Кіріспе

Француз революциясы – 1789 жылдан 1799 жылға дейінгі Франциядағы саяси және қоғамдық өзгерістер кезеңі. Ол 1789 жылғы Эстаттар Генералынан басталып, 1799 жылдың қараша айындағы 18 Брумер төңкерісімен және француз консулдығының құрылуымен аяқталды. Оның көптеген идеялары либералды демократияның негізгі принциптері саналады, ал оның құндылықтары мен институттары қазіргі француз саяси дискурсының орталықтары болып табылады. Оның себептері, әдетте, Ескі тәртіптің (Ancien Régime) басқара алмайтын әлеуметтік, саяси және экономикалық факторлардың жиынтығы деп есептеледі. Қаржылық дағдарыс және кең таралған әлеуметтік қиындықтар 1789 жылдың мамыр айында Эстаттар Генералын шақыруға алып келді, ол маусым айында Ұлттық Ассамблеяға айналды. 14 шілдеде Бастилияға шабуыл жасау Ассамблеяның бірқатар радикалды шараларын қабылдауына себеп болды, олардың ішінде феодализмді жою, Франциядағы Католик шіркеуін мемлекеттік бақылауға алу және құқықтар декларациясы жарияланды. Келесі үш жыл саяси билік үшін күреспен өтті, оны экономикалық дағдарыс одан әрі ушықтырды. 1792 жылдың сәуірінде Француз революциялық соғыстарының басталуынан кейінгі әскери жеңілістер 1792 жылдың 10 тамызындағы көтеріліске әкелді. Монархия қыркүйек айында жойылып, оның орнына Бірінші француз республикасы құрылды, ал Людовик XVI 1793 жылдың қаңтарында өлім жазасына кесілді. 1793 жылдың маусымында тағы бір көтерілістен кейін конституция тоқтатылып, тиімді саяси билік Ұлттық конвенттен Қоғамдық қауіпсіздік комитетіне өтті. 1794 жылдың шілдесінде аяқталған Террор кезеңінде шамамен 16 000 адам өлімге кесілді. Сыртқы қауіп-қатерлер мен ішкі оппозициядан әлсіреген Республика 1795 жылы Директориямен ауыстырылды. Төрт жылдан кейін, 1799 жылы, консулдық Наполеон Бонапарт басқарған әскери төңкеріспен билікті басып алды. Бұл оқиға революциялық кезеңнің аяқталуы деп есептеледі.

Себептер

Революция 1780-ші жылдардың соңында әлеуметтік, экономикалық, қаржылық және саяси дағдарысқа ұшыраған көптеген ұзақ мерзімді және қысқа мерзімді факторлардың салдары болды. Биліктегі элитаның реформаларға қарсылығымен және Людовик XVI мен оның министрлерінің тиімсіз саясатымен байланысты, мемлекет дағдарысты басқара алмады. 1715 жыл мен 1789 жыл аралығында Франция халқының саны шамамен 21 миллионнан 28 миллионға дейін өсті. Қалаларда тұратын халықтың үлесі 20%-ға жетті, ал Париждің өзінде 600 000-нан астам тұрғын болды. Шаруалар халықтың 80%-ын құрады, бірақ орта тап ғасыр бойы үш есеге өсіп, 1789 жылға қарай халықтың шамамен 10%-ын құрады. XVIII ғасыр өркендеу кезеңі болғанымен, оның пайдасы аймақтар мен әлеуметтік топтар арасында теңсіз бөлінді. Ауыл шаруашылығынан, жер жалдауынан, пайыздық табыстардан және Францияның құл аймақтарынан тауар саудасынан түскендер ең көп пайда көрді, ал жалақы алатын жұмысшылар мен жерді жалға алған шаруалардың тұрмыс деңгейі төмендеді. Теңсіздіктің күшеюі әлеуметтік шиеленістерге әкелді. 1785 жылдан бастап экономикалық төмендеу және 1787 және 1788 жылдардағы жаман егін жинау жоғары жұмыссыздық пен азық-түлік бағасының өсуіне алып келді, бұл монархия үшін қаржылық және саяси дағдарысты күшейтті. Мемлекет борыш дағдарысын бастан өткергенімен, борыштың деңгейі Ұлыбританиямен салыстырғанда жоғары емес еді. Басты мәселе салық ставкаларының аймақтар бойынша үлкен айырмашылыққа ие болуы, олардың ресми ставкаларынан өзгеше болуы және жиналуының тұрақсыздығы болды. Бұл күрделілік кез келген бекітілген салықтың нақты сомасы туралы белгісіздік тудырды және барлық салық төлеушілердің наразылығын тудырды. Жүйені жеңілдетуге жасалған әрекеттер қаржы саясатын бекітетін аймақтық парламенттермен тоқтатылды. Соның салдарынан туындаған жағдай Эстаттар Генерал-мәжілісінің шақырылуына әкелді, ол мемлекеттік қаржыны бақылау үшін күрес барысында радикалданды. Людовик XVI реформаларды қарастыруға дайын болды, бірақ ақсүйектер ішіндегі консервативті топтардың қарсылығына тап болғанда көбінесе бас тартып алды. Ағартушылардың әлеуметтік институттерге қатысты сындық пікірлері білімді француз элитасы арасында кеңінен талқыланды, ал Америка революциясы мен 1780-жылдардағы Еуропалық көтерілістер патриотизм, бостандық, теңдік және заң шығаруға халықтың қатысуы сияқты мәселелер бойынша қоғамдық пікірталасқа түрткіс берді. Бұл пікірталастар білімді халықтың мемлекет алдындағы дағдарысқа жауап беру жолын анықтауға көмектесті. Алмаз алқасы ісі сияқты бірқатар қоғамдық дау-дамаздар халықтың соты, дворяндық және шіркеу шенеуніктеріне деген ашуын одан әрі қоздырды.

Қаржылық және саяси дағдарыс

Монархия 18-ші ғасырда бірқатар бюджеттік дағдарысқа тап болды, себебі кірістер әскери және мемлекеттік зейнетақыға жұмсалған шығындармен бірқатар келе алмады. Франция экономикасы тұрақты түрде өссе де, салық жүйесі жаңа байлықты қамтыған жоқ. Салық жинау келісімшарт бойынша салық жинаушылар мен салық алушыларға жүктелді, олар жиналған салықтың көп бөлігін жеке пайда ретінде қалдыратын. Аристократия мен шіркеу көптеген жеңілдіктерге ие болғандықтан, салық жүктемесі негізінен шаруалардың үстіне түсті. Реформа жасау қиын болды, өйткені жаңа салық заңдары аймақтық сот органдарында тіркелуі керек еді, олар заңдар қолданыстағы құқықтар мен артықшылықтарға қайшы келсе, тіркеуден бас тарта алатын. Патша заңдарды жарлық арқылы қабылдауға құқылы болған, бірақ бұл парламенттермен, дворяндармен және жаңа салықтарға жататын азаматтармен ашық қақтығысқа әкелуі мүмкін еді. Франция 1778–1783 жылдардағы ағылшын-француз соғысын көбінесе қарыздың есебінен қаржыландырды. Бейбітшілік орнағаннан кейін монархия қарыз алуды жалғастырды, нәтижесінде қарыз дағдарысы туды. 1788 жылға қарай мемлекеттік кірістің жартысы қарызды өтеуге жұмсалды. 1786 жылы француз қаржы министрі Калонн реформалар жиынтығын ұсынды, оның ішінде жалпы жер салығы, астық бағасын реттеуді және ішкі тарифтерді жою, сондай-ақ патша тағайындаған жаңа провинциялық жиналыстар құру қарастырылды. Алайда, жаңа салықтар дворяндар басымдығымен құрылған, таңдап алынған Арыстандар кеңесімен және кейін Калоннның ізбасары Бриен ұсынған парламенттермен қабылданбады. Арыстандар кеңесі мен парламенттер ұсынылған салықтарды тек 1614 жылы соңғы рет шақырылған өкілді орган – Генералдық штаттар ғана бекіте алатынын мәлімдеді. Тақ пен парламент арасындағы қақтығыс ұлттық саяси дағдарысқа айналды. Екі тарап та бірқатар мәлімдеме жасады, үкімет артықшылықтармен күресіп жатқанын, ал парламент – ұлттың ежелгі құқықтарын қорғап отырғанын айтты. Халық пікірі парламенттің жағында болды және бірнеше қалада тәртіпсіздіктер орын алды. Бриеннің жаңа қарыз алу әрекеттері сәтсіз аяқталды, және 1788 жылдың 8 тамызында ол патшаның келесі мамыр айында Генералдық штаттарды шақыратынын жариялады. Бриен отставкаға кетіп, оның орнына Некер тағайындалды. 1788 жылдың қыркүйегінде Париж Парламенті Генералдық штаттардың 1614 жылғы форматта жиналуын қажет етті, яғни үш дәреже (рухани қызметкерлер, дворяндар және үшінші дәреже немесе "қара халық") бөлек жиналып, дауыс береді және дауыстар бас санына емес, дәрежеге қарай есептеледі. Нәтижесінде дін қызметкерлері мен дворяндар халықтың 5% -ынан да аз болса да, үшінші дәрежеден көп дауыс ала алатын еді. Цензура мен саяси клубтарға қарсы заңдар жеңілдетілгеннен кейін, либералды дворяндар мен орта тап өкілдерінен құралған "Отыздық қоғам" үшінші дәрежелі өкілдікті екі есеге көбейту және дауыс беруді бас саны бойынша жүргізу науқанын бастады. 1788 жылдың 25 қыркүйегінен бастап қоғамдық пікірталаста аптасына орта есеппен 25 жаңа саяси памфлет жарияланды. Аббат Сиейес дін қызметкерлері мен дворяндардың артықшылықтарын айыптайтын және үшінші дәреже ұлтты білдіретінін, сондықтан Ұлттық Ассамблея ретінде жеке отыруы керек екенін дәлелдейтін ықпалды памфлеттер шығарды. Монье, Барнаве және Робеспьер сияқты белсенділер үшінші дәреже атынан аймақтық қалаларда кездесулер, петициялар және әдебиеттер ұйымдастырды. Желтоқсан айында патша үшінші дәрежелі өкілдердің санын екі есеге көбейтуге келісті, бірақ дауыс санау әдісін Генералдық штаттардың өзі шешуге қалдырды.

