кезінде Парижде шығарылған Коммунаны қолдайтын газеттер мен журналдардың саны күрт өсті. Коммунаны қолдайтын газеттердің ең танымалдарының бірі – Жюль Валлес жариялаған Le Cri du Peuple, ол 22 ақпаннан 23 мамырға дейін жарық көрді. Тағы бір өте танымал басылым – Le Père Duchesne (19 ғасыр), ол 1790 жылдан 1794 жылға дейін шыққан ұқсас газеттен шабыттандырылған; 6 наурыздағы алғашқы санынан кейін генерал Виной оны қысқа мерзімге жапты, бірақ ол 23 мамырға дейін қайта пайда болды. Ол әзіл-қалжың, қарапайымдық және Коммунаның қарсыластарына қатысты өткір сықақпен көзге түсті. Республикалық баспасөз де гүлденді, соның ішінде Анри Рошфордың Le Mot d'Ordre газеті де бар, ол Версальге қарсы болды және Коммунаның кемшіліктері мен артық әрекеттерін сынады. Ең танымал республикалық газет – Le Rappel, ол Тьерді де, Коммунарлардың генералдар Лекомт пен Клемент Томасты өлтіруін де айыптады. Оның редакторы Огюст Ваккье Виктор Гюгоға жақын болды, ал оның ұлы газетке мақалалар жазды. Редакторлар: «Біз Ұлттық Ассамблеяға қарсымыз, бірақ Коммунаны қолдамаймыз. Біз қорғайтын, сүйетін және құрметтейтін – Париж», – деп жазды.

Антиклерикализм

Коммунаның Католик шіркеуімен қарым-қатынасы басынан-ақ шиеленісті болды. 2 сәуірде, Коммуна құрылғаннан кейін көп ұзамай, католик шіркеуін "монархияның қылмыстарына бірлесіп қатысқан" деп айыптайтын жарлық қабылдады. Жарлықта шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі, шіркеуге бөлінген мемлекеттік қаражатты тәркілеу, діни ұйымдардың мүлкін тартып алу және католик мектептерінің діни білім беруді тоқтатып, тұрғылықты білім беруге көшуі бұйрықталды. Келесі жеті аптада шамамен екі жүз дін қызметкері, монах және қарындас тұтқындалды, ал жиырма алты шіркеу жұртқа жабылды. Радикалды газеттердің ықпалымен Ұлттық гвардия бөлімдері шіркеулердің жертөлелерін қарап, күдікті садизм мен қылмыстық іс-әрекеттердің дәлелдерін іздеді. Ұлттық гвардияның экстремистік топтары діни процессиялардың пародиясын жасап, діни рәсімдерді мазақ етті. Кейбір шіркеулер, мысалы Сен-Жермен-л'Оксерруа, социалистік жиналыстар өткізу орталықтарына айналдырылды. Мамыр айының басында кейбір саяси клубтар архиепископ Дарбой мен түрмедегі басқа дін қызметкерлерін дереу өлім жазасына кесуді талап ете бастады. Архиепископ және бірнеше дін қызметкерлері Қанды аптада, тұрақты армияның коммуна сарбаздарын өлімге жібергеніне жауап ретінде, өлімге кесілді.

Вендом бағанасының жойылуы

Наполеон I-нің жеңістерін еске түсіретін және императордың мүсінімен әшекейленген Вендом бағанасының қиратылуы Коммуна кезіндегі ең маңызды азаматтық оқиғалардың бірі болды. 12 сәуірде Коммунаның атқару комитеті бағананы "варварлықтың ескерткіші" және "қатыгез күш пен жалған мақтан тұрудың символы" деп жариялады. Бұл идеяны алғаш рет 4 қыркүйекте Ұлттық қорғаныс үкіметіне хат арқылы бағананы бұзуды талап еткен суретші Густав Курбе ұсынған. Қазан айында ол неміс зеңбіректерінен балқытылған металлдан жасалған, "Халықтардың бағанасы, Германия мен Францияның мәңгілік федерациясы" деп аталатын жаңа бағана құру туралы ұсыныс жасады. Курбе 16 сәуірде бағананы бұзу туралы шешім қабылданғаннан кейін Коммуна Кеңесіне сайланды. Салтанатты қирату 16 мамырда өтті. Ұлттық гвардияның екі батальоны мен Коммуна жетекшілерінің қатысуымен оркестр "Марсельезаны" және "Кету әнін" орындады. Бағананы құлатудың алғашқы әрекеті сәтсіз аяқталды, бірақ сағат 17:30-да бағана негізінен жұлынып, үш бөлікке айналды. Бағананың тұғырына қызыл тулар оралды, ал мүсіннің бөліктері балқытылып, монеталар жасауға жіберілді. 12 мамырда Коммуна ұйымдастырған халық Сен-Жорж алаңында Үшінші Республиканың басшысы Адольф Тьердің резиденциясын қиратты. Бұл ұсыныс 6 сәуірде "Орденнің сөзі" газетінің редакторы Анри Рошфор жасаған, бірақ Коммуна оған 10 мамырға дейін дауыс бермеді.

Версальға қарсы шабуылдың сәтсіздігі

Версальде Тьер Парижді қайтарып алу үшін 150 000 адам қажет екенін және оның тек 20 000 сенімді бірінші қатардағы сарбазы бар екенін, сондай-ақ 5 000 жандарм бар екенін бағалаған. Ол жаңа және сенімді тұрақты әскерді жинауға асықты. Әскерлердің көп бөлігі соғыс тұтқындары еді, олар соғыс бітісінің шарты бойынша немістерден босатылған. Басқалары провинциялардың барлық әскери бөлімдерінен келді. Тьер жаңа әскерге қолбасшылық ету үшін Патрис МакМахонды таңдады, ол III Наполеон тұсында Италияда австриялықтармен шайқасып, атаққа ие болған және Седан шайқасында ауыр жарақат алған еді. Ол әскерде де, елде де зор құрметке ие болды. 30 наурызға қарай, Монмартрдағы армияның жеңілісінен кейін екі аптадан аспайтын уақыт өткен соң, ол Париждің шетінде Ұлттық гвардиямен ұсақ шайқастарға кірісті. Парижде 1 сәуірде Әскери комиссия мен Коммунаның атқару комитетінің мүшелері, сондай-ақ Ұлттық гвардияның Орталық комитеті жиналды. Олар Версальдегі армияға қарсы бес күн ішінде шабуылға көшуге шешім қабылдады. Шабуылды 2 сәуір күні таңертең Пон-де-Нейиллиден Сейн өзенін кесіп өткен бес батальон бастады. Ұлттық гвардия әскерлері армия тарапынан тез жеңіліске ұшырады, он екі сарбаз қаза тапты. Версаль армиясының бір офицері, медициналық корпустың хирургы қаза тапты; Ұлттық гвардияшылар оның киімін жандарм киімі деп жаңылыстырды. Бес ұлттық гвардияшы тұрақты әскерлерге тұтқынға түсті; екеуі армиядан дезертир болған, ал екеуі қолында қарумен ұсталды. Париж әскери округінің қолбасшысы генерал Виной армиядан дезертир болған тұтқындарды атуға бұйрық берді. Тұрақты әскерлердің командирі полковник Жорж Эрнест Буланже одан да әрі барып, барлық төрт тұтқынды дереу атуға бұйырды. Алдағы апталарда қарумен тұтқынға алынғандарды ату жиі кездесетін жағдайға айналды. Осы алғашқы сәтсіздікке қарамастан, Коммуна басшылары француз армиясының сарбаздары Монмартрда болғандай, ұлттық гвардияшыларға оқ атудан бас тартады деп сенді. Олар үш бағытта шабуылға көшуге дайындық жасады, онда 27 000 ұлттық гвардияшы қатысатын болды. Олар 24 сағат ішінде Версаль сарайының қақпаларында кездесуі тиіс еді. Олар 3 сәуір күні таңертең атты әскердің қорғауысыз, артиллериясыз, азық-түлік пен оқ-дәрісіз және жедел жәрдем көліктерісіз алға жылды. Олар қала сыртындағы бекіністерден өтіп, олардың ұлттық гвардияшылар бақылауында деп ойлады. Бірақ шындығында армия 28 наурызда тасталған бекіністерді қайта басып алған еді. Ұлттық гвардия көп ұзамай қатаң артиллериялық және мылтық атысына тап болды, қатарларын бұзып, Парижге қашып кетті. Тағы да қарулы ұсталған ұлттық гвардияшылар армия бөлімдері тарапынан атылды.

Тұтқындар туралы жарлық

Коммуна басшылары әскердің тұтқындарды атқаруына жауап ретінде 5 сәуірде жаңа бұйрық – «Кермандар жөніндегі жарлық» қабылдады. Жарлыққа сәйкес, Версаль үкіметімен байланысы бар деп айыпталған кез келген адам дереу тұтқындалып, түрмеге қамалып, арнайы айыптау жөніндегі қазылар алдында сотталуы мүмкін. Қазылар алдында сотталғандар «Париж халқының кепілдері» болады. 5-бапта: «Париж Коммунасы үкіметінің жақтасы немесе әскери тұтқынның әрбір атқарылуы дереу 4-бап бойынша ұсталған кепілдердің үш еселенген санының атқарылуымен бірге жүреді» делінген. Әскери тұтқынды қазылар алдына әкеледі, олар оны босатуды немесе кепіл ретінде ұстауды шешеді. Жаңа жарлық бойынша бірнеше көрнекті дін қызметкерлері дереу тұтқындалды, олардың ішінде Мадлен шіркеуінің пасторы аббат Дегерри және Мазас түрмесінде қамалған Париж архиепискобы Жорж Дарбой болды. Версальдегі Ұлттық Ассамблея келесі күні жарлыққа жауап берді; ол әскери трибуналдарға күдіктілерді 24 сағат ішінде соттап, жазалауға рұқсат беретін заң қабылдады. Эмиль Зола былай деп жазды: «Осылайша, біз, Париж азаматтары, екі қорқынышты заңның арасында қалдық; Коммуна қайта әкелген күдіктілер туралы заң және Ассамблея міндетті түрде бекітетін жедел жазалау туралы заң. Олар зеңбірекпен емес, жарлықтармен соғысады». Коммуна құлағанға дейін жүзге жуық кепіл, оның ішінде архиепископ та атылды.