1789 жылғы генерал-штабтар

Жалпы штаттар үш бөлек құрамды қамтыды: бірінші құрам – 100 мың дін қызметкерлерін, екінші құрам – дворяндарды, ал үшінші құрам – «қара халықты» білдірді. Әрқайсысы жеке жиналғандықтан және кез келген ұсынысты кем дегенде екі құрам мақұлдауы тиіс болғандықтан, бірінші және екінші құрам халықтың 5% -ынан да азды білдіргеніне қарамастан үшінші құрамды басып тастауға мүмкіндік алды. Франциядағы католик шіркесі барлық жердің шамамен 10% -ына ие болса да, шаруалар төлейтін жылдық оннан бірлік салымын алса да, сайланған 303 дін қызметкерінің үштен екісі – приход ділдары болды, олардың көпшілігі білікті емес жұмысшылардан аз табыс табады және бірінші құрамның епископтарына қарағанда кедей приходтастарымен көбірек ортақ нәрселері болды. Екінші құрам 322 депутат сайлады, олар шамамен 400 мың ер және әйелді білдірді, олар жердің шамамен 25% -ына иеленді және өз шаруаларынан иелік және жалдама ақысын жинады. Депутаттардың көпшілігі қала тұрғындарынан, қылыш ақсүйектерінен, яғни дәстүрлі аристократиядан шыққан. Сот өкілдері мен роба ақсүйектері (сот және әкімшілік лауазымдарынан мәртебе алғандар) аз өкілдік етті. Үшінші құрамның 610 депутатының үштен екісі заңгерлік біліміне ие болды, ал шамамен жартысы – жалақы алатын лауазымдағы адамдар. Олардың 100-ден азы сауда-саттықпен немесе өнеркәсіппен айналысты, ал ешқайсысы шаруа немесе қолөнерші болған жоқ. Депутаттарға көмектесу үшін әр аймақ «Наразылық кітабы» деп аталатын наразылықтар тізімін жасады. Салықтың теңсіздігі және иелік алымдары (жер иелеріне төленетін феодалдық төлемдер) кітаптардағы наразылықтардың басты себебі болды. 1789 жылдың 5 мамырында Версальде Жалпы штаттар жиыны өтті. Некер мемлекеттік бюджетті атап өтті және корольдің әр құрам қандай мәселелер бойынша басқа құрамдармен бірге жиналып, дауыс беруге келісетінін шешуі керек деген шешімін қайталады. Келесі күні әр құрам өз өкілдерінің өкілеттіктерін жеке-жеке тексеруге тиіс болды. Алайда үшінші құрам басқа құрамдарды олармен бірге Жалпы штаттардың барлық өкілдерін тексеруге шақырды және дауыстарды жеке санауға келісуді ұсынды. 12 маусымға дейін нәтижесіз келіссөздер жалғасты, содан кейін үшінші құрам өз мүшелерін тексеруді бастады. 17 маусымда үшінші құрам өзін Францияның Ұлттық Ассамблеясы деп жариялады және барлық қолданыстағы салықтар заңсыз деп мәлімдеді. Екі күн ішінде оларға 100-ден астам дін қызметкері қосылды. Бұл шақыруға дүрбілеген король реформалар пакетіне келісті, оны ол Жалпы штаттардың Корольдік сессиясында жариялайтын еді. Бірлескен отырысқа дайындық үшін Штаттар залы жабылды, бірақ Жалпы штаттардың мүшелері бұл туралы алдын ала хабардар болған жоқ. 20 маусымда үшінші құрамның мүшелері өздері жиналатын жері жабық екенін анықтағаннан кейін, жақын жердегі теннис кортына көшіп, жаңа конституция келісілгенше таралмайтынына ант берді. Корольдік сессияда король салық және басқа да реформалар туралы хабарлап, Жалпы штаттардың келісімінсіз жаңа салықтар немесе қарыздар енгізілмейтінін мәлімдеді. Алайда ол үш құрамның қасиетті екенін және әр құрам өздерінің артықшылықтарынан бас тартуға келісуге және басқа құрамдармен қандай мәселелер бойынша бірлесіп дауыс беретінін шешуге тиіс екенін айтты. Сессия соңында үшінші құрам залдан шығудан бас тартты және конституция келісілгенше таралмайтынына ант берді. Келесі күндері Ұлттық Ассамблеяға дін қызметкерлері қосылды. 27 маусымда халықтық демонстрациялар мен француз гвардиясындағы бүліктерге тап болған Людовик XVI капитуляцияға мәжбүр болды. Ол бірінші және екінші құрамның мүшелеріне Ұлттық Ассамблеяда үшінші құрамның мүшелеріне қосылуға бұйрық берді.

Ансиан режимнің жойылуы

Тіпті король жариялаған шектеулі реформалар Мари Антуанетта мен Людовик інісі, Артуа графы үшін де тым батыл болды. Олардың кеңесімен Людовик 11 шілдеде Некерді тағы да бас министрліктен босатып жіберді. 12 шілдеде Ассамблея швейцариялық гвардияны қолданып, оны таратуға тырысады деген қауесет тарағаннан кейін үздірілмейтін сессияға кірісті. Бұл жаңалық көшелерге наразылық білдірушілердің көпшілігін әкелді, ал элиталық Француз гвардиясының сарбаздары оларды таратудан бас тартты. 14-сі күні осы сарбаздардың көпшілігі халықпен бірігіп, қару-жарақ пен оқ-дәрісі көп сақталған Бастилия патшалық бекінісіне шабуыл жасады. Оның губернаторы Бернар Рене де Лаунай бірнеше сағаттық шайқастан кейін, 83 шабуылшының өмірін құрбан еткен соң, капитуляциялады. Ол Париж қалалық үйіне (Hôtel de Ville) әкелініп, өлімге кесілді, оның басын сүңгіге тігіп, қала бойынша көрсетілді; содан кейін бекініс өте қысқа мерзімде қиратылды. Бастилияда көптеген тұтқындар бар деген қауесет болғанымен, ішінде тек жеті адам болды: төрт жалған ақша жасаушы, бір ақылдан асып кеткен, бір сәтсіз қастандық жасаушы және бір бұзық ақсүйек. Дегенмен, Ескі Режимнің күшті символы ретінде оның қирауы жеңіс ретінде қабылданды және Бастилия күні әлі күнге дейін жыл сайын тойланады. Француз мәдениетінде оның құлауы Революцияның басталуы деп есептеледі. Елорданы бақылауды жоғалту қаупінен сарсаңдаған Людовик Маркиз де Лафайетті Ұлттық гвардияның бас қолбасшысы етіп тағайындады, ал Жан Сильвен Бейлиді Коммуна деп аталатын жаңа әкімшілік құрылымның басшысы етіп қойды. 17 шілдеде Людовик 100 депутатты ертіп Парижге келді, онда оны Бейли қарсы алып, ынталы қолдаумен үш түсті лента қабылдады. Алайда билік оның сарайынан ауысқандығы анық болды; оны «Луи XVI, француз халқының әкесі және еркін халықтың патшасы» деп қарсы алды. Ассамблеяны ортақ қауіп біріктірген шақтан кейінгі кезеңдегі бірлік тез ыдырады. Депутаттар конституциялық формалар туралы пікірталас жүргізді, ал азаматтық билік тез нашарлады. 22 шілдеде бұрынғы қаржы министрі Жозеф Фуллон мен оның ұлы париждік халықтың наразылығынан зардап шекті, ал Бейли мен Лафайет оның алдын алуға тырысқандарына қарамастан, олардың бұл әрекеттері сәтсіз аяқталды. Ауылдық жерлерде тараған жалған ақпараттар мен паранойя шаруалардың ұйымдасуына және «Ұлы Қорқыныш» деп аталатын аграрлық көтеріліске әкелді. Заң мен тәртіптің бұзылуы және аристократиялық мүлікке жасалған жиі шабуылдар көптеген ақсүйектерді шетелге қашуға мәжбүр етті. Бұл эмигранттар Франциядағы реакциялық күштерді қаржыландырып, шетелдік монархтарды қарсы революцияны қолдауға шақырды. Жауап ретінде Ассамблея феодализмді жойған тамыз жарлықтарын жариялады. Француздық жердің 25% -дан астамы феодалдық міндеттемелерге бағынған, бұл ақсүйектерге олардың табысының көп бөлігін қамтамасыз еткен; енді олар шіркеу алымдарымен бірге жойылды. Бұрынғы жалға алушылар оларға өтемақы төлеуі керек болғанымен, оны жинау мүмкін болмады және міндет 1793 жылы жойылды. Басқа жарлықтарда заң алдындағы теңдік, мемлекеттік қызметке барлығын қабылдау, дін бостандығы және провинциялар мен қалалардың иеленген ерекше артықшылықтарының жойылуы қарастырылды. Қараша айында 13 аймақтық парламенттің жұмысын тоқтату арқылы Ескі Режимнің негізгі институционалдық тіректерінің барлығы төрт айдан кем уақыт ішінде жойылды. Сондықтан Революция өзінің бастапқы кезеңдерінен бастап радикалды сипатын көрсетті; ниеттерді іс жүзіне асырудың конституциялық механизмі әлі де түсініксіз болып қала берді.