Радикалдылық

Сәуір айында Макмахон әскерлері Парижге жақындаған кезде Коммуна ішінде әскери қорғанысқа басымдық беруге, әлде саяси және әлеуметтік бостандықтар мен реформаларға басымдық беруге қатысты дау туды. Көпшілігі, соның ішінде бланкистер мен радикалды революционерлер, Пяттың «Кек алушысы» және Вермерштің «Әке Дюшен» газеттері әскери басымдықты қолдады. «Коммуна», «Әділет» және Валлестің «Халықтың айқайы» басылымдары авторитарлық үкімет олар құруға тырысқан әлеуметтік республиканы жояды деп қорқып, алаңдады. Біраз уақыттан соң Коммуна Кеңесі күшті қарсылыққа қарамастан, 1793-94 жылдардағы Террор режимін жүзеге асырған комитет үлгісіндегі және оның атымен аталған Қоғамдық қауіпсіздік комитетін құруға дауыс берді. Комитеттің атынан туындаған мағынасының салдарынан Коммуна мүшелерінің көптегені Қоғамдық қауіпсіздік комитетінің құрылуына қарсы болды. Комитетке Коммунаның жауларын іздеу және тұтқындауға кең өкілеттік берілді. Рауль Риго басқарып отырған комитет, көбінесе мемлекетке қарсы қызмет, жаумен байланыс немесе Коммунаға құрметсіздік жасау күдігімен бірнеше адамды тұтқындауға кірісті. Тұтқындалғандардың арасында 1851 жылдың желтоқсанында революционерлердің өлтірілуіне себепкер болды деп айыпталған Инвалидтер губернаторы, генерал Эдмонд Чарльз де Мартимпрей, сондай-ақ Густав Клюзерет сияқты Ұлттық гвардияның соңғы командирлері де болды. Жоғары діни лауазымды тұлғалар тұтқындалды: архиепископ Дарбой, генерал-викарий Аббе Лагард және Мадлен шіркеуінің пасторы Аббе Дегерри. Коммунаның кейбір қорғаушылары, соның ішінде Виктор Гюго, 21 сәуірде Брюссельде жарияланған «Қиямет болмайды» атты өлеңінде, жазалау шаралары үшін кепілге алу саясатын айыптады. 12 сәуірде Риго архиепископ Дарбой мен бірнеше басқа дін қызметкерлерін тұтқынға алынған Бланкимен алмастыруды ұсынды. Тьер бұл ұсыныстан бас тартты. 14 мамырда Риго экстремалды солшыл көшбасшы үшін 70 кепілді алмастыруды ұсынды, бірақ Тьер тағы да бас тартты.

Ұлттық гвардияның құрамы

Париждегі әрбір дені сау ер адам Ұлттық гвардияның мүшесі болуға міндетті болғандықтан, 6 мамырда Коммунаның қағазда 200 000 адамнан тұратын әскері болды; нақты саны әлдеқайда төмен, шамамен 25 000 мен 50 000 адам арасында еді. Мамыр айының басында Ұлттық гвардияның 20 пайызы рұқсатсыз қаңғып кеткен. Коммунаның соңына қарай 43 522 тұтқынға алынды, 7 000-ден 8 000-ға дейін коммунарлар шетелге жер аударылды, ал шамамен 10 000-нан 15 000-ға дейін коммунарлар қаза тапты, бұл Коммунаның жалпы күшін шамамен 65 000 адамнан құрады. Ұлттық гвардияның қару-жарақ қоймасында жүздеген зеңбіректер мен мыңдаған мылтықтар болды, бірақ зеңбіректердің жартысы ғана және мылтықтардың үштен екісі ғана қолданылды. Париж қамалды қабырғаларына ауыр теңіздік зеңбіректер орнатылған, бірақ оларды қолдануға дайын ұлттық гвардияшылардың саны аз болды. Сәуірдің соңы мен 20 мамыр аралығында оқытылған артиллериялықтардың саны 5 445-тен 2 340-қа дейін азайды. Ұлттық гвардия офицерлері сарбаздармен сайланды, олардың басшылық қабілеттері мен әскери дағдылары әртүрлі болды. 1 мамырда қызметтен босатылған Ұлттық гвардия қолбасшысы Густав Клузере армияда тәртіпті күшейтуге тырысты, көптеген сенімсіз бөлімшелерді таратып, солдаттарды үйде емес, казармаларда орналастырды. Ол әскери тәжірибесі бар офицерлерді, әсіресе 1863 жылы Ресейдің қаңтар көтерілісін басуынан кейін Францияға қашқан поляктарды жұмысқа алды; олар Коммунаның соңғы күндерінде маңызды рөл атқарды. Осы офицерлердің бірі – генерал Ярослав Домбровский (Jarosław Żądło Dąbrowski), поляк аристократы және бұрынғы Ресей императорлық армиясының офицері, ол Сенаның оң жағалауындағы Коммуна күштерінің қолбасшысы болып тағайындалды. 5 мамырда ол Коммунаның бүкіл армиясының қолбасшысы болып тағайындалды. Домбровский осы лауазымда 23 мамырға дейін болды, содан кейін қаланың баррикадаларын қорғау кезінде қаза тапты.

Исси фортын басып алу

Париждің айналасындағы маңызды стратегиялық нысандардың бірі – Форт-Исси, қаланың оңтүстігінде Версаль қақпасына жақын орналасқан. Ол армияның Парижге кіру жолын кесіп тұрды. Форт гарнизонына бұрынғы механик және белсенді Бланкист Леон Меги қолбасшылық етті. Ол полицейді өлтіргені үшін 20 жылға қатаң еңбекке кесілген еді. Бостандыққа шыққаннан кейін, ол Марсель префектурасын радикалды революционерлердің бақылауына алды. Парижге оралған соң, 13 сәуірде Ұлттық гвардияның Орталық комитеті оған полковник шені беріп, Форт-Иссиге басшылық етуді тапсырды. Армия қолбасшысы генерал Эрнест де Сисси фортты жүйелі түрде қоршап, үш күн, үш түн бойы ауыр бомбалау жүргізді. Сонымен қатар, маршал МакМахонның рұқсатымен Сисси полковник Мегиге фортты қорғаушылардың өмірін сақтап қалуды ұсынды. Егер фортты тапсырса, олар мүліктері мен қаруларымен бірге Парижге оралуға мүмкіндік алады. Полковник Меги бұйрық берді, және 29-30 сәуір түнінде сарбаздардың көп бөлігі фортты эвакуациялап, Парижге қайтып келді. Бірақ эвакуация туралы ақпарат Ұлттық гвардияның Орталық комитетіне және Коммунаға жетті. Генерал Сисси мен Версаль армиясы фортты басып алуға асыққанда, Ұлттық гвардия күшін жіберіп, барлық бекіністерді қайта басып алды. Ұлттық гвардия қолбасшысы генерал Клузерет қызметтен босатылып, түрмеге қамалды. Генерал Сисси фортты қарқынды бомбалауды жаңартты. Қорғаушылар 7-8 мамыр түніне дейін қарсылық көрсетті, бірақ одан әрі шабуылдарға төтеп бере алмай, кері шегінуге мәжбүр болды. Ұлттық гвардияның жаңа командирі Луи Россель қысқа хабарлама таратты: "Исси фортының үстінде үш түсті ту желбіреп тұр, кеше гарнизон оны тастап кетті". Фортты тастап кетуі Коммунаның Россельді қызметтен босатып, оның орнына ынталы Коммунар, бірақ әскери тәжірибесі жоқ журналист Делесклюзді тағайындауына себеп болды. МакМахон армиясы Париж қабырғаларына қарай жүйелі түрде жылжып келе жатқанда, қызыл қанды шайқастар болды. 20 мамырда МакМахонның Монтрету, Мон-Валериан, Булонь, Исси және Ванв қалаларындағы артиллериялық батареялары қаланың батыс аудандарына – Отейль, Пасси және Трокадероға оқ-дәрілерді атты. Оқтар Этуалға жақын жерге түсті. Домбровски қала қабырғаларын қорғауға жіберген сарбаздарының қалаға шегінгенін хабарлады. Оның Ла Мюттеде 4000, Нёйиллиде 2000, Аньер мен Сен-Уэнде 200 сарбазы қалды. "Апатты болдырмау үшін артиллерияшылар мен жұмысшылар жетіспейді". 19 мамырда Коммунаның атқару комитеті бұрынғы әскери қолбасшы Клузеретті Исси бекінісін жоғалтқаны үшін соттауға жиналғанда, маршал МакМахон күштері Париж бекіністеріне енгені туралы хабар алды.