Жаңа конституцияны құру

9 шілдеде Ұлттық Ассамблея конституция мен құқықтардың декларациясын жазу үшін комитет тағайындады. Жиырма нұсқа ұсынылды, олардың негізінде кіші комитет Адам және азамат құқықтары туралы декларацияны жасады, оның ең белгілі мүшесі Мирабо болды. Декларация Ассамблеяда мақұлданды және 26 тамызда қағидалық құжат ретінде жарияланды. Ассамблея енді конституцияның өзіне назар аударды. Монье және оның монархист жақтастары екі палаталы жүйені жақтады, онда жоғарғы палатаны король тағайындайтын болса, ол министрлерді тағайындау және заңдарға вето қою құқығына ие болар еді. 10 қыркүйекте Сиес пен Талейран бастаған Ассамблея көпшілігі бір палаталы жүйеге дауыс берді, ал ертесіне корольге «кешіктіру ветосын» берді, яғни Людовик заңның күшіне енуін кейінге жылдыра алатын, бірақ оны толығымен тоқтатып тастамайтын болды. Қазан айында Ассамблея саяси құқықтарды, соның ішінде дауыс беру құқығын «белсенді азаматтармен» шектеу туралы шешім қабылдады. «Белсенді азаматтар» – 25 жастан асқан, үш күндік жұмыс ақысына тең тікелей салық төлейтін француз еркек азаматтары деп есептелді. Қалғандары «пассивті азаматтар» деп аталды, оларға тек «азаматтық құқықтар» берілді. Бұл айырмашылыққа жақыптық клубтардың ішіндегі маңызды бөлігі қарсы болды. 1790 жылдың ортасына қарай конституциялық монархияның негізгі элементтері қалыптасты, бірақ Людовик конституцияны 1791 жылға дейін қабылдамады. Азық-түлік тапшылығы мен нашарлаған экономикалық жағдай прогреске жетіспеушілікке наразылық тудырып, Парижде халықтық толқуларға әкелді. Бұл 1789 жылдың қыркүйек айының соңында Фландрия полкі Версальға корольдік гвардияны күшейту үшін келген кезде шиеленісті күйге жетті. Оларды әдеттегідей ресми банкетпен қарсы алды. Радикалды баспасөз бұл оқиғаны «құмарлыққа берілген той» деп сипаттап, үш түсті кокаданың қорландырылғанын мәлімдеді, ал Ассамблея олардың келуін Ассамблеяны қорқыту әрекеті ретінде қарастырды. 5 қазанда әйелдердің көпшілігі Хотель-де-Вилль алдында жиналып, жоғары азық-түлік бағалары мен тапшылығына қарсы наразылық білдірді. Бұл наразылық тез арада саяси сипат алды. Хотель-де-Вилльде сақталған қару-жарақтарды тартып алғаннан кейін, шамамен 7000 әйел Версальге аттанды, онда олар өз талаптарын Ассамблеяға жеткізді. Оларды Лафайет басқаратын Ұлттық гвардияның 15000 әскері Версальге еріп келді, Лафайет «өз әскерінің тұтқынына» айналды деуге болады. Кешке Ұлттық гвардия келген соң Лафайет Людовикке оның отбасының қауіпсіздігі үшін Парижге көшу қажеттігін көздеріне жеткізді. Ертесіне таңертең наразылықшылардың бір бөлігі корольдік пәтерлерге кіріп, қашып кеткен Мари Антуанетті іздеді. Олар сарайды тонап, бірнеше күзетшіні өлтірді. Тәртіп ақыры қалпына келтірілді, корольдік отбасы мен Ассамблея Ұлттық гвардияның сүйемелдеуімен Парижге аттанды. Людовик тамыз жарлықтары мен декларацияны қабылдағанын жариялады, ал оның ресми атағы «Франция королі» дегеннен «Француздардың королі» деп өзгертілді.

Революция мен шіркеу

Тарихшы Джон Макманнерс «он сегізінші ғасырдағы Францияда тәж бен дін тығыз одақтас есебінде жиі айтылды; олардың бірдей құлауы бір күні олардың бір-біріне тәуелді екенін нақты дәлелдейтін болар еді» деп мәлімдейді. Бір пікір бойынша, бір ғасыр бойы қудаланғаннан кейін, кейбір француз протестанттары католиктерге қарсы үкіметті белсенді түрде қолдады, бұл наразылықты Вольтер сияқты ағартушылардың ойлары күшейтті. Революцияның философиялық негізін қалаушы саналатын Жан-Жак Руссо «бірнеше адамның артықшылықпен тойып, аштық шеккен көпшілік қажеттіліктерден мұқтаж болуы табиғат заңына тікелей қайшы» деп жазды. Революция католик шіркеуінен мемлекетке биліктің үлкен ауысуына әкелді; діни сенімнің деңгейі күмәнді болғанымен, діни азшылықтарға төзімділіктің жойылуы 1789 жылы француз болуді католик болумен байланысты етті. Шіркеу Франциядағы ең ірі жеке меншік иесі болды, ол барлық жылжымайтын мүліктің шамамен 10% -ын бақылап, шаруалардан егін түрінде жиналатын табыстың 10% -ын құрайтын оннан бірлік салымын қабылдады. Бұған жауабында, ол әлеуметтік қолдаудың минималды деңгейін қамтамасыз етті. Тамыз жарлықтары оннан бірлікті жойды, ал 2 қарашада Ассамблея шіркеудің барлық мүлігін тәркіледі, оның құны «ассигнаттар» деп аталатын жаңа қағаз валютаны қолдау үшін пайдаланылды. Мемлекет бұрынғыдай дін қызметкерлеріне жалақы төлеу, кедейлерге, науқастарға және жетімдерге көмектесу сияқты жауапкершіліктерді өз мойнына алды. 1790 жылдың 13 ақпанында діни ордендер мен монастырлар таратылды, ал монахтар мен қарындастар жеке өмірге оралуға шақырылды. 1790 жылдың 12 шілдесіндегі Дін қызметкерлерінің азаматтық конституциясы оларды мемлекеттік қызметкерлер етіп тағайындады, сондай-ақ діни қызметкерлер мен епископтарды сайлау жүйесін және жалақы мөлшерлемелерін белгіледі. Рим папасы VI Пий және көптеген француз католиктері бұл заңға қарсы шықты, себебі ол француз шіркеуіне қатысты Рим папасының билігін жоққа шығарды. Қазан айында отыз епископ заңды айыптаған мәлімдеме жасады, бұл қарсылықты одан әрі күшейтті. 1790 жылдың қарашасында дін қызметкерлері Азаматтық конституцияға адалдық серт беруге міндеттелгенде, шіркеу 24% мойынсұнған және көпшілігі бас тартқан екіге бөлінді. Бұл мемлекеттің ішкі іске араласуына қарсы халықтық қарсылықты күшейтті, әсіресе Нормандия, Бретань және Вандея сияқты дәстүрлі католик аймақтарында, онда тек аз ғана дін қызметкерлері серт берді және азаматтық халық революцияға қарсы шықты. Нәтижесінде «мойынсұнбаған дін қызметкерлері» мемлекеттік қуғынға ұшырады, олардың көпшілігі елден қуылды, жер аударылды немесе өлім жазасына кесілді.

Саяси бөліну

1789 жылдың қазанынан 1791 жылдың көктеміне дейінгі кезең көбінесе салыстырмалы тыныштықпен сипатталады, осы уақытта маңызды заңнамалық реформалар қабылданды. Дегенмен, заңды биліктің бастауына байланысты шиеленіс провинцияларда күштірек байқалды, онда Ескі Режимнің шенеуніктері қызметтен алынып, бірақ оларды жаңа құрылымдармен алмастыру әлі жүзеге аспаған еді. Бұл Парижде ошағын таппады, себебі Ұлттық гвардия қаланы Еуропадағы ең қауіпсіз қалаға айналдырды, бірақ провинциялардағы тәртіпсіздік Ассамблея мүшелеріне әсер етпеді деуге болмайды. Сиес, Лафайет, Мирабо және Бэйли басқаратын орталықшылдар, Монье сияқты монархистермен және Адриен Дюпор, Барнаве және Александр Ламет сияқты тәуелсіздермен келісімге келіп, көпшілікті құрды. Саяси спектрдің бір шетінде Казалес пен Мори сияқты консерваторлар Революцияны барлық формада айыптады, ал екінші шетінде Максимилиан Робеспьер сияқты радикалдар тұрды. Ол және Жан-Поль Марат «белсенді азаматтар» критерийлеріне қарсы шығып, олардың көпшілігі осы шарадан айырылған Париж пролетариатының қолдауын алды. 1790 жылдың 14 шілдесінде Франция бойынша Бастилияның құлауын еске алу іс-шаралары өтті, онда қатысушылар «ұлтқа, заңға және корольге» адалдық серт берді. Париждегі Федерация мерекесіне корольдік отбасы қатысты, ал Таллеран мисса өткізді. Осы бірлік танысының қарамастан, Ассамблеядағы пікір айырмашылықтар күшейді, ал Париж Коммунасы және Ұлттық гвардия сияқты сыртқы күштер билік үшін күресті. Ең маңыздыларының бірі – Якобин клубы болды; бастапқыда жалпы пікірталас алаңы болған бұл клуб 1790 жылдың тамызына қарай әртүрлі фракцияларға бөлінген 150-ден астам мүшеден тұрды. Ассамблея жаңа институттарды дамытуды жалғастырды; 1790 жылдың қыркүйегінде аймақтық Парламенттер таратылып, олардың құқықтық функциялары жаңа тәуелсіз сот жүйесімен алмастырылды, онда қылмыстық істер бойынша қазылар алқасымен сот өтті. Алайда, орталықшыл депутаттар жалпыға бірдей сайлау құқығы, кәсіби одақтар және арзан нанға қатысты халықтың талаптарына алаңдады және 1790 және 1791 жылдарының қысында халықтың радикализмін басуға бағытталған бірқатар шараларды қабылдады. Бұған Ұлттық гвардиядан кедей азаматтарды шығару, петициялар мен плакаттарды пайдалануды шектеу және 1791 жылғы маусымдағы Ле Шапье заңы арқылы сауда гильдияларын және жұмысшылардың кез келген ұйымын тарату кірді. Заң мен тәртіпті сақтаудың дәстүрлі күші – әскер болды, ол көбінесе дворяндардан шыққан офицерлер мен қатардағы сарбаздар арасында бөлінді. 1790 жылдың тамызында генерал Буйе Нансидегі маңызды бүліктерді басты; Ассамблея оны құттықтағанмен, якобин радикалдары оның әрекеттерінің қатыгездігі үшін сынады. Күшейе берген тәртіпсіздік көптеген кәсіби офицерлердің қызметтен кетуіне немесе эмигранттарға айналуына әкеп соқты, бұл институтты одан әрі тұрақсыздандырды.