23 мамыр: Монмартр шайқасы; Тюйлери сарайының өртелуі

23 мамырда әскердің келесі мақсаты көтеріліс басталған Монмартр төбесі болды. Ұлттық гвардия төбе басының айналасына бөгеттер мен уақытша бекіністер тізбегін салып, оларды күзетіп отырды. Коммунаның басында әскерден алынған 85 пушка мен 20 жылдам атушы зеңбірек әлі де сол жерде болды, бірақ ешкім шабуыл күткен жоқ және олардың оқ-дәрілері, пороховые патрондары немесе оқытылған зеңбірекшілері болмады. Шаусей Клиньянкурдағы бір бөгеттің гарнизонының бір бөлігін, қала сыртындағы көптеген шайқастарға қатысқан, тойлы "Монмартрдың Қызыл Әйелі" Луиза Мишель бастаған шамамен отыз әйелден тұратын батальон қорғады. Оны қалыпты әскерлер ұстап алып, бөгеттің алдындағы траншеяға лақтырып жіберіп, өлгендей қалдырды. Ол қашып кетіп, көп ұзамай анасының тұтқындалуына жол бермеу үшін әскерге тапсырды. Ұлттық гвардия батальондары армияға қарсы тұра алмады; 23-ші күнінің түскісіне қарай қалыпты әскерлер Монмартрдың басына жетті, ал Солферино мұнарасында үш түсті ту көтерілді. Әскерлер 42 гвардияшыны және бірнеше әйелді тұтқындап, оларды генералдар Клемент Томас пен Лекомт жазаға кесілген Розиер көшесіндегі үйге алып барып, атып өлтірді. Рояль көшесінде әскерлер Мадлен шіркеуінің айналасындағы мықты бөгетті басып алды; 300 тұтқын қаруларымен бірге атып тасталды, бұл көтерілісшілердің бұқаралық жазалауларының ең үлкені болды. Сол күні ұлттық гвардияның әскери бөлімдері әскермен күресте сәл табысқа жетпей, үкіметтің символы болған қоғамдық ғимараттарды өртеп, кек алуды бастады. Коммунаның алғашқы басшыларының бірі Пол Брунел бастаған гвардияшылар май құюға арналған банкаларды алып, Рю-Рояль және Рю-дю-Фаубур-Сен-Оноре көшелеріне жақын ғимараттарды өртеп жіберді. Брунелдің үлгісімен гвардияшылар Рю-Сен-Флорентин, Рю-де-Риволи, Рю-де-Бак, Рю-де-Лилль және басқа көшелердегі ондаған ғимараттарды өртеп жіберді. Франция корольдерінің көпшілігінің резиденциясы болған Тюйлери сарайы Генрих IV-тен Наполеон III-ге дейін, бақшада отыз зеңбірегі бар үш жүзге жуық Ұлттық гвардия гарнизоны қорғады. Олар бір күн бойы тұрақты әскермен артиллериялық жекпе-жек өткізді. Кешкі сағат жетілер шамасында гарнизонның қолбасшысы Жюль Берже сарайды өртеп жіберу бұйрығын берді. Қабырғалар, едендер, перделер мен ағаш бұйымдары май мен терпентинмен суландырылды, ал оқ-дәріге толы шарап шелектері баспалдақ табанына және аулаға орналастырылды, содан кейін оттар қойылды. Өрт 48 сағатқа созылды және сарайдың ең оңтүстік бөлігін, Павильон де Флореден басқа, барлық бөліктері күйді. Берже "Готель де Вильге" мынадай хабарлама жіберді: "Патшалықтың соңғы іздері жоғалып кетті. Мен Париждің барлық ескерткіштеріне де солай болсын деп тілеймін". Тюйлерилер сарайымен байланысты Луврдің Ришелье кітапханасы да өртеніп, толығымен жойылды. Луврдің қалған бөлігі музей кураторлары мен өрт сөндірушілердің күшімен құтқарылды. Проспер Оливье Лиссагарей, кейін Элеонора Маркстың сүйіктісі, көптеген өрттер француз армиясының артиллериясы салдарынан болғандығын және Коммунадағы әйелдерді өртеп жіберу үшін қате айыптағандығын мәлімдеді. Кейінгі тарихшылардың консенсусы бойынша, ірі өрттердің көпшілігін Ұлттық гвардия және бірнеше ұйымдасқан коммунарлық топтар бастады; бірақ әйелдер бастаған өрттер азда болды. Мемлекеттік ғимараттардан басқа, Ұлттық гвардия Наполеон III режимімен байланысты бірқатар тұрғындардың үйлеріне, мысалы, Карменнің авторы, тарихшы және драматург Проспер Меримидің үйіне от жағуды бастады.

24 мамыр: "Отель де Виль" қонақ үйін өртеп жіберу; коммунарларды, архиепископты және тұтқындарды өлтіру

24 мамыр күні таңғы сағат екіде Брунел мен оның әскері әлі де Коммуна штаб-пәтері және оның бас директоры Делесклюз орналасқан Hotel de Ville қонақ үйіне келді. Залда жаралыларға көмек көрсетіліп жатты, ал Ұлттық гвардияның бірқатар офицерлері мен Коммуна мүшелері өз формаларын ауыстырып, азаматтық киім киіп, сақалдарын қырқып, қаладан қашуға дайындалып жатты. Делесклюз барлығына ғимараттан шығуға бұйрық берді, ал Брунелдің әскері оны өртеп жіберді. 24 мамырда күндіз, өртенген сарайлар мен министрліктерден қара түтін көтерілгенде шайқастар қайта басталды. Коммуна тарапынан ешқандай үйлестіру немесе орталық басшылық болмады, әр аудан өздігінен күресті. Ұлттық гвардия ыдырады, көптеген сарбаздар азаматтық киімге ауысып, қаладан қашып кетті, ал баррикадаларды қорғауға 10 000-нан 15 000-ға дейін коммунарлар қалды. Делесклюз штаб-пәтерін Hotel de Ville қонақ үйінен 11-ші округтің қалалық әкімшілігіне көшірді. Palais de Justice, Полиция префектурасы, Châtelet және Porte Saint Martin театрлары, сондай-ақ Сент-Эвсташ шіркеуі сияқты көптеген қоғамдық ғимараттар өртенді. Әділет сарайының көп бөлігі қирады, бірақ Сент-Шапель зардап көрмеді. Лувр, Король сарайы және Нотр-Дам соборындағы өрттер көп зиян келтірмей сөндірілді. Әскер әдепті түрде алға жылжуын жалғастырғанда, тұтқынға алынған коммунар сарбаздарын әскердің жазалап өлім жазасын орындауы да жалғасты. Париждің әртүрлі аймақтарында, Эколь-Политехник, Шатель, Люксембург сарайы, Парк-Монсо және басқа да жерлерде бейресми әскери соттар құрылды. Тұтқынға алынғандардың қолынан қару қолданғанын тексерді. Тұтқындар өзін таныстырды, екі-үш жандармнан тұратын сот үкім шығарды, тұтқындарды алып шығып, үкім дереу орындалды. Қаланың әртүрлі бөліктерінде әскер тарапынан өлім жазасына кесілгендердің саны артып келе жатқандығы туралы хабарлар тарағанда, коммунарлар да қарсылық ретінде өздері де өлім жазасын орындауға тырысты, бірақ бұл әрекет нәтижесіз болды. Қоғамдық қауіпсіздік комитетінің төрағасы Рауль Ригаут, Коммунаның рұқсатынсыз төрт тұтқынды атып тастады, кейін ол әскер патрулі тарапынан ұсталып, атып өлтірілді. 24 мамырда Ұлттық гвардия өкілдерінің делегациясы және Қоғамдық қауіпсіздік комитетінің мүшесі Густав Гентон 11-ші округтің қалалық әкімшілігінде орналасқан Коммуна штаб-пәтеріне келіп, Ла Рокет түрмесінде ұсталған тұтқындарды дереу атып тастауды талап етті. Коммунаның жаңа прокуроры Теофил Ферре ойланып, "Ла Рокет түрмесінің директорына алты тұтқынды атып тастауға бұйрық беріңіз" деп жазды. Гентон атыс жасауға еріктілерді іздеді және Ла-Рокет түрмесіне барды, онда көптеген тұтқындар сақталып тұрды. Гентонға тұтқындардың тізімі берілді, ол алты есімді таңдады, олардың ішінде Париж архиепископы Жорж Дарбой және үш дін қызметкері болды. Түрме бастығы М. Франсуа Коммунадан нақты бұйрық келмесе, архиепископты босатудан бас тартты. Гентон прокурорға көмекші жіберді, ол жазбасының төменгі жағына "әсіресе архиепископты" деп қосты. Архиепископ Дарбой мен тағы бес тұтқын түрме ауласына шығарылып, қабырғаға тізбектеліп, атып тасталды.

25 мамыр: Делесклюздің өлімі

24 мамырдың соңына қарай, тұрақты армия Латын кварталындағы көптеген барикадаларды тазартып, Париждің бес бөлігінің үш бөлігін бақылауға алды. МакМахонның штаб-пәтері Орсейде орналасқан еді. Көтерілісшілер тек 11-ші, 12-ші, 19-шы және 20-шы округтерді, сондай-ақ 3-ші, 5-ші және 13-шы округтердің бір бөліктерін ұстады. Делесклюзе және Коммунаның қалған 20-ға жуық басшылары Вольтер алаңындағы 13-ші округ әкімшілігінде болды. 13-ші округ пен Муффетар ауданынан шамамен 1500 ұлттық гвардияшы, орыстарға қарсы көтеріліске қатысқан поляк эмигрант Валери Вроблевскийдің басшылығымен, генерал де Сисси басқаратын үш бригадаға қарсы қызыл қанды шайқас болды. 25-ші күні көтерілісшілер 13-ші округ әкімшілігінен айырылып, Жанна д'Арк алаңындағы барикадаға көшті, онда 700 адам тұтқынға алынды. Вроблевский және оның бірнеше серіктері 11-ші округ әкімшілігіне қашып, онда Коммунаның бас атқарушысы Делесклюземен кездесті. Коммунаның басқа да бірнеше жетекшілері, соның ішінде Брунель жараланды, ал Пят із-түзсіз жоғалып кетті. Делесклюзе Вроблевскиге Коммуна күштеріне басшылық етуді ұсынды, бірақ ол жеке сарбаз ретінде күресуді артық көргендіктен бас тартты. Сағат жеті жарымға қарай Делесклюзе өзінің қызыл лентасын тағып, қарусыз Шат-д'Эу алаңындағы барикадаға шығып, сарбаздарға көрінді де, дереу атып өлтірілді.