Варен және одан кейінгі

Тюйлери сарайында дерлік үй қамауында ұсталған Людовик XVI-ны оның інісі мен әйелі Монмедиде 10 000 сарбазымен орналасқан Буйлеге паналау арқылы тәуелсіздігін қайта орнатуға көндірді, олардың коронаға адал екеніне сенді. Патшалық отбасы 1791 жылғы 20 маусым күні түні сарайдан жасырын түрде шықты. Келесі күні кешке Людовик Варенн қаласынан өтіп бара жатқанда танылып, тұтқындалды және Парижге қайтарылды. Бұл қашу әрекеті қоғамдық пікірге зор әсер етті; Людовик Австрияда паналау іздегені анық болғандықтан, Ассамблея енді режимге адалдық серт беруді талап етті және соғысқа дайындала бастады, ал «шпиондар мен сатқындар» туралы қорқыныш кеңінен тарады. Монархияны республикамен алмастыру туралы шақыруларға қарамастан, Людовик лауазымын сақтап қалды, бірақ көбінесе күдікпен қарады және конституцияға адал болуға ант беруге мәжбүр болды. Жаңа жарлықта осы анттан бас тарту, ұлтқа қарсы соғыс жариялау немесе оның атынан мұндай іс жасауға рұқсат беру – тақтан бас тарту болып есептеледі. Алайда, Жак-Пьер Брисо басқаратын радикалдар оны қызметтен шеттетуді талап ететін петиция дайындады, ал 17 шілдеде Марс алаңында көптеген адамдар жиналып, қол қойды. Лафайет басшылығымен Ұлттық гвардияға «қоғамдық тәртіпті сақтау» бұйрығы берілді және олар тас лақтыруға жауап ретінде қалың жұртқа оқ атты, нәтижесінде 13-ден 50-ге дейін адам қаза тапты. Бұл қырғын Лафайеттің беделіне ауыр соққы берді; билік радикалды клубтар мен газеттерді жауып, олардың басшыларын, Маратты қоса алғанда, жер аударып немесе жасырып жіберді. 27 тамызда император Леопольд II және Пруссия королі Фридрих Вильгельм II Пиллниц декларациясын жариялап, Людовикке қолдау көрсетті және оның атынан Францияға басып кіру мүмкіндігін айтты. Шындығында, Леопольд пен Фридрихтің кездесуі негізінен Польшаның бөлінуі туралы мәселені талқылауға арналған; Декларация граф д’Артуа және басқа француз эмигранттарын қанағаттандыру мақсатымен жасалды, бірақ бұл қауіп режимді қолдаушылардың қатарын кеңейтті. Робеспьер ұсынған ұсыныс бойынша, қыркүйек айының басында өткен француз Заң шығарушы ассамблеясының сайлауына қазіргі депутаттар қатыса алмады. Робеспьердің өзі шеттетілгендердің бірі болғанымен, клубтардағы қолдауы оған Лафайет пен Бейлиге қол жеткізе алмаған саяси күш базасын берді, олар тиісінше Ұлттық гвардия мен Париж коммунасының басшысы қызметінен кетті. Жаңа заңдар 1791 жылғы Конституцияда біріктіріліп, Людовик XVI-ға тапсырылды, ол оны «ішкі және сыртқы жаулардан» қорғауға уәде берді. 30 қыркүйекте Құрылтай жиналысы таратылып, келесі күні Заң шығарушы жиналыс шақырылды.

Монархияның құлдырауы

Тарихшылар заң шығарушы мәжілісті монархияның рөліне байланысты туған дау-дамайлар мен келіспеушіліктерге байланысты тиімсіз орган деп жиі қарастырады. Луи өкілеттіктерін шектеуге жасалған тырысыстарды тоқтатуға немесе кері қайтаруға ұмтылғанда бұл мәселе одан әрі ушықты. Сонымен қатар, дауыс беру құқығына тек минималды салық төлегендер ғана ие болды, бұл 25 жастан асқан 6 миллион француздың маңызды бөлігін құрайтын, ал дауыс беруге құқылы болғандардың тек 10% ғана қатысты. Соңында, нашар егін жиналымы мен азық-түлік бағасының өсуі «Санс-кулоттар» деп аталатын қалалық топ арасында наразылыққа әкелді. Олар жаңа үкіметтің нан мен жұмысқа деген қажеттіліктерін қанағаттандыра алмайтынын сезінді. Бұл жаңа конституцияға мәжілістің ішінде де, сыртында да күшті қарсылық тудырды, өйткені мәжіліс үш негізгі топқа бөлінді. 264 мүше Барнаве басқарған «Феюян» (саяси топ) тобына жатты, олар революция жеткілікті деңгейге жеткенін және конституциялық монархияны қолдайтындар еді. Тағы 136 мүше Бриссо жетекшілік еткен республиканы жақтаған «Якобин» солшылдары болды. Ал қалған 345 мүше «Жайдарлы» фракцияға жатты, олар мәселе бойынша өз дауыстарын өзгертіп отырды, бірақ олардың көпшілігі Луидің революцияға адалдығына күмән келтірді. Ол жаңа Конституцияны ресми қабылдағаннан кейін, бірінен айтылған сөз: «Егер ол сөзін орындаса, патша ұзақ жасасын!» Ассамблеяда азшылық болғанымен, маңызды комитеттерге бақылау жасау арқасында Бриссотиндер Луидің вето құқығын пайдалануына себепкер болды. Олар эмигранттардың мүлкін тәркілеу және оларды өлім жазасымен қорқыту туралы жарлықтарды қабылдады. Бұдан кейін азаматтық конституцияға қарсылық көрсеткен дін қызметкерлеріне қарсы шаралар қабылданды, бұл Оңтүстік Францияда азаматтық соғысқа ұқсас жағдайға әкелді. Барнаве бұл жағдайды жеңілдетуге тырысты. 29 қарашада мәжіліс дін қызметкерлеріне сегіз күн ішінде мойынсұнуға немесе «ұлтқа қарсы қастандық» айыбымен сотталуға мүмкіндік беретін жарлықты бекітті. Тіпті Робеспьер де бұл шешімге қарсы болды. Луи бұл жарлыққа вето қойғаннан кейін, оның қарсыластары оны жалпы реформаға қарсы күш ретінде көрсетуге мүмкіндік алды. Бриссо осыған байланысты Австрия мен Пруссияға қарсы соғыс науқанын бастады, бұл көптеген адамдардың пікірінше, есептеу мен идеализмнің аралас нәтижесі болды. Бұл халық арасындағы Австрияға қарсы сезімді пайдаланды, сонымен қатар саяси бостандық пен халық егемендігі құндылықтарын таратуға деген нақты ниетті көрсетті. Сонымен қатар, Мари Антуанетта басқарған консерваторлар да соғысты қалады, оны әскери билікті қайтару және патшалық билікті қалпына келтірудің жолы деп есептеді. 1791 жылдың желтоқсан айында Луи мәжілісте сөз сөйлеп, шетелдік державаларға эмигранттарды таратуға немесе соғысқа дайындалуға бір ай уақыт берді. Бұл қадам оның жақтастарынан ыстық қарсылық алды, бірақ қарсыластары күдікпен қарады. Барнаве мәжілісте келісімге келе алмағандықтан, жаңа үкімет тағайындалды, оның көп бөлігі Бриссотиндерден құралды. 1792 жылдың 20 сәуірінде француз революциялық соғыстары басталды, француз әскерлері Австрия және Пруссия күштеріне шекараларында шабуыл жасады, бірақ бірқатар ауыр жеңілістерге ұшырады. Халықтың қолдауын қамтамасыз ету үшін үкімет дін қызметкерлеріне ант беруді немесе елден шығарылуды бұйырды, Конституциялық гвардияны таратып, оның орнына 20 000 федерациядан тұратын күш құрды. Луи гвардияны таратуға келісті, бірақ қалған екі ұсынысқа вето қойды, ал Лафайет мәжіліске клубтарды таратуға шақырды. 1 тамызда Парижге жеткен Брансвик манифестінің мәліметтері, одақтастарға қарсылық көрсеткендерге «ұмытылмас кек алу» жазасы есебінде төнетінін мәлімдеді, бұл халықтың ашуын одан әрі күшейтті. 10 тамызда таңертең Париж Ұлттық гвардиясы мен провинциялық федерациялардың біріккен күштері Тюильри сарайына шабуыл жасап, оны қорғаған швейцар гвардиясының көптеген сарбаздарын өлтірді. Луи мен оның отбасы мәжіліске паналады, ал сағат 11:00-ден кейін мәжіліс депутаттары «патшаны уақытша қызметінен босатуға» дауыс берді, бұл монархияны тоқтата тұрды.

Бірінші республиканы жариялау

Тамыз айының соңында Ұлттық конвенцияға сайлаулар өтті. Франшизаға қатысты жаңа шектеулер салдарынан дауыс берушілердің саны 1791 жылғы 4 миллионнан 3,3 миллионға дейін төмендеді, ал қорқыту кеңінен таралды. Брисотиндер енді Брисо басқаратын орташа гирондистер мен Робеспьер, Жорж Дантон және Жан-Поль Марат басқаратын радикалды Монтаньярларға бөлінді. Адалдық үнемі ауысып тұрса да, дауыс беру үлгілері 749 депутаттың шамамен 160-ын гирондистер деп, ал тағы 200-ін монтаньярлар деп жіктеуге мүмкіндік береді. Қалғандары Бертран Барер, Пьер Жозеф Камбон және Лазар Карно басқаратын "Ла Плен" деп аталатын центристтік фракцияның құрамына кірді. Қыркүйектегі қырғындарда Париж түрмелерінде ұсталған 1100-1600 тұтқын тез арада өлім жазасына кесілді, олардың көп бөлігі қарапайым қылмыскерлер еді. Пруссияның Лонгви мен Верденді басып алуына жауап ретінде, осы қылмысты жасағандардың көпшілігі Ұлттық гвардияның мүшелері және майданға бет алған федераторлар болды. Жауаптылық әлі де даулы болғанымен, тіпті модераторлар да бұл әрекетке көңіл білдірді, ол тез арада провинцияларға тарады. Бір болжам бойынша, бұл өлтірулер саяси идеологиядан гөрі, құқықбұзушылықтың өсуіне байланысты болды. 20 қыркүйекте француз әскері Валми шайқасында пруссиялықтарды жеңді, бұл революциялық соғыстар кезінде Франция армиясының алғашқы маңызды жеңісі болды. Осы жеңіспен жігерленген конвент 22 қыркүйекте монархияны Француз бірінші республикасымен (1792–1804) алмастырды және жаңа күнтізбе енгізді, 1792 жыл "Бірінші жыл" деп аталды. Келесі бірнеше ай Луи Капе, бұрынғы Людовик XVI-ның сот процесіне арналды. Оның кінәлілігі туралы мәселеде дауыстар тең бөлінгенімен, конвенция мүшелері Якобин клубтары мен Париж коммунасының ішіндегі радикалдардың ықпалына көбірек түсті. Брансуик манифесті Луиді революцияға қауіп төндіретін тұлға ретінде көрсетуді жеңілдетті, әсіресе оның жеке хаттарынан алынған үзінділер оның корольшілдермен құлық жасағанын көрсетті. 17 қаңтар 1793 жылы Луи "халық бостандығы мен жалпы қауіпсіздікке қарсы сөз байласу" қылмысы үшін өлім жазасына кесілді. 361 депутат оған қолдау білдірді, 288 қарсы дауыс берді, ал тағы 72-сі оны кейінге қалдыру шарттарымен өлім жазасына кесуге дауыс берді. Үкім 21 қаңтарда Революция алаңында, қазіргі Конкорд алаңында орындалды. Еуропадағы консерваторлар революциялық Францияны жоюға шақырды, ал ақпанда конвент Ұлыбритания мен Голландия Республикасына соғыс жариялады. Бұл екі елге Австрия мен Пруссия қосылды, кейін Испания, Португалия, Неаполь және Тоскана да қосылып, Бірінші коалиция соғысына (1792–1797) қатысты.

Саяси дағдарыс және Жирондидің құлдырауы

Жирондистер соғыстың халықты үкіметтің артынан біріктіріп, бағаның өсуі мен азық-түлік тапшылығына себеп болатынын үміттенеді, бірақ халықтың ашуына ұшырады. Көптегендер провинцияларға қашты. 24 ақпандағы алғашқы әскери шақыру немесе levée en masse Париж және басқа да аймақтық орталықтарда бүліктерді тудырды. Шіркеудегі өзгерістерге наразы болғандардың арасында наурыз айында дәстүрлі консервативті және роялистік Вендея көтеріліске шықты. 18-і күні Дюморье Неервинденде жеңіліп, австриялықтарға қашып кетті. Бордо, Лион, Тулон, Марсель және Кан көтерілістері болды. Республика құлаудың алдында тұрғандай болды. Осы дағдарыс 1793 жылғы 6 сәуірде Конвентке бағынышты атқару комитеті – Қоғамдық қауіпсіздік комитетінің құрылуына әкелді. Жирондистер Маратты қыркүйектегі қырғынды ұйымдастырды деген айыппен Революциялық трибуналға беру арқылы саяси қателік жасады; ол тез ақталды, бұл Жирондистерді сан-кулоттардан оқшаулады. Жак Эбер 24 мамырда «Луи Капедің қолдарындағыларға» қарсы халықтық көтеріліске шақырғанда, ол Жирондистер басымдығымен құрылған он екі комиссиямен тұтқындалды, оның мақсаты «құйрықтарды» әшкерелеу болды. Коммунаның наразылығына жауап ретінде Комиссия «егер сіздің үздіксіз бүліктеріңіз ұлт өкілдеріне зиян келтірсе, Париж жойылды» деп ескертті. Күшейіп келе жатқан наразылық клубтарға Жирондистерге қарсы күш жинауға мүмкіндік берді. Коммуна мен Ұлттық гвардияның бір бөлігінің қолдауымен олар 31 мамырда төңкеріс жасап билікті басып алуға тырысты. Төңкеріс сәтсіз аяқталса да, 2 маусымда конвент 80 000-ға жуық адаммен қоршалды, олар арзан нан, жұмыссыздық жәрдемақысы және дауыс беру құқығын сан-кулоттарға шектеу және депутаттарды еркі бойынша отставкаға жіберу құқығын қоса алғанда, саяси реформалар талап етті. Комиссияның он мүшесі және Жирондист фракциясының тағы жиырма тоғыз мүшесі тұтқындалды, ал 10 маусымда Монтаньярлар Қоғамдық қауіпсіздік комитетін басып алды. Осы арада Робеспьердің жақын серігі Сен-Жюстің басшылығымен комитетке жаңа Конституцияны дайындау тапсырылды. Тек сегіз күнде аяқталған ол 24 маусымда конвентпен бекітілді және жалпы еркек сайлау құқығын қоса алғанда, радикалды реформаларды қамтыды. Алайда, 13 шілдеде Жирондист Шарлотта Корде Маратты өлтіргеннен кейін қалыпты сот процестері тоқтатылды, осыны Қоғамдық қауіпсіздік комитеті бақылауды күшейту үшін пайдаланды. 1793 жылғы Конституция қазан айында мерзімі белгісіз тоқтатылды. Жаңа үкіметтің басты міндеттеріне жаңа мемлекеттік идеологияны құру, экономиканы реттеу және соғысты жеңіп алу кірді. Оларға ішкі қарсыластары арасындағы келіспеушілік көмектесті; Вендея және Бретань сияқты аймақтар монархияны қалпына келтіргісі келсе, көпшілігі Республиканы қолдады, бірақ Париждегі режимге қарсы болды. 17 тамызда Конвент екінші жаппай шақыруға дауыс берді; осындай үлкен күштерді жабдықтау және жабдықтаудағы бастапқы қиындықтарға қарамастан, қазан айының ортасына қарай республикалық күштер Лионды, Марсельді және Бордоны қайтарып алды, ал Хонсшут пен Ваттиньеде коалициялық әскерлерді жеңді. Әскери басшылардың жаңа буынына жас полковник Наполеон Бонапарт кірді, ол Аугустин Робеспьермен достығының арқасында Тулонды қоршауда артиллерия командирі болып тағайындалды. Бұл рөлдегі табысы 1794 жылдың сәуірінде Италия армиясына тағайындалуына және оның әскери және саяси билікке өсуінің басталуына әкелді.

Террорлық билік

Революциялық құлшынысты күшейту ниетімен жасалған Террор билігі тез арада жеке наразылықтарды шешуге айналды. Шілде айының соңында Конвент көптеген тауарларға бағаны бақылауға алды, ал қордалаушыларға өлім жазасы белгіленді. 9 қыркүйекте осы бақылауды жүзеге асыру үшін «революциялық топтар» құрылды, ал 17-сі күні «күдіктілер туралы» заң «бостандық жауы» деп күдіктенгендердің тұтқындалуын бекітті. Осылайша «Террор» деп аталатын оқиға басталды. 1793 жылдың қыркүйегінен 1794 жылдың шілдесіне дейін шамамен 300 000 адам тұтқындалды, 16 600 адам контрреволюциялық қызметпен айыпталып өлім жазасына кесілді, ал тағы 40 000 адам сот процесін күтіп жатып немесе жазасыз өлім жазасына кесілген болуы мүмкін. Бағаны бақылау шаруаларды париждік базарларда өнімдерін сатуға тартындырды, қыркүйек айының басында қалада азық-түлік тапшылығы туды. Сонымен қатар, соғыс мемлекеттік қарызды арттырды, оны Ассамблея тәркіленген мүлікті сату арқылы қаржыландыруға тырысты. Бірақ бұрынғы иелері қайта иеленуі мүмкін мүлікті сатып алуға көбісі келіспеді, бұл мәселені тек әскери жеңіспен шешуге болатын. Осылайша Республикаға қауіп-қатерлер артқан сайын қаржылық жағдай нашарлады, ал дефициттің орнын толтыру үшін басылған ассигнациялар инфляцияны одан әрі арттырды. 10 қазанда Конвент Қоғамдық қауіпсіздік комитетін жоғарғы Революциялық үкімет деп таныды және бейбітшілік орнағанға дейін Конституцияны тоқтатты. Қазанның ортасында Мари Антуанетта көптеген қылмыстарға кінәлі деп танылып, гильотинаға кесілді; екі аптадан кейін маусымда тұтқындалған Жирондист басшылары да Филипп Эгалитемен бірге өлім жазасына кесілді. «Террор» Парижбен ғана шектелмеді, Лионды қайта басып алғаннан кейін 2000-нан астам адам қаза тапты. 17 қазанда Шоледе республика армиясы Вендея көтерілісшілеріне қарсы шешуші жеңіске жетті, ал аман қалғандары Бретаньға қашып кетті. 23 желтоқсанда Ле-Мандағы жеңіліс көтерілісті үлкен қауіп ретінде аяқтады, бірақ көтеріліс 1796 жылға дейін жалғасты. Осы репрессияның ауқымы 19-ғасырдың ортасынан бері француз тарихшылары арасында талқыланып келеді. 1793 жылдың қарашасынан 1794 жылдың ақпанына дейін Жан-Батист Карьертің басшылығымен Нант қаласында Луарда 4000-нан астам адам суға батырылды. Тарихшы Рейнальд Сечер 1793-1796 жылдар аралығында 117 мың адам қаза тапқанын мәлімдеді. Бұл сандарға күмән келтірілгенімен, Франсуа Фюрет «бұл бұрын-соңды болмаған масштабтағы қырғынды және қиратушылықты ғана емес, сонымен қатар аймақтың ерекшелігін мұра еткен зорлық-зомбылық құлшынысын да көрсетті» деп қорытындылады. Террордың шыңында тіпті оның жақтастары да күдікке қарсы емес еді, бұл Монтанар фракциясындағы радикалды гебертистер мен Дантон бастаған орташалықтардың арасындағы бөлінуге әкелді. Робеспьер олардың дауын режимді тұрақтандырмайтындықтан деп қарады, ал деист ретінде атеист Хеберт ұсынған дінге қарсы саясатқа қарсылық білдірді. Ол 24 наурызда 19 әріптесімен бірге, соның ішінде Карьермен бірге тұтқындалып, өлім жазасына кесілді. Қалған гебертистердің адалдығын сақтау үшін Дантонды Камил Демулинмен бірге 5 сәуірде тұтқындап, өлім жазасына кесті. Бұл сот процесі Робеспьерге осы кезеңдегі кез-келген басқа әрекеттерден гөрі көбірек зиян келтірді. 22 Prairial (10 маусым) заңы «халық жауларының» өзін-өзі қорғау құқығын жоққа шығарды. Облыстарда тұтқындалғандар сотталу үшін Парижге жіберілді; наурыздан шілдеге дейін Париждегі өлім жазалары күн сайын бестен жиырма алтыға дейін өсті. Көптеген якобиндер 8 маусымда өткен Жоғарғы Билік Культы мерекесін сынай қарады, бұл Робеспьер бастаған сәнді және қымбат рәсім, ол екінші Мәсіх деп айыпталды. Бағаны бақылаудың жеңілдеуі мен инфляцияның артуы сан-кулоттар арасында наразылықты күшейтті, бірақ әскери жағдайдың жақсаруы Республикаға қауіп төнді деген қорқынышты азайтты. Өздерінің тіршілік етуі Робеспьердің жойылуына байланысты деп қорқып, 29 маусымда Қоғамдық қауіпсіздік комитетінің үш мүшесі оны диктатор деп ашық айыптады. Робеспьер Комитет отырыстарына қатысудан бас тартып, қарсыластарына өзіне қарсы коалиция құруға мүмкіндік берді. 26 шілдеде съезде сөйлеген сөзінде ол кейбір мүшелер Республикаға қарсы сөз байласып отырғанын, егер расталса, өлім жазасына кесілетінін мәлімдеді. Ол есімдерді атаудан бас тартқанда, сессия шатасып кетті. Сол күні кешке ол бұл мәлімдемелерін Якобиндер клубында қайталады, онда ол «сатқыштарды» өлім жазасына кесу туралы талаппен қарсы алынды. Қорқыныштан, қарсыластары Робеспьерді және оның одақтастарын Конвентте келесі күні шабуылдады. Робеспьер сөйлеуге тырысқанда, даусы үтелді, бір депутат «Дантонның қаны оны тұншықтырып тастады!» деп айғайлады. Конвент оның тұтқындалуын бекіткеннен кейін, ол және оның жақтастары Ұлттық гвардияның бөлімдерімен қоршалған Hôtel de Ville-ге сиынды. Конвентке адал басқа бөлімдер сол күні кешке ғимаратқа шабуыл жасап, Робеспьерді тұтқындады, ол өліміне дейін өзін-өзі өлтіруге тырысты. Ол 28 шілдеде 19 әріптесімен бірге, соның ішінде Сен-Жюст және Жорж Кутонмен бірге, сондай-ақ Коммунаның 83 мүшесімен бірге өлім жазасына кесілді. 22 Prairial заңы күштен шығарылды, аман қалған Жирондистер депутаттыққа қайта орналастырылды, ал Якобин клубы жабылып, тыйым салынды. Террор мен оның зорлық-зомбылығының әртүрлі түсіндірмелері бар; марксист тарихшы Альбер Собуль оны Республиканы сыртқы және ішкі қауіп-қатерлерден қорғау үшін қажет деп қарады. Франсуа Фюрет революционерлердің идеологиялық міндеттемесінің және утопиялық мақсаттарының кез келген оппозицияны жоюды талап еткенін айтады. Орташа позиция зорлық-зомбылықтың қажетті емес, бірақ соғыспен күшейтілген бірқатар күрделі ішкі оқиғалардың нәтижесі екенін ұсынады.