26 мамыр: Бастилия алаңын басып алу; тағы да өлім жазалары

26 мамыр күні түстен кейін, алты сағатқа созылған қаһарлы шайқастан кейін, тұрақты армия Бастилия алаңын басып алды. Ұлттық гвардия әлі де 3-ші округтің бір бөлігін – Карро дю Темплден Артс-э-Метьелерге дейін – ұстап тұрды, сондай-ақ Бюттс-Шомон мен Пьер-Лашездегі бекіністерінде артиллериясы бар еді, олар Канал Сент-Мартен бойындағы тұрақты армия күштерін атқылап тұрды. Комиссар Антуан Клавье және Ұлттық гвардия полковнигі Эмиль Гойс басқаратын бірнеше ондаған ұлттық гвардияшылардан тұратын топ Ла-Рокет түрмесіне жетіп, қару қолданып, соңғы тұтқындарды талап етті: он дін қызметкері, отыз бес полицей мен жандарм және екі азамат. Олар оларды алдымен 20-шы округтің қалалық әкімшілігіне алып барды, бірақ сол округтің Коммуна басшысы қалалық әкімшілігін орындау орны ретінде пайдалануға рұқсат бермеді. Сондықтан Клавье мен Гойс оларды Хаксо көшесіне жеткізді. Тұтқындарға ұлттық гвардияшылар мен азаматтардан құралған үлкен және ашулы топ қосылды, олар тұтқындарды қорлап, түкіріп, ұрып-соқты. Ашық алаңға жеткенде, оларды қабырғаға тізіп, ондап-ондап атып өлтірді. Халықтың арасындағы ұлттық гвардияшылар да атыс жасады. Тұтқындарға барлық жақтан оқ атылды, содан кейін оларды мылтық сабымен ұрып, штыкпен жаралады. Коммунаның қорғаушысы Проспер Оливье Лиссагарейдің мәлімдемесіне сәйкес, қанды аптада Коммуна барлығы 63 адамды өлімге жіберді.

27-28 мамыр: Соңғы шайқастар; Père-Lachaise зиратында өлім жазасы

27 мамыр күні таңертең генералдар Гренье, Ладмиро және Монтодонның тұрақты әскер сарбаздары Батт-Шомон биіктіктеріндегі Ұлттық гвардия артиллериясына шабуыл жасады. Түстен кейін биіктіктерді француз шетелдік легионының бірінші полкі басып алды. Ұлттық гвардияның соңғы бекіністерінің бірі – шамамен 200 адам қорғаған Пэр-Лашез зираты болды. Кешкі сағат 6-да әскер қақпаларды артиллериямен бұзып, бірінші теңіз жаяу әскері полкі зиратқа шабуыл жасады. Түнге дейін қабірлердің маңында қатыгез шайқас болды, соңында соңғы коммунардтар тұтқынға алынды. Тұтқынға алынған гвардияшылар зират қабырғасына алып барылып, атып тасталды. Ұлттық гвардия офицерлерінен құралған тағы бір тұтқын тобы Мазас түрмесінде және Ла-Рокет түрмесінде жиналды. Олар әскери трибуналда қысқа сот отырысынан өтті, өлім жазасына кесіліп, содан кейін Пэр-Лашезге жеткізілді. Олар сол қабырғаның алдында тізімге тұрып, топ-топ болып атылып, олармен бірге жалпы қабірге жерленді. Осы топтың ішінде бір әйел болды, қанды аптада әскердің атқан жалғыз әйел. Қабырға қазір Коммунардтар қабырғасы деп аталады және жыл сайын Коммунаның құрметіне арналған еске алу шаралары өткізіледі. 28 мамырда тұрақты әскер Коммунаның қалған позицияларын басып алды, олар аз ғана қарсылық көрсетті. Таңертең тұрақты әскер Ла-Рокет түрмесін басып алып, қалған 170 кепілді босатті. Әскер Хако көшесіндегі Ұлттық гвардия позициясынан 1500 тұтқынды, ал Пэр-Лашездің жанындағы Деррожадан тағы 2000 тұтқынды ұстады. Рампоноу және Турвиль көшелеріндегі бірнеше бекіністер түстен кейінге дейін тұрып берді, содан кейін барлық қарсылық тоқтатылды.

Тұтқындар мен жер аударылғандар

Француз армиясы Қанды апта кезінде және одан кейін 43 522 тұтқынды ресми түрде тіркеді. Олардың 1054-і әйелдер, ал 615-і 16 жасқа толмағандар еді. Оларды 150-200 адамнан тұратын топтарда, атты әскерлердің сүйемелдеуімен Версальге немесе Сатори лагеріне жеткізіп, сотқа дейін тығыз және санитарлық талаптарға жатпайтын жағдайда ұстады. Тұтқындардың жартысынан астамы, 22 727 адам, жеңілдетілген жағдайлар немесе гуманитарлық себептермен сотқа дейін босатылды. Коммуна кезінде Париж ресми түрде қоршау астында болғандықтан, тұтқындар әскери трибуналдарда сотталды. 15 895 тұтқынға қатысты сот өтті, олардың 13 500-і кінәлі деп танылды. 95 адам өлім жазасына кесілді, 251 адам мәжбүрлі еңбекке, 1169 адам, көбінесе Жаңа Каледонияға жер аударылды, 3147 адам қарапайым жер аударылды, 1257 адам жеке камераға, 1305 адам бір жылдан астам мерзімге, ал 2054 адам бір жылдан кем мерзімге түрмеге кесілді. 7 тамыздан бастап аман қалған және тұтқындалған Коммуна басшылары үшін жеке және ресми сот өтті, соның ішінде тұтқындарға өлім жазасын қол қойған Теофил Ферре және Вендом алаңындағы бағананы жоюды ұсынған суретші Густав Курбе. Оларды жеті жоғары шенді әскери офицерлерден тұратын алқа сотты. Ферре өлім жазасына кесілді, ал Курбе алты айға бас бостандығынан айырылды, содан кейін бағананы қайта құру шығындарын төлеуге міндеттелді. Курбеге басқа Коммуна басшыларына қарағанда жеңіл жаза тағайындалды: алты ай түрме және бес жүз франк айыппұл. Жазаның бір бөлігін Париждегі Сен-Пелажи түрмесінде өткізіп, оған сурет салуға қажетті құралдар берілді, бірақ модельдерді шақыруға рұқсат етілмеді. Ол гүлдер мен жемістердің көптеген натюрморттарын салды. Ол босатылды, бірақ бағананы қайта құруға ақша төлей алмады. Ол Швейцарияға жер аударылып, төлемді жасамай қайтыс болды. 1871 жылдың қазан айында Ұлттық Ассамблея комиссиясы үкімдерді қарап шықты: 310 сотталған кешірілді, 286-сының жазасы қысқартылды, ал 1295-і жеңілдетілді. 270 адамға өлім жазасы берілгендердің ішінде (175-і қашықта болғанда) 25 адам атылып өлтірілді, оның ішінде Ферре және өлім жазасына тұтқындарды іріктеген Густав Жантон. Мыңдаған коммунардтар, соның ішінде Феликс Пьят сияқты басшылар, шайқас аяқталғанға дейін Парижден қашып, жер аударылды: шамамен 3500 адам Англияға, 2000-3000 Бельгияға және 1000 Швейцарияға. 1879 жылдың 3 наурызында жартылай кешірім берілді, бұл Жаңа Каледонияға жіберілген 600 жер аударылғанның 400-іне және қамаудағы 2400 тұтқынның 2000-ына елге оралуға мүмкіндік берді. 1880 жылдың 11 шілдесінде жалпы кешірім берілді, бұл қалған 543 сотталған тұтқынға және 262 адамға Францияға оралуға рұқсат етілді.

Шығындар

Тарихшылар қанды аптада қаза тапқан коммунарлардың санын ұзақтан бері талқылап келеді. Генерал Феликс Антуан Апперттің ресми әскери есебінде тек әскердің жоғалғандары туралы мәлімет болды, олар сәуір мен мамыр аралығында 877 адам қаза тапты, 6 454 адам жараланды және 183 адам хабарсыз жоғалды. Есепте коммунарлардың зардап шеккендері туралы ақпарат «өте толық емес» деп бағаланды. Қанды аптадағы қаза болғандар туралы мәселе 1871 жылғы 28 тамыздағы Ұлттық Ассамблея отырысында маршал МакМахон куәлік бергенде көтерілді. Депутат М. Вашеро оған: «Бір генерал маған соғыста, баррикадаларда немесе шайқас аяқталғаннан кейін 17 000 адам қаза тапқанын айтты», – деді. МакМахон: «Бұл бағаның негізі неде екенін білмеймін, менің ойымша, бұл асыра сілтеу. Мен тек көтерілісшілер бізден көп шығынға ұшырады деуге болады», – деп жауап берді. Вашеро сөзін жалғастырды: «Бұл сан, мүмкін, барлық қоршауға және Исси мен Ванвестегі шайқастарға қатысты болар». МакМахон: «Сан асыра сілтеу», – деді. Вашеро тағы да: «Маған бұл ақпаратты генерал Апперт берді. Ол өлгендер мен жараланғандарды біріктірген болуы мүмкін». МакМахон: «Бұл басқа мәселе», – деп жауап берді. 1876 жылы қанды аптада баррикадаларда күрескен және Лондонға жер аударылған Проспер Оливье Лиссагарей Коммунаның өте танымал және жақтас тарихын жазды. Ол кітабының соңында: «Қанды аптаның құрбандарының нақты санын ешкім білмейді. Әскери сот департаментінің басшысы 17 мың адам атылғанын мәлімдеді». Бұл дұрыс емес, Апперт мұндай мәлімдеме жасаған жоқ, ол тек тұтқындар туралы айтқан. «Париж қалалық кеңесі он жеті мың мәйітті жерлеу үшін ақша төледі, – деп жалғастырды Лиссагарей. – Бірақ көптеген адамдар Парижден тыс жерде өлтірілді немесе өртеліп, жойылды». Кейінгі тарихшылар, соның ішінде Роберт Томбс, Лиссагарейдің қала төлеген он жеті мың жерлеу туралы сілтемесінің бастауын таба алмады және Лиссагарей мыңдаған коммунарлардың Парижден тыс жерде өртеліп немесе жерленгенін дәлелдемеді. «Жиырма мыңға дейін айтуға болады, бұл офицерлердің мойындаған саны», – деп қорытындылады Лиссагарей. Бірақ МакМахон мен Апперт жиырма мың адам қаза тапқанын «мойындаған» жоқ, екеуі де бұл санды асыра сілтеу деп айтты. Альфред Кобан мен Бенедикт Андерсон. Владимир Ленин Лиссагарейдің бағасы үстем таптың қатыгездігін көрсетіп тұрғанын айтты: «Көшелерде 20 000 адам қаза тапты. Сабақ: буржуазия еш нәркеден де қайтармайды». 1878 және 1880 жылдар аралығында француз тарихшысы және Француз академиясының мүшесі Максим Дю Камп «Les Convulsions de Paris» атты жаңа тарихын жазды. Дю Камп Коммунаның соңғы күндерін көрді, өрт сөнгеннен кейін көп ұзамай Тюильри сарайына кірді, солдаттардың коммунарларды атып тастауын және көшедегі мәйіттерді көрді. Ол қаза болғандардың санын зерттеді және Париж зираттарын тексеру кеңсесінің жазбаларын зерттеді, олар өлгендерді жерлеуге жауапты болды. Олардың жазбаларына сүйене отырып, ол 20 мен 30 мамыр аралығында 5 339 коммунардың мәйіті көшелерден немесе Париж моргынан қала зираттарына жерлеу үшін әкетілгенін хабарлады. 24 мамыр мен 6 қыркүйек аралығында зираттарды тексеру кеңсесі 48 жердегі уақытша қабірлерден қосымша 1 328 мәйіт табылып, оның ішінде Буттс-Шомон паркінің жанындағы ескі карьерлерден 754 мәйіт табылды, барлығы 6 667 адамды құрады. Марксистік сыншылар Дю Камп пен оның кітабына шабуыл жасады; Колетт Уилсон оны «Коммунаның реакциялық естелігін құру мен таратудағы маңызды мәтін» деп атады, ал Пол Лидский оны «коммунарларға қарсы әдебиеттің библиясы» деп атады. 2012 жылы тарихшы Роберт Томбс Париж зираттарының жазбаларын қайта зерттеді және қаза болғандардың саны 6 000 мен 7 000 аралығында екенін анықтады, бұл Дю Камптың зерттеулерін растады. Бұл сан Француз революциясы кезіндегі террорлық билік кезінде орындалған 16 594 ресми өлім жазасымен тең немесе одан да көп болуы мүмкін.