Термидориялық реакция

Қан төгілу Робеспьердің өлімімен аяқталмады; Оңтүстік Францияда якобиндер, республикашылдар және протестанттарға қарсы кек қайтарудың құрбандары болды. Термидордың жеңімпаздары өздерінің басшыларын атқылап, Коммунаны бақылауға алғанмен, "Үрейге" қатысқан кейбір адамдар лауазымдарын сақтап қалды. Олардың қатарында Франция Директориясының кейіннен бас директоры болған Поль Баррас және Лиондағы өлтірулерді басқарған, Директория, Консулат және Империя кезеңдерінде Полиция министрі болған Жозеф Фуше болды. Оған қарамастан, Августин Робеспьермен байланысы болғанына қарамастан, Италиядағы әскери жетістік Наполеон Бонапартты айыптаудан сақтады. 1794 жылдың желтоқсанындағы Ла-Жуане шарты Францияның батысындағы шоаннерияны аяқтады, дін бостандығына және ант бермеген дін қызметкерлерінің оралуына рұқсат берді. Бұл әскери табысқа әкелді; 1795 жылдың қаңтарында француз әскері голланд патриоттарына Батавия Республикасын құруға көмектесіп, солтүстік шекарасын қамтамасыз етті. Пруссиямен соғыс 1795 жылдың сәуірінде Базель бейбіт шартымен Францияның пайдасына аяқталды, ал Испания көп ұзамай бейбітшілікке келді. Дегенмен, Республика ел ішіндегі дағдарысқа тап болды. 1794 жылғы жаман егістен туындаған азық-түлік тапшылығы Солтүстік Францияда Фландриядағы армияны жабдықтау қажеттілігімен ушықты, ал қыс 1709 жылдан бері ең суық болды. 1795 жылдың сәуіріне қарай адамдар аштықтан қиналып, ассигнаттың құны номиналды құнының 8% ғана құрады; үмітсіздікке ұшыраған париждік кедейлер қайтадан көтерілді. Олар тез таратылды, ал негізгі салдары тағы бір тұтқындаулар болды, ал Лиондағы якобин тұтқындары жазасыз өлім жазасына кесілді. Комитет жаңа конституцияны әзірледі, ол 1795 жылдың 23 қыркүйегінде халықтың қолдауына ие болып, 27 қыркүйекте күшіне енді. Пьер Дауну мен Буасси д’Англастың көбінесе жобалаған бұл конституция екі палаталы заң шығарушы орган құрды, заң шығару процесін баяулатуға және бұрынғы бір палаталы жүйелердегі саясаттың тез өзгеруін тоқтатуға бағытталған. 500 мүшеден тұратын Кеңес заң жобаларын дайындаумен айналысты, ал 40 жастан асқан 250 ер адамнан тұратын Ескілер Кеңесі оларды қарап, бекітті. Атқару билігі бес директордың қолында болды, олар төменгі палата ұсынған тізімнен Ескілер Кеңесімен бес жылдық мерзімге тағайындалды. Депутаттар тікелей сайлау арқылы сайланды, барлығы шамамен 5 миллион дауыс беруші 30 000 сайлаушыны сайлап, халықтың 0,6% құрады. Олардың мүліктік талаптары да қатаң болғандықтан, консервативті немесе орталықшыл депутаттардың сайлануына кепілдік берілді. Бұған қоса, 1791 және 1792 жылдардағыдай бұрынғы заң шығарушы орган таратылмады, "екіден бір бөлігі" заңы бойынша жыл сайын 150 жаңа депутат сайланды. Қалған 600 Конвенционал өз орындарын сақтап қалды, бұл тұрақтылықты қамтамасыз ету мақсатында жасалды.

"Сөздік" (17951799)

Якобиндік көзқарастағы адамдар Директорияны революцияға жасалған сатқындық деп қарады, ал бонапартистер кейіннен Наполеонның төңкерісін оның жемқорлығын баса көрсету арқылы ақтады. Режим ішкі наразылықтарға, әлсіз экономикаға және қымбат соғысқа тап болды, ал 500 мүшелі Кеңес қалауынша заң шығаруды тоқтатуға құқылы болды. Директорлар жаңа сайлау шақыруға билігі болмағандықтан, дағдарыстан шығудың жалғыз жолы жарлықтармен басқару немесе күш қолдану еді. Осының салдарынан Директория "созылмалы зорлық-зомбылық, екіұшты әділеттік формалары және жиі қайталамалы қатаң репрессиялармен" сипатталды. Конвенционалдыларды сақтап қалу термидориандардың заң шығарушы органда көпшілігін және бес директордың үшеуін қамтамасыз етті, бірақ олар оңшылдар тарапынан күшейе түскен қарсылыққа тап болды. 5 қазан күні Наполеон басқарған Конвент әскерлері Парижде роялистердің көтерілісін басып тастады; екі аптадан кейін өткен алғашқы сайлауда 150 жаңа депутаттың 100-ден астамы түрлі роялистер болып шықты. 1795 жылғы мамырдағы көтерілісті басу арқылы париждік санкюлоттардың күші жойылды; төменнен қысымнан босатылған якобин клубтары, монархияның қайта орнатылуын болдырмау мақсатымен Директорияны қолдаушыларға айналды. Бағаларды бақылауды алып тастау және ассигнацияның құнының құлдырауы инфляцияға және азық-түлік бағасының өсуіне әкелді. 1796 жылдың сәуір айында 500 мыңнан астам париждік жұмыссыз қалды, нәтижесінде мамыр айындағы көтеріліс "Теңдіктер қастандығы" деп аталды. Революционер Франсуа Ноэль Бабеф басқарған олардың талаптары 1793 жылғы Конституцияны дереу іске асыру және байлықты тең бөлуді қамтыды. Әскери бөлімдердің қолдауына қарамастан, көтеріліс оңай басылды, ал Бабеф және басқа да көшбасшылар өлім жазасына кесілді. Дегенмен, 1799 жылға қарай экономика тұрақталды және француз өнеркәсібінің тұрақты дамуына мүмкіндік беретін маңызды реформалар жүзеге асырылды. Олардың көпшілігі 19 ғасырдың көп бөлігінде күшінде болды. 1797 жылға дейін бес директордың үшеуі – Баррас, Ревельер-Лепо және Жан-Франсуа Ребель – және заң шығарушы органның шамамен 40 пайызы берік республикашылдар болды. Дәл осы пайыз шамамен центрист немесе екі директормен – Этьен Франсуа Летурнер және Лазар Карномен – байланыссыз болды. Роялистердің үлесі 20 пайыз ғана болса да, көптеген центристтер Францияның қуылған Луи XVIII-інің қайта орнатылуын, осылайша бейбітшілік орнатылатынына сеніп, қолдады. 1797 жылғы мамыр айындағы сайлауда оңшылдар маңызды жеңіске жетті, роялистер Жан Шарль Пишегру 500 мүшелі Кеңестің президенті болып сайланды, ал Бартелеми директор болып тағайындалды. Роялистер билікке жақындаған кезде, республикашылдар 4 қыркүйекте алдын алу төңкерісіне тырысты. Пьер Ожере басқарған Наполеонның Италия армиясының әскерлерін пайдаланып, 500 мүшелі Кеңес Бартелеми, Пишегру және Карноны тұтқындауға келісім берді. Сайлаулар жойылды, алпыс үш жетекші роялистер Француз Гвианасына жер аударылды, эмигранттарға, роялистерге және ультраякобиндерге қарсы жаңа заңдар қабылданды. Оның консервативті қарсыластарын жою Баррас пен солшылдардың арасындағы тікелей қақтығысқа жол ашты. Жалпы соғыс шаршағандыққа қарамастан, шайқастар жалғасты, ал 1798 жылғы сайлауда якобиндік күштер қайта жанданды. Наполеонның 1798 жылдың шілдесінде Египетке басып кіруі еуропалықтардың француз экспансионизміне деген қорқынышын күшейтті, ал қарашада Екінші коалиция соғысы басталды. Заң шығарушы органда көпшілігі болмағандықтан, директорлар жарлықтарды орындау және жаулап алынған аумақтардан кіріс алу үшін әскерге сүйенді. Наполеон мен Жубер сияқты генералдар саяси процесте маңызды рөл атқарды, ал армия мен Директория жемқорлықтарымен танылды. 1799 жылға қарай көптеген адамдар "парламенттік саясаттың тұрақсыздығына қарағанда авторитарлық биліктің белгісіздігін қалауға бейім болды" деп Директорияның құлауын түсіндірді. Оның құлауының архитекторы Сиес болды, ол Террор кезінде не істегені туралы сұраққа "Мен аман қалдым" деп жауап берді. Директорияға тағайындалғаннан кейін, оның алғашқы әрекеті – Талейран мен Наполеонның ағасы Люсьен, 500 мүшелі Кеңестің президентінің көмегімен Баррасты қызметтен шеттету болды. 1799 жылдың 9 қарашасында 18 Брумер төңкерісі бес директорды француз консулдығымен алмастырды, ол үш мүшеден – Наполеон, Сиес және Роджер Дюкодан – тұрды. Көптеген тарихшылар осы оқиғаны француз революциясының аяқталуы деп санайды.