Қазіргі заманғы суретшілер мен жазушылар

Француз жазушылары мен суретшілері Коммунаға қатысты қатаң пікір білдірді. Густав Курбе Коммунаға қатысқан ең көрнекті суретші болды, күдікті жауларды атуын сынға алса да, ынталы қатысушы және қолдаушысы болды. Ал жас Анатоль Франс Коммунаны "Қылмыскерлер комитеті, хулигандар тобы [fripouillards], қылмыс пен ақымақтық үкіметі" деп сипаттады. Күнделік жазушы Эдмонд де Гонкур "Қанды аптадан" үш күн өткен соң: "Қан төгу толыққанды жүзеге асырылды, және халықтың бүлікші бөлігін өлтіру арқылы мұндай қан төгу келесі революцияны кейінге жылдырады. Ескі қоғам тыныштық үшін жиырма жыл күте алады" деп жазды.

23 сәуірде 1848 жылғы революцияға қатысқан, жарықтан республикашыл Джордж Сан қарсы пікір білдірді. Ол: "Қорқынышты оқиға жалғасуда. Олар құн төлеуді талап етеді, қорқытады, тұтқындайды, соттайды. Олар барлық қалалық әкімшіліктерді, қоғамдық мекемелерді басып алды, оқ-дәрі мен азық-түлік қорын тонап жатыр. Мен Парижден келдім, кіммен сөйлесуді білмеймін. Мен тұншығып тұрмын. Мен қатты ренжідім, немесе, керісінше, рухым құлап кетті. Бұл қираған ғимараттар Париждің үлкен ақымақтығымен салыстырғанда ештеңе емес. Өте сирек жағдайларды қоспағанда, барлық адамдар маған тек қана ауыр киім киюге лайық болып көрінді. Халықтың жартысы екінші жартысын асып тастауға асығады, олар да осылай жауап қайырады. Бұл жаяу жүргіншілердің көзінен анық көрінеді. Виктор Гюго Тьерді оның көзқарасының тарлығы үшін кінәлады. Үкімет оқ-дәрілерді тартып ала алмағаны туралы хабар алғаннан кейін ол күнделігіне: "Ол оқ-дәрі бөшкесіне оқшаулау салған. Тьерс – алдын ала ойланбағандық" деп жазды. Екінші жағынан, ол Коммунаны сынға алды, бірақ Коммунарларға жанашырлық танытты. Сәуірдің басында ол жаңадан қайтыс болған ұлының отбасына қамқорлық жасау үшін Брюссельге көшіп келді. 9 сәуірде ол: "Қысқасы, бұл Коммуна Ұлттық Ассамблеяның қатыгездігі сияқты ақымақтық. Екі жақтан да ақымақтық" деп жазды. 25 мамырда, Қанды аптада ол: "Адамгершіліксіз әрекет; олар Парижге от қойды. Олар өрт сөндірушілерді Брюссельге дейін іздеді" деп жазды. Бірақ репрессиядан кейін ол Коммуна мүшелеріне баспана беруді ұсынды, ол "жақсы сайланған, мен ешқашан мақұлдаған емеспін" деді. Бірақ 1 маусымда, соғыс біткеннен кейін, оның үні өзгерді: "Әскери соттар әлі де жиналып жатыр, жазалаулар жалғасуда, бірақ саны азайды, бұл рас. Өлім жазасына кесілгендердің дауысы әлі күнге дейін қалада естіліп тұрады, бұл Париждің өлім жазасынан шаршағанын көрсетеді. Парижге бәрімізге оқ атып жатқандай көрінеді. Париж Коммуна мүшелерінің атуына наразы емес, ол күнәсіз адамдардың атуына наразы. Ол үйірде кінәсіз адамдар бар деп санайды, әр өлім жазасына дейін, кем дегенде, бір рет шынайы тергеу жүргізілуі керек деп санайды. Соңғы оқ атылудың эхосы тоқтаған кезде, от пен қырғыннан дірілдеп, қасірет шегіп жатқан миллион адамды сауықтыру үшін үлкен мейірімділік қажет болады."

Анархистер

Анархист философ Джордж Вудкок: "Коммунаның қызметіне, әсіресе қоғамдық қызметтерді ұйымдастыруға әртүрлі анархистік топтардың мүшелері, соның ішінде мутуалистер Курбе, Лонге және Верморель, либертариандық коллективистер Варлин, Малон және Лефранге, бакунистер Эли және Элизе Реклюс, сондай-ақ Луиза Мишель елеулі үлес қосты" деді. Анархист Михаил Бакунин Коммунаның жақтаушысы болды. Ол Коммунаны ең алдымен "мемлекетке қарсы көтеріліс" деп қарастырды және Коммундарды мемлекетті ғана емес, революциялық диктатураны да қабылдамағаны үшін мақтады. Луиза Мишель Париж Коммунасының маңызды қатысушысы болды, бірақ ол Коммунадан кейін жер аударылғанға дейін анархистік ілімдермен ресми түрде танысқан жоқ. Бастапқыда ол жедел жәрдемде жұмыс істеп, баррикадаларда жарақат алғандарды емдеді. Париж қоршауы кезінде ол пруссиялықтарға қарсы тұруды қажырлы түрде уағыздады. Коммуна құрылғаннан кейін ол Ұлттық гвардияға қосылды. Ол Тьерді өлтіруді ұсынды және Париждің берілуіне кек алу үшін оны жоюды ұсынды. 1871 жылғы желтоқсанда ол 6-шы соғыс кеңесіне шақырылып, үкіметті құлатуға тырысу, азаматтарды қарулануға шақыру, қару қолдану және әскери киім кию сияқты айыптар тағылды. Ол Коммунадан ешқашан бас тартпайтынына ант беріп, судьяларды өлім жазасына кесуге батыл шақырды. Сот материалдарына сәйкес, Мишель сотта: "Еркіндік үшін соққан әрбір жүрек тек бір-екі оқтан басқа ештеңеге лайық емес болса, мен де өз үлесімді талап етемін. Егер маған өмір беруге келісерсіздер, мен кек алу үшін ешқашан тынбаймын" деді. Мишель жазалау мақсатында жер аударылды. 1871 жылғы Париж Коммунасынан кейін анархистік қозғалыс, бүкіл жұмысшылар қозғалысы сияқты, күйреп, көп жылдар бойы ауыр зардап шекті.

Марксизм

Коммунистер, солшыл социалистер, анархистер және басқалары Коммунаны азатталған қоғамның үлгісі немесе алдын ала бейнесі ретінде қарастырды, саяси жүйе төменнен бастау алатын қатысу демократиясына негізделген. Маркс пен Энгельс, Бакунин және кейіннен Ленин, Коммунаның шектеулі тәжірибесінен маңызды теориялық сабақтарды (әсіресе "пролетариат диктатурасы" және "мемлекеттің жойылуы" тұрғысынан) алуға тырысты. Маркс, Коммуна кезінде жазылған "Франциядағы азамат соғысы" (1871) еңбегінде Коммунаның жетістіктерін мақтап, оны болашақ революциялық үкіметтің прототипі, пролетариатты азат етудің "соңғы құралдары табылған түрі" деп сипаттады. Маркс былай деп жазды: "Коммунасы бар жұмысшы Парижi жаңа қоғамның жарқын хабаршысы ретінде мәңгілікке сақталсын. Оның шейіттері жұмысшы табының ұлы жүрегіне орналасқан. Оның жойғыштарын тарих мәңгілік айып тастады, олардың дін қызметкерлерінің тілегі оларды құтқара алмайды". Бірақ кейін Маркс жеке өмірінде Коммунаға қатысты басқаша, сын көзқарас білдірді. 1881 жылы ол голланд досы Ниувенхаусқа жазған хатында: "Коммуна – ерекше жағдайлардағы қала көтерілісі ғана болды, сонымен қатар Коммунаның көпшілігі социалистік болған жоқ және бола да алмады. Бірақ ақылға келгенде, олар Версальмен халықтың көпшілігіне пайдалы келісімге келуі мүмкін еді, бұл шын мәнінде жалғыз мүмкіндік еді". Энгельс серігіне қосылып, тұрақты армияның болмауы, "кварталдардың" өзін-өзі бақылауы және басқа да ерекшеліктері Коммунаның бұрынғы, репрессивті мағынадағы "мемлекет" еместігін көрсетті. Бұл мемлекеттің жойылуына бағытталған өтпелі форма болды. Ол кейін Ленин мен большевиктер қолданған атақты терминді пайдаланды: Коммуна, оның айтуынша, алғашқы "пролетариат диктатурасы", жұмысшылар басқаратын және жұмысшылардың мүддесі үшін жұмыс істейтін мемлекет. Бірақ Маркс пен Энгельс Коммунаның әлсіздіктерін және қателіктерін де талдады, оның ішінде француз халқының қалған бөлігімен байланыса алмауы, мемлекеттік аппаратты толыққанды қайта ұйымдастыра алмауы, Орталық комитетінің өкілдік жиналысқа билікті тым ерте тапсыруы, шегініп келе жатқан буржуазияны дереу қумайы және Франция мен Пруссияның Коммунаға қарсы бірігу мүмкіндігін мойындамауы. Келіспеушіліктің тағы бір мәселесі – антиавторитарлық социалистердің билікті басып алу және уақытша өтпелі мемлекет тұрғысынан коммунистік көзқарасқа қарсылығы болды: анархистер жалпы ереуілді және Коммунадағыдай орталықтандырылмаған жұмысшы кеңестерін құру арқылы мемлекеттің дереу таратылуын жақтады. Ленин, Маркс сияқты, Коммунаны "пролетариат диктатурасының" тірі мысалы деп есептеді. Бірақ ол Коммунарларды өздерінің жағдайын қамтамасыз ету үшін жеткілікті іс-қимыл жасамағаны үшін сынады, екі қателікті атап өтті. Біріншісі, Коммунарлар "елде жоғары [капиталистік] әділдік орнату арманына алданып, жарты жолда тоқтады, мысалы, банктер сияқты институттар қолға алынбады". Екіншісі, олардың "артық кеңпейілділігі" оларды "сынып жауынан құтылудан" алды. Лениннің пікірінше, Коммунарлар "азамат соғысында тікелей әскери операциялардың маңыздылығын бағаламады; Версальге қарсы шешуші шабуыл жасаудың орнына, Париждегі жеңісін бекітуге және Версаль үкіметіне қара күштерді жинап, мамыр айының қанды аптасына дайындалуға уақыт берді". 1926 жылы Мао Цзэдун "Париж Коммунасын еске алудың маңыздылығы" атты еңбегін жариялады. Лениннің талдауына ұқсас, Мао Коммунаның сәтсіздігінің екі себебі бар екенін жазды: 1) оны басқаратын біріккен және тәртіпті партияның болмауы және 2) олар өз жауларына тым мейірімді болды. Алайда, соңғы зерттеулерде Коммунаның атақты әйел өрт сөндірушілері немесе "петролеустер" көбінесе миф екені айтылды. Лиссагарейдің сөзіне сүйенсек, осы мифтің арқасында мамыр айының соңында Парижде жүздеген жұмысшы әйелдер "петролеустер" деп жалған айыпталғандықтан өлтірілді, бірақ ол бұл пікірін растайтын ешқандай дәлел келтірмеді. Лиссагарей сонымен қатар француз армиясының артиллерия атысы қанды аптада қаланы жалмап кеткен өрттердің жартысына жауапты екенін мәлімдеді. Алайда, Тюильри сарайының қираған жерлерінің, Де Виль қонақ үйінің және басқа да көрнекті үкіметтік ғимараттардың суреттері сыртқы жағында оқ атылмайтынын, ал ішкі жағы толыққанды өрттен зардап шеккенін көрсетті; және Нью-Йоркке қашып кеткен Жюль Берже сияқты көрнекті Коммунарлар, ең ...

Тьердің дағдарысты қалай шешкені туралы академиялық дау

Тарихшы Ж. П. Т. Бюри Тьер дағдарысты аяусыз, бірақ табысты жолмен шешті, осылайша Үшінші Республикаға берік негіз берді деп санайды. Оның айтуынша, "көптеген экстремистердің жер аударылуы жаңа Республиканың бейбіт әрі тәртіпті дамуына мүмкіндік берді". Бұл пікірді француз тарихшысы Ален Плесси де бөліседі, ол "коммунарларды жаншу [ ] ақыр соңында Үшінші Республиканың пайда болуын жеңілдету үшін болды" деп жазады. Дэвид Томсонның пікірінше, Тиердің ауыр жеңіліске ұшырап, көптеген фракцияларға бөлінген елдің бірлігін қалпына келтіру үшін басқа жолы болмады. Тағы бір француз тарихшысы Пол Лидскийдің айтуынша, Тьер басты газеттер мен жетекші зиялы қауымның "әлеуметтік және демократиялық зиянкестерге" (Le Figaro), "осы қорқынышты қарақшыларға" (Comtesse de Ségur) қарсы шешуші шаралар қабылдауға шақырған. Тіпті "Le Drapeau tricolore" сияқты басылымдарда "біз осы көтерілісті қанға батырып, өртеп жатқан қаланың қираған жеріне көміп тастағанның өзінде, келісімге келмейміз" деп жазылған. Теодор Зелдин Франция 1848–1945, 1-томда Тьердің Парижді әдейі эвакуациялауға бұйрық бергенін, халықтың бір бөлігін көтеріліске итермелеу үшін және ақырында көтерілісші күш ретінде Парижді басып тастау үшін сылтау табу үшін айтады.

Табысы мен мұрасы

Париж Коммунасы басқа да көтерілістерге үлгі болды: Мәскеуде (1905 жылдың желтоқсаны); Будапештте (1919 жылдың наурыз-шілдесі); Кантон (1927 жылдың желтоқсаны), ең танымал – Петроградта (1917 жыл) және Шанхайда (1927 және 1967 жылдар). Коммуна кейінгі коммунистік және солшыл көшбасшылардың құрметі мен таңданысын тудырды. Владимир Ленин Ресейдегі кеңестерді Коммунаның заманауи нысаны деп атап, «Біз – сол алыптардың иығында тұрған алақандай ғанамыз» деп жазды. Өзінің большевиктік үкіметі Коммунадан екі айдан асып түскенде, ол Мәскеуде қарда билеп қуанышқа бөленді. Большевиктер үкіметінің министрлері мен шенеуніктеріне Коммуна комиссарларынан тікелей алынған Комиссар атағы берілді. Лениннің Мәскеудегі мавзолейі 1924 жылы француз коммунистері Мәскеуге әкелген Коммунаның қызыл туларымен безендірілді (әлі де безендіріліп тұр). Сталин: «1917 жылы біз коммуна құрамыз, жұмысшылардың бірлестігін құрамыз және бюрократияны жоямыз деп ойладық. Бұл – біз әлі де жете алмай отырған мақсат» деп жазды. Большевиктер өздерінің «Севастополь» атты зымырандық крейсерін «Париж Коммунасы» деп атады. Кеңес Одағы жылдарында «Восход-1» ғарыш кемесі Коммунаның туының бір бөлігін алып жүрді. Ұлттық Ассамблея 1873 жылдың 24 шілдесінде Монмартрдағы Сакре-Кёр базиликасын салу туралы заң қабылдады, ол пушкалар орналасқан жерге және генерал Клемент Томас пен генерал Лекомт қаза тапқан жерге «Коммунаның қылмыстарын өтеу үшін» салынды деп белгіленді. Хако көшесіндегі «Notre-Dame des Otages» шіркеуі мен тақтасы дін қызметкерлері, жандармдар және төрт азаматты қоса алғанда, елу кепілдікке алынған адамды ату оқиғасын көрсетеді. Пьер-Лашез зиратындағы қабырғада 147 коммуналық қызметкердің атылған жерін көрсететін тақта орнатылған, ол «Коммуналықтар қабырғасы» деп белгілі. Зиратта әр жылғы мамыр айында Коммунаны еске алу рәсімдері өткізіледі. Қала әкімшілігінің артындағы тақта армия тарапынан атылған коммуналық қызметкерлердің жаппай қабірін көрсетеді. Кейіннен олардың қалдықтары қалалық зираттарға қайта жерленді. Париж Коммунасының құрметіне аталған көптеген орындар бар. Олардың ішінде Париждегі, Германияның Берлиндегі Pariser Kommune көшесі, Чехияның Прагадағы Komunardů көшесі және Вьетнамның Хошимин қаласындағы Công xã Paris алаңы бар. Париж Коммунасы Қытайдың Мәдени революциясы кезінде жиі талқыланды. Мәдени революцияның басында Париж Коммунасы кезіндегі күнделікті өмірдің спонтандығы мен жаппай саяси қатысуы үлгі ретінде қарастырылды. Мысалы, 1966 жылдың 8 тамызындағы «Қытай Коммунистік партиясы Орталық комитетінің Ұлы пролетарлық революция туралы қаулысы» былай деді: «Париж Коммунасы сияқты жалпы сайлау жүйесін құру қажет, ол мәдени революциялық топтар мен комитеттерге мүшелерді және мәдени революциялық съездерге делегаттарды сайлауға мүмкіндік береді». Қызыл кхмерлердің көшбасшысы Пол Пот та Париж Коммунасынан шабыттанды және Коммунаның құлауына пролетариаттың буржуазияға диктатураны жүзеге асыра алмауы себеп болды деді. Ол сол қателікті қайталамауға ниеттенді. 2021 жылы Париж Коммунаның 150 жылдығын наурыздан мамырға дейін жалғасқан «көрмелер, лекциялар, концерттер, спектакльдер мен поэзия оқулары» сериясымен атап өтті. Коммунаны еске алу жоспарлары қалалық кеңестің оңшыл мүшелерінің наразылығын тудырды. BBC News хабарлағандай, 2021 жылы Париж Коммунасының жақтастары оны «консерватизм күштерінің қанды түрде басып-жаншыған үміт көктемі» деп қарастырса, саяси оңшылдар Коммунаны «хаос пен сыныптық кек алу кезеңі» деп есептейді. Олар дін қызметкерлерінің өлтірілуін және «Галасарай» сияқты ескерткіштердің өртелуін еске алады.