Идеологияның рөлі

Революциядағы идеологияның рөлі күмәнді, Джонатан Исраэль "радикалды ағартушылықты" Революцияның басты қозғаушы күші деп санайды. Алайда Коббан "революционерлердің іс-әрекеттері көбінесе алдын ала қалыптасқан теорияларға емес, қолдағы құралдарды пайдаланып, шұғыл мәселелерге нақты шешімдер табу қажеттілігімен анықталды" дейді. Идеологияларды анықтау революциялық клубтардың, топтардың және басылымдардың көптігімен, формалды саяси партиялардың жоқтығымен және жағдайлардың өзгеруіне байланысты жеке икемділікпен қиындатылады. Сонымен қатар, Адам құқықтары туралы декларация барлық революциялық топтар үшін маңызды құжат болғанымен, оның түсіндірілуі әртүрлі болды. Барлық революционерлер принцип бойынша еркіндікке адал екенін мәлімдесе де, "ол биліктегілердің қалауынша түсінілді". Мысалы, Адам құқықтары туралы декларацияда көрсетілген бостандықтар "басқаларға зиян келтіргенде немесе оларды теріс пайдаланғанда" заңмен шектелді. 1792 жылға дейін якобиндер және басқалар баспасөзді шектеуге қарсы болды, себебі бұл негізгі құқықтың бұзылуы деп есептеді. Алайда, радикалды Ұлттық конвент 1793 жылдың қыркүйегінде және 1794 жылдың шілдесінде "Ұлттық конвентке қарсы сөйлеу" және "халықтың пікірін жаңылыстыру" сияқты қылмыстар үшін өлім жазасын көздейтін заңдар қабылдады. Революционерлер теңдік принципін қолдағанмен, мүлік құқығы да құқық ретінде қарастырылғандықтан, байлықтың теңдігін жақтаушылар азырақ болды. Ұлттық ассамблея әйелдерге тең саяси құқық беруге қарсы болды, ал колониялардағы құлдықты жою 1794 жылдың ақпанына дейін кейінге шегерілді, себебі бұл құл иелерінің мүлік құқығына қайшы келді және көптеген адамдар саудаға зиян келтіретінінен қорқады. 1791 жылғы конституция 25 жастан асқан, мүліктік талаптарға жауап беретін, "белсенді азаматтар" деп аталатын ер адамдарға ғана сайлауға қатысу және сайлану құқығын берді, бұл саяси теңдікке қатысты даулы мәселе болды. Бұл шектеуге Робеспьер, якобиндер және кордельелер сияқты белсенділер көптеп қарсылық білдірді. Егемендіктің ұлтта болуы Революцияның маңызды ұғымы болды. Алайда Исраэль бұл идеологиялық айырмашылықтарды жасырады деп санайды. Ұлттың еркі өкілдік жиналыстар мен конституциялар арқылы немесе революциялық жұртшылықтың тікелей әрекеттері және Париж коммунасының секциялары сияқты халықтық жиналыстар арқылы жақсырақ білдірілді. Көптеген адамдар конституциялық монархияны халық егемендігі принципімен үйлесімді деп санамады, бірақ 1792 жылға дейін Гоббс, Локк, Монтескье және Вольтердің еңбектеріне негізделген мұндай жүйеге идеологиялық берілгендігі бар күшті топ болды. Исраэль шіркеу мүлкін мемлекеттік меншікке айналдыру және Конституциялық шіркеуді құру зайырлылыққа идеологиялық ұмтылысты және ескі режимнің артықшылықтарын жоюға бағытталған қадамдарды көрсетеді дейді. Коббан Конституциялық шіркеудің идеологиямен байланысты екенін мойындайды, бірақ оның бастауын Вольтер және басқа ағартушылардың антиклерикализмімен байланыстырады. Якобиндер ұлттық бірлік пен жалпы ерікке қауіп төндіретін формалды саяси партиялар мен топтарға қарсы болды, олардың идеологиясының негізгі элементтері "саяси ізгілік" және "елге деген сүйіспеншілік" болды. Олар идеалды революционерді өзімшілдіктен ада, шыншыл, саяси амбициясы жоқ және елге берілген адам деп қарады. Фейлянттардың, содан кейін жирондистердің кетуіне әкелген даулар дауласқандардың салыстырмалы саяси ізгілігі мен патриотизмі тұрғысынан жүргізілді. 1793 жылдың желтоқсанында якобин клубтарының барлық мүшелері "адал адамдар" екенін анықтау үшін "тазартушы тексеруден" өтті.

Француз революциялық соғыстары

Революция 1792 жылы басталған және 1815 жылы Ватерлоо шайқасында Наполеон жеңілгенге дейін аяқталмаған қақтығыстар тізбегін бастады. Бастапқыда мұндай жағдай күмәнді көрінді; 1791 жылғы Конституция "басқыншылық мақсатындағы соғысты" анық жоққа шығарды, ал Франция мен Австрия арасындағы дәстүрлі шиеленіс 1780 жылдары қайта жанданғанмен, император Иосиф II реформаларды сақтықпен қабылдады. Австрия Осман империясымен соғысып жатты, ал ресейліктер де соғыста болды, екеуі де Пруссиямен Польшаны бөлу туралы келіссөздер жүргізіп жатты. Ең маңыздысы, Ұлыбритания бейбітшілікті қалаған, император Леопольд II Пилниц декларациясынан кейін айтқандай, "Англиясыз, ешқандай мәселе жоқ". 1791 жылдың соңында Ассамблеядағы топтар соғысты елді біріктірудің және Революцияны оның шекарасындағы қарсы күштерді жою және оның "табиғи шекараларын" орнату арқылы қамтамасыз етудің жолы ретінде қарастырды. Франция 1792 жылдың сәуір айында Австрияға соғыс жариялады және алғашқы әскери шақыру бұйрықтарын шығарды, онда жалдамалы әскерлер он екі ай қызмет ететін болды. 1815 жылы бейбітшілік орнаған кезде, қақтығысқа Еуропаның барлық ірі державалары мен АҚШ қатысты, Еуропа картасы қайта сызылды және Америка, Таяу Шығыс және Үнді мұхитына дейін кеңейді. 1701 жылдан 1801 жылға дейін Еуропа халқы 118 миллионнан 187 миллионға дейін өсті; жаңа жаппай өндіріс техникасымен үйлесімде, бұл соғысушы тараптарға ұлттық ресурстарды жұмылдыруды қажет ететін үлкен армияларды ұстауға мүмкіндік берді. Бұл патшалар емес, ұлттардың күшімен жүргізілген, қарсыластарының қарсы тұру қабілетін жоюға және терең әлеуметтік өзгерістерді жүзеге асыруға бағытталған басқаша соғыс болды. Барлық соғыстар белгілі бір дәрежеде саяси болғанымен, бұл кезең шекараларды қайта құруға және жаңа еуропалық мемлекеттер құруға баса назар аударғандығымен ерекшеленді. 1792 жылдың сәуір айында француз армиясы Австрияның Нидерландысына басып кірді, бірақ қыркүйекте Вальмиде австрия-пруссиялық армияны жеңуден бұрын бірнеше жеңіліске ұшырады. 6 қарашада Джемаппесте екінші австриялық армияны жеңгеннен кейін олар Нидерландыны, Рейнландтың, Ницца мен Савойя аймақтарын басып алды. Осы жетістіктен күш алып, Франция 1793 жылдың ақпанында Голландия Республикасына, Испанияға және Ұлыбританияға соғыс жариялап, Бірінші коалиция соғысын бастарды. Алайда, 1792 жылғы жалдамалы әскерлердің 12 айлық мерзімінің аяқталуы француздарды жаулап алған жерлерінен бас тартуға мәжбүр етті. Тамыз айында жаңа әскери шақыру шаралары қабылданды және 1794 жылдың мамырына қарай француз армиясында 750 000-нан 800 000-ға дейін адам болды. Дезертирлік деңгейі жоғары болғанымен, бұл ішкі және сыртқы қауіптерді басқаруға жеткілікті болды; салыстыру үшін, пруссиялық-австриялық армияның саны 90 000-нан аз болды. 1795 жылдың ақпанына қарай Франция Австрияның Нидерландысын басып алып, Рейннің сол жағалауында шекара орнатты және Нидерланд Республикасын Батавия Республикасымен алмастырды, бұл оның марионеттік мемлекеті болды. Бұл жеңістер антифранцуздық коалицияның ыдырауына әкелді; Пруссия 1795 жылдың сәуірінде бейбітшілікке келді, көп ұзамай Испания да соған ілесіп, Ұлыбритания мен Австрияны соғыста қалған жалғыз ірі державалар ретінде қалдырды. 1797 жылдың қазанында Италиядағы Бонапарттың жеңілістері Австрияны Кампо-Формио шартына келісуге мәжбүр етті, онда олар Нидерландыны ресми түрде беріп, Цизальпин Республикасын мойындады. Соғыс екі себеппен жалғасты; біріншісі, француз мемлекетінің қаржысы жеңілген қарсыластарынан алынатын өтемақыларға тәуелді болды. Екіншіден, армиялар ең алдымен өздерінің генералдарына адал болды, олар үшін жеңіске жеткен байлық пен оның мәртебесі өз алдына мақсат болды. Хоше, Пишегру және Карно сияқты жетекші әскери қолбасшылар елеулі саяси ықпалға ие болды және көбінесе саясатты белгіледі; Кампо-Формио Бонапарттың мақұлдауымен, бірақ Директорияның қарсылығымен қабылданды, ол шарттарды тым жұмсақ деп санады. Осы алаңдаушылықтарға қарамастан, Директория бейбітшіліктің тұрақсыз ету әсерінен және жүздеген мың жас жігіттердің демобилизациясынан қорқып, ешқашан нақты бейбітшілік бағдарламасын әзірлемеді. Генералдар мен олардың армиялары Парижден алыс болғанша, олар оларға соғысты жалғастыруға мүмкіндік беруден ләззат алды, бұл Бонапарттың Мысырға шабуыл жасауына санкция берудің маңызды факторы болды. Бұл агрессивті және мүмкіндікті пайдалану саясатына әкелді, нәтижесінде 1798 жылдың қарашасында Екінші коалиция соғысы басталды.

Құлдық пен отарлар

1789 жылы ең көп халқы бар француз колониялары Сент-Доминг (қазіргі Гаити), Мартиника, Гваделупа, Бурбон аралы (Реюньон) және Франция аралы болды. Бұл колониялар Францияға эксклюзивті түрде экспортталатын қант, кофе және мақта сияқты тауарлар өндірді. Колонияларда шамамен 700 000 құл болды, оның шамамен 500 000-ы Сент-Домингте. Франция экспорттаған тауарлардың шамамен үштен бір бөлігін колониялық өнімдер құрады. 1788 жылдың ақпан айында Францияда империядағы құлдықты жою мақсатымен Société des Amis des Noirs (Қаралардың достары қоғамы) құрылды. 1789 жылдың тамызында отарлаушы құл иелері мен саудагерлері өз мүдделерін қорғау үшін бәсекелес "Клуб де Массиак" құрды. 1789 жылдың тамызында Құрылтай жиналысы Адам және азамат құқықтарының декларациясын қабылдағанда, колониялық жер иелерінің өкілдері бұл принциптер колонияларда қолданылмауы керек деп талас жасады, өйткені бұл экономикалық қиындықтарға және сауданың бұзылуына әкелер еді. Колониялық жер иелері сондай-ақ Ассамблеяның Колониялық комитетін бақылауға алып, құлдықты жоюға қарсы күшті ықпал етті. Түсті терілі адамдар материктік Франция мен оның колонияларында әлеуметтік және құқықтық кемсітушілікке ұшырады, соның ішінде заң, медицина және фармация сияқты мамандықтарға қол жеткізуге тыйым салынды. 1789-90 жылдары Винсент Оге мен Жюльен Раймонд басқаратын бостандыққа шыққан түсті терілі адамдардың делегациясы Ассамблеяға түсті терілі адамдарға қатысты кемсітушілікті жою үшін лобби жасады. Оге 1790 жылдың қазанында ақ жер иелеріне қарсы көтеріліс басталған Сент-Домингке кетті. Көтеріліс сәтсіз аяқталып, Оге қаза табады. 1791 жылдың мамырында Ұлттық Ассамблея екі еркін ата-анасынан туған түсті терілі адамдарға толық саяси құқықтар берді, бірақ босатылған құлдардың құқықтарын колониялық ассамблеялар анықтауға қалдырды. Ассамблеялар жарлықты орындаудан бас тартты және Сент-Домингтегі түсті терілі халық пен ақ колонистер арасында қақтығыс басталды, әр тарап өз күштеріне құлдарды тартты. Тамыз айында құлдардың ірі көтерілісі болды. 1792 жылдың наурыз айында Заң шығарушы Ассамблея бүлікке жауап ретінде барлық бостандыққа шыққан түсті терілі адамдарға азаматтық беруді және екі комиссар, Сонтонакс пен Полверельді, сондай-ақ жарлықты орындау үшін Сент-Домингке 6000 әскерді жіберуді ұсынды. Қыркүйекте келген комиссарлар құлдықты күшінде қалдыратынын жариялады. 72 000-нан астам құл әлі де көтерілісте болды, олардың көп бөлігі солтүстікте. Бриссо мен оның жақтастары құлдықты жоюды көздеді, бірақ олардың басты мақсаты сауданы қамтамасыз ету және революциялық соғыстарға саудагерлердің қолдауын алу болды. Бриссо құлағаннан кейін 1793 жылдың маусым айында қабылданған жаңа конституция Адам және азамат құқықтары туралы жаңа декларацияны қамтыды, бірақ отарларды оның ережелерінен алып тастады. Дегенмен, жаңа конституция Франция бейбітшілік орнағанға дейін күшін жойды. 1793 жылдың басында Гваделупа мен Сент-Домингтен шыққан роялистік плантаторлар Ұлыбританиямен одақ құрды. Испандықтар Сен-Домингтің солтүстігінде Жан-Франсуа Папийон мен Жорж Биассу басқарған көтерілісші құлдарды қолдады. Республикаға адал ақ плантаторлар Якобиндер бақылайтын Конвентке құлдықты жоюды талап ететіндер британдық агенттер және Бриссоның жақтастары екенін, сауданы бұзатынын сендіру үшін Парижге өкілдерін жіберді. Маусым айында Сент-Домингтегі комиссарлар республика үшін күрескен 10 000 құлды азат етті. Роялистер мен олардың британдық және испандық қолдаушылары да құлдарға олардың мүддесі үшін күресуге дайын болғандықтан, комиссарлар оларды тамызда солтүстікте құлдықты, қазан айында бүкіл колонияда құлдықты жою арқылы жеңіп шықты. Комиссарлар шешімді мақұлдау үшін Парижге өкілдер жіберді. Конвент 1794 жылдың 4 ақпанында колонияларда құлдықты жою туралы дауыс берді және колониялардың барлық тұрғындары, түсіне қарамастан, француз азаматтарының толық құқықтарына ие екенін жариялады. Виктор Хьюз басқарған 1000 санкулоттан тұратын әскер Гваделупаға британдықтарды қуу және жарлықты орындау үшін жіберілді. Әскерге бұрынғы құлдар қосылып, олардың саны 11 000-ға жетіп, Гваделупа мен басқа да кіші аралдарды басып алды. Гвианада да құлдық жойылды. Мартиника британдықтардың бақылауында болды, ал Реюньон мен Маскарейн аралдарындағы отар иелері республикашылдарды кері қайтарды. Қара әскерлер 1795 жылы испандықтарды Сент-Домингтен қуып шықты, ал соңғы британдықтар 1798 жылы шығып кетті. 1793 жылдан 1799 жылға дейін республикалық бақылаудағы аймақтарда босатылған құлдар бұрынғы плантацияларында немесе егер олар үй шаруасында болса, бұрынғы иелері үшін жұмыс істеуге міндетті болды. Олар еңбекақы алды және мүлік құқықтарына ие болды. Қара және түсті терілі генералдар Гваделупа мен Сент-Домингтің үлкен аудандарында, соның ішінде Сент-Домингтің солтүстігінде Туссен Лувертюр, оңтүстігінде Андре Риго басқарды. Тарихшы Фредерик Регент бұрынғы құлдардың жұмыс істеу және қозғалу еркіндігіне қойылған шектеулердің нәтижесінде "құлдықтан босатылғандардың тек ақтар, жарлыққа дейін босатылған түсті терілі адамдар және әскерде немесе соғыс кемелерінде болған бұрынғы құлдар ғана толыққанды азаттыққа ие болды" деді.

Газеттер

Газеттер мен кітапшалар Революцияны қозғау мен анықтауда орталық рөл атқарды. 1789 жылға дейін жұмыс істеу үшін корольдік лицензия талап етілген, аз ғана цензураланған газеттер болды, бірақ Эстаттар Генералы жаңалықтарға зор сұраныс туғызды, және жыл соңына дейін 130-дан астам газет пайда болды. Ең маңыздылары Мараттың "Халық досы" және Элизе Лусталлоның "Париж революциялары" [fr] еді. Келесі он жылда 2000-нан астам газет құрылды, оның 500-і Париж қаласында ғана. Көбісі бірнеше апта ғана өмір сүрді, бірақ олар кең таралған кітапшалармен бірге негізгі ақпарат тарату құралына айналды. Газеттер таверналарда және клубтарда оқылып, қолдан-қолға таратылды. Жазу – кәсіп емес, шақыру деп кеңінен есептелді, ал баспасөздің міндеті – азаматтық республикалық идеалдарды дамыту еді. 1793 жылға қарай радикалдар ең белсенді болды, бірақ бастапқыда роялистер елді "Л'Ами дю Рой" ("Патшаның достары") басылымымен толтырды, олар тоқтатылғанға дейін.

Революциялық рәміздер

Жаңа Республика мен ескі режим арасындағы айырмашылықты көрсету үшін, басшыларға ескі діни және монархиялық символдардың орнына жаңа символдар жиынтығын қабылдау және оларды тойлау қажет болды. Осы мақсатта, тарихи мәдениеттерден символдар алынып, жаңа мағына берілді, ал ескі режимнің символдары жойылды немесе оларға қабылданатын сипаттамалар берілді. Осы өзгертілген символдар арқылы халыққа Ағарту дәуірі мен