1871 жылғы басқа коммуналар

Париж коммунасы Парижде билікті қолға алғаннан кейін көп ұзамай, бірнеше француз қалаларындағы революциялық және социалистік топтар өз коммуналарын құруға тырысты. Париж коммунасы ірі қалаларға өкілдерін жіберіп, оларды ынталандырды. Парижден тыс ең ұзақ сақталған коммуна – Марсель коммунасы, ол 23 наурыздан 4 сәуірге дейін созылды және отыз сарбаз бен жүз елу көтерілісшінің қаза болуымен басылды. Басқа коммуналардың ешқайсысы бірнеше күннен артық сақталмады, ал көпшілігі аз қан төгіліп немесе қан төгілмей аяқталды. Лион. Лионның жұмысшы қозғалыстары мен көтерілістерінің ұзақ тарихы бар. 1870 жылдың 28 қыркүйегінде, Париж коммунасынан бұрын, анархист Михаил Бакунин мен социалист Поль Клузаре Лиондағы қалалық әкімдікті басып алуға сәтсіз әрекет жасады, бірақ оларды Республиканы қолдаған ұлттық гвардияшылар тоқтатты, тұтқындады және қаладан қуды. 22 наурызда Париж коммунасының билікті басып алуы туралы хабар Лионға жеткенде, Ұлттық гвардияның социалистік және революциялық мүшелері жиналып, Париж коммунасының өкілінің сөзін тыңдады. Олар қалалық әкімдікке шеру жасап, оны басып алды және он бес мүшеден тұратын коммуна құрды, оның он бірі – белсенді революционерлер. Олар қала әкімі мен префектісін тұтқындап, қалалық әкімдіктің үстіне қызыл ту көтеріп, Париж коммунасын қолдайтындарын мәлімдеді. Париж коммунасының өкілі Шарль Амуру қалалық әкімдік алдындағы бірнеше мың адам жиналған ынталы көпшілік алдында сөз сөйледі. Алайда, келесі күні басқа аудандардан келген ұлттық гвардияшылар қалалық әкімдікке жиналып, мәжіліс өткізіп, өз бюллетендерін шығарды, онда басып алу «өкінішті түсініспеушілік» екенін жариялады және Республика үкіметін қолдайтындарын мәлімдеді. 24 наурызда Лиондағы төрт ірі газет те коммунадан бас тартты. 25 наурызда коммунаның соңғы мүшелері отставкаға шығып, қалалық әкімдіктен бейбіт түрде кетіп қалды. Коммуна екі күн ғана сақталды. Сент-Этьен. 24 наурызда Парижден келген жаңалықтардан шабыттанған республикалық және революциялық жұмысшылар мен ұлттық гвардияшылар тобы Сент-Этьеннің қалалық әкімдігін басып алды және коммуна құру үшін плебисцит талап етті. Ұлттық гвардияның революциялық мүшелері мен Республиканы қолдаған тұрақты әскер сарбаздарының бірлігі қала сыртында болды. Инженер де Л’Эспе қалалық әкімдікте Ұлттық гвардия делегациясымен кездесіп отырғанда, сыртта бір жұмысшының қаза болуына себеп болған оқ атылды. Ұлттық гвардияшылар қалалық әкімдікке шабуыл жасап, префектіні тұтқындады. Нәтижесінде тағы бір оқ атылып, префект қаза тапты. Ұлттық гвардия мүшелері тез арада атқару комитетін құрды, теміржол стансасын және телеграф кеңсесін басып алуға сарбаздарды жіберді және 29 наурызда сайлау өткізу үшін коммуна жариялады. Алайда, 26-сы күні Ұлттық гвардияның орташа республикалық мүшелері коммунадан бас тартты. 28 наурыз таңында қалаға әскери бөлім кірді және қалалық әкімдікке бағыт алды. Қалалық әкімдікте қалған бірнеше жүз революциялық ұлттық гвардияшылар бірде-бір оқ атусыз тарады. Марсель. Коммунаға дейін Марсельде мықты республикалық әкімі және революциялық және радикалды қозғалыстардың дәстүрі болды. 22 наурызда социалистік саясаткер Гастон Кремио Марсельде жұмысшылардың жиналысында сөйлеп, оларды қаруды қолға алуға және Париж коммунасын қолдауға шақырды. Радикалдар мен социалистердің шерулері көшеге шығып, «Ұзақ өмір Париж! Ұзақ өмір коммуна!» деп ұран салды. 23 наурызда қала префекті Ұлттық гвардияның жаппай жиналысын шақырды, олар үкіметті қолдайды деп күтті; бірақ, оның орнына, ұлттық гвардияшылар, Париждегідей, қалалық әкімдікке шабуыл жасап, әкім мен префектіні тұтқынға алды. Олар алты мүшеден тұратын комиссия басшылығымен коммуна жариялады, кейіннен он екіге дейін артты, олар революционерлер мен орташа социалистерден құралды. Марсельдің әскери қолбасшысы генерал Эспивен де ла Вильбоане көптеген қалалық үкімет шенеуніктерімен бірге әскерін қаладан шығарып, Аубанге не болатынын көруге барды. Революциялық комиссия жақын арада екі фракцияға бөлінді, бірі қалалық әкімдікте, екіншісі префектурада, әрқайсысы қаланың заңды үкіметі екенін мәлімдеді. 4 сәуірде генерал Эспивен алты-жеті мың тұрақты сарбазбен, теңізшілермен және Республикаға адал Ұлттық гвардия бөлімшелерімен бірге Марсельге кірді, онда коммунаны шамамен 2000 ұлттық гвардияшы қорғады. Тұрақты әскерлер префектураны қоршап алды, оны 400-ге жуық ұлттық гвардияшы қорғады. Ғимаратты артиллериямен бомбалады, содан кейін сарбаздар мен теңізшілер шабуыл жасады. Шамамен 30 сарбаз бен 150 көтерілісші қаза тапты. Париждегідей, қаруымен қолға түскен көтерілісшілер атылып тасталды, ал шамамен 900 адам түрмеге қамалған. Гастон Кремио тұтқындалды, 1871 жылдың маусымында өлім жазасына кесілді және бес айдан кейін атылды. Бесон. Бесон коммунасының пайда болуына IWA бөліміне байланысты болашақ Юра федерациясының құрылуымен байланысты кәсіби одақтардың пайда болуы себеп болды. 1871 жылдың мамыр айының соңында немесе маусым айының басында көтеріліс жоспарланған; аталған жоспар қанды аптадан кейін тоқтатылды. Басқа қалалар. Басқа қалаларда да коммуна құруға әрекеттер жасалды. Радикалды үкімет 24-тен 27 наурызға дейін өнеркәсіптік қала Ле-Крёзода қысқа мерзімге билікке келді, бірақ әскермен беттескенде зорлықсыз кетіп қалды. Тулуза қалалық әкімдігі, префектурасы және қару-жарақ қоймасы 24 наурызда революциялық ұлттық гвардияшылар басып алды, бірақ 27 наурызда әскерге қайтарылды. Нарбон қалалық әкімдігі де ұқсас қысқа мерзімді басып алынды (23–28 наурыз). Лиможда коммуна жарияланбады, бірақ 3-тен 5 сәуірге дейін революциялық Ұлттық гвардия сарбаздары қалалық әкімдікті қоршап алды, әскер полковнигі қаза тапты және тұрақты әскер бөлімінің Парижде коммунамен күресу үшін жіберуіне қысқа мерзімге бөгет қойды, бірақ кейіннен әскер таратылды.

Салдары

Адольф Тьер 1871 жылғы 30 тамызда Францияның үшінші республикасының бірінші президенті болып сайланды. 1873 жылы оның орнын консервативті Патрис МакМахон басты. Өмірінің соңғы жылдары Тьер Ассамблеядағы конституциялық монархистерге қарсы республикашылдардың одақтасы болды. Ол 1877 жылы қайтыс болғанда, оның қосылуы үлкен саяси оқиғаға айналды. Тарихшы Жюль Ферри миллионға жуық париждіктің көшелерге жиналғанын, қосылу процессиясын республикашыл депутаттар Леон Гамбетта мен Виктор Гюго басқарғанын хабарлады. Ол Коммунаның соңғы шайқастарының бірі болған Пэр-Лашез зиратында жерленді. Коммунаны басып тастаған тұрақты әскердің басшысы Патрис МакМахон 1873 жылдан 1879 жылға дейін үшінші республиканың президенті болды. 1893 жылы қайтыс болғаннан кейін, ол ең жоғары әскери құрметпен Инвалидтер үйінде жерленді. Коммуна басталғанда Монмартр қаласының мэрі болған Жорж Клемансо француз депутаттар палатасындағы Радикалдық партияның жетекшісі болды. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыстың шешуші жылдары Франция премьер-министрі болды және Версаль келісімшартына қол қойып, Эльзас пен Лотарингияны Францияға қайтарды. Коммунаның кейбір басшылары, соның ішінде Делесклюз, баррикадаларда қаза тапты, бірақ көптеген басқалары аман қалды және ұзақ өмір сүрді, ал кейбіреулері Францияда саяси мансабын жалғастырды. 1873-1876 жылдар аралығында 4200 саяси тұтқын Жаңа Каледонияның жазалау колониясына жіберілді. Сотталғандардың арасында мыңға жуық коммунард, соның ішінде Анри де Рошфор және Луиза Мишель болды. Ең таңғажайып оралғандардың бірі – Коммунаның бұрынғы әскери жетекшісі және Қоғамдық қауіпсіздік комитетінің мүшесі Феликс Пят болды. Коммуна кезінде ол Вендом алаңындағы бағананы, сондай-ақ Адольф Тьердің үйін және Людовик XVI-ға арналған тәуекел шіркеуін бұзуды ұйымдастырды. Ол қанды апта кезінде Парижден қашып, 1873 жылы қамауда өлім жазасына кесілді және Англияға жер аударылды. 1881 жылы жалпы кешірімнен кейін ол Парижге оралды және 1888 жылғы наурыз айында Буш-дю-Рон департаментінен депутаттар палатасына сайланды. Ол сол жақтан орын алды және келесі жылы Сен-Гратиенде қайтыс болды. Луи Огюст Бланки Коммунаның құрметті президенті болып сайланды, бірақ ол оның кезеңіне дейін түрмеде болды. 1872 жылы ол жазалау колониясына жіберілді, бірақ денсаулығының нашарлауына байланысты жаза түрмеге ауыстырылды. 1879 жылғы сәуірде Бордодан депутат болып сайланды, бірақ ол талапкерлікке жарамайтын деп танылды. Түрмеден босатылғаннан кейін ол әрекет етуші ретінде мансабын жалғастырды. Ол 1881 жылғы қаңтарда Парижде сөйлеген сөзінен кейін қайтыс болды. Адольф Тьер сияқты, ол да Коммунаның соңғы шайқастарының бірі болған Пэр-Лашез зиратында жерленді. Атақты "Қызыл діңгек" Луиза Мишель Жаңа Каледониядағы жазалау колониясына жіберілді, онда ол мектеп мұғалімі болып жұмыс істеді. Ол 1880 жылы кешірім алды және Парижге оралды, онда ол белсенді және анархист ретінде мансабын жалғастырды. Ол 1880 жылы нан пісірушінің дүкенін тонаған топты басқарғаны үшін тұтқындалды, түрмеге қамалды, содан кейін кешірілді. Ол тағы бірнеше рет тұтқындалды және бір рет Жорж Клемансоның араласуымен босатылды. Ол 1905 жылы қайтыс болды және Коммуна кезінде жақын досы және әріптесі, Париж архиепискобы мен басқа да кепілдерге өлім жазасын бекіткен Теофил Ферренің қасында жерленді. 1928 жылы Совет Одағына көшіп, 1942 жылы қайтыс болған соңғы коммунард Адриен Лежун.

Поэзия

Коммуна туралы алғаш жазғандардың бірі Виктор Гюго болды, оның 1871 жылғы 11 маусымда жазылған және 1872 жылы «L'Année terrible» атты өлеңдер жинағында жарияланған «Sur une barricade» поэмасы он екі жасар коммунардтың батылдығын құрметтейді. Уильям Морристің «Үміт саяхатшылары» (1885) атты өлеңдер тізбегі Коммунада өтетін кульминациялық сатты көрсетеді.

Романдар

Жюль Валлес, «Le Cri du Peuple» газетінің редакторы, 1878 және 1880 жылдар аралығында «Жакс Винтрас» трилогиясын жазды: «L'Enfant», «Le Bachelier», «L'insurgé». Толық романдар оның өлімінен кейін 1886 жылы ғана жарық көрді. Эмиль Золаның 1892 жылғы «Құлау» романы Франко-прусс соғысы, Седан шайқасы және Париж коммунасы аясында өтеді. Британ жазушысы Арнольд Беннеттің 1908 жылғы «Ескі әйелдердің әңгімесі» романының бір бөлігі Коммуна кезінде Парижде орын алады. Гай Эндордың 1933 жылғы «Париж қасқыршысы» атты қорқынышты романы Париж коммунасы кезінде болған оқиғаларды көрсетеді және қасқырдың қатілдігін «La Semaine Sanglante» қатілдігімен салыстырады. Француз жазушысы Жан Вотриннің 1998 жылғы «Халық дауысы» романы Коммунаның өрлеуі мен құлдырауы туралы айтады. Гонкур сыйлығына ие болған бұл роман 1871 жылғы қырқылыс оқиғаларды полиция қызметкері мен коммунардың көзқарастарынан еркін баяндау стилінде суреттейді. Олардың өмірі бала өлтіру және Мисс Печчи есімді итальян әйеліне деген махаббатпен байланысты. Роман Сенаға тасталған әйелдің денесінің табылуымен және одан кейінгі тергеумен басталады, онда екі басты кейіпкер Грондин мен Тарпагнан қатысады. Роман атауы Жюль Валлес редакциялаған «Le Cri du Peuple» коммунарлық газетінен алынған. Кітаптың өзі оның естеліктері деп есептеледі. Суретші Густав Курбе де кейіпкер ретінде пайда болады. Умберто Эконың «Прага зираты» романының 17-тарауы Париж коммунасының аясында өтеді. Александр Чидің 2016 жылғы «Түннің патшайымы» романы Париж қамалданған кездегі фикциялық опера әншісі Лилиет Берннің өмір сақтауын көрсетеді. Романның басты кейіпкері сол кездегі танымал тұлғалармен, соның ішінде Жорж Санд және Императрица Евгения де Монтихомен де байланысады. XIX ғасырдың соңындағы британдық және американдық романистер Коммунаны ағылшын-американдықтар мен олардың аристократ француз одақтастары батырлықпен қарсы тұрған тирания ретінде бейнеледі. Осы коммунизмге қарсы романдардың ең танымалдары – Г.А. Хентидің «Коммуна әйелі» (1895, сондай-ақ «Коммуна қызы») және сол жылы Роберт У. Чемберстің «Қызыл республика: Коммуна романы».

Театр

Коммуна тақырыбында кем дегенде үш пьеса қойылған: Нордал Григтің «Nederlaget», Бертольд Брехттің «Коммуна күндері» және Артур Адамовтың «Le Printemps 71». Берлиндегі Showcase Beat le Mot атты топ «Париж 1871 Bonjour Commune» (алғаш рет 2010 жылы Hebbel am Ufer сахнасында қойылған) спектаклін жасады, ол сәтсіз айналған революциялар туралы төрт бөліктен тұратын циклдің соңғы бөлігі болды. Нью-Йорктік The Civilians театр ұжымы 2004 және 2008 жылдары «Париж Коммунасы» спектаклін көрсетті.

Фильм

Коммунада түсірілген көптеген фильмдердің ішінде, әсіресе Питер Уоткинс режиссерлік еткен, 5¾ сағатқа созылған "Коммуна" (Париж, 1871) ерекше көзге түседі. Ол 2000 жылы Монтрейде түсірілді, және Уоткинстің көптеген фильмдеріндегідей, деректілік әсер беру үшін актерлердің орнына қарапайым адамдар қолданылды. Кейбір қатысушылар Уоткинстің шедеврі "Эдвард Мунк" (1974) фильмінің актерлерінің балалары болды. "Коммуна" фильмін "Мунк" фильмінің норвегиялық операторы Одд Гир Саэтер түсірді. Кеңес режиссерлері Григорий Козинцев пен Леонид Трауберг 1929 жылы Париж коммунасы туралы "Жаңа Вавилон" (Novyy Vavilon) атты үнсіз фильмін жазып, режиссерлік етті. Бұл Дмитрий Шостаковичтің алғашқы фильмге жазылған музыкасы. Британдық кинорежиссер Кен МакМаллен Коммунаға тікелей немесе жанама түрде ықпалдасқан екі фильм түсірді: "Аруақ биі" (1983) және "1871" (1990). "Аруақ биі" фильмінде француз философы Жак Деррида да бар. Үнді кинорежиссері және Колкатадағы Джадавпур университетінің кинотану профессоры Мойнак Бисвас 11-ші Шанхай биенналесінде (2016) 1970-ші жылдардағы солшыл режиссер Ритвик Гатактың туындыларын Париж Коммунасының қазіргі заманғы кадрларымен байланыстыратын екі экранын көрсетті.

Басқа

Италиялық композитор Луиджи Ноно Париж коммунасына негізделген "Аль гран соле карико д'аморе" ("Махаббатқа толы жарқын күн") операсын жазды. Комикстер суретшісі Жак Тарди Вотриннің романын (жоғарыда аталған) "Le Cri du Peuple" деп аталатын графикалық романға бейімдеді. Ұлыбританияның ұзақ жылдар бойы көрсетіліп келген "The Onedin Line" телесериалының 27-шы эпизоды (1972 жылдың 10 желтоқсанында көрсетілді) кеме иесі Джеймс Онединді коммерциялық қарызды қуу үшін Коммунаға баруға итермелейді, соның салдарынан ол қатты атысқа түседі.

Пайдаланылған әдебиеттер

Бэтэрворт, Алекс. Ешқашан болмаған әлем: Арманшылдардың, схемашылдардың, анархистер мен құпия полицияның нағыз тарихы (Pantheon Books, 2010)
Эйхнер, Кэролин Дж. Баррикадаларды жеңіп өту: Париж коммунасындағы әйелдер (Indiana UP, 2004). Гулд, Роджер V. "1871 жылғы Париж коммунасындағы көп желілер мен жұмылдыру." Американдық социологиялық шолу (1991): 716–729 онлайн
Хаупт, Герхард; Хаузен, Карин: Париж коммунасы: Революцияның табысы мен сәтсіздігі. Франкфурт, 1979. Campus Verlag баспасы. Джеллинек, Фрэнк. 1871 жылғы Париж коммунасы (1937) онлайн
Джонсон, Мартин Филипп. Ассоциация жұмағы: 1871 жылғы Париж коммунасындағы саяси мәдениет және халықтық ұйымдар (Мичиган университеті баспасы, 1996). Прайс, Р. Д. "1871 жылғы Париж коммунасындағы идеология және мотивация." Тарихи журнал 15#1 (1972): 75–86 онлайн
Томбс, Роберт. 1871 жылғы Париж коммунасы (Routledge, 2014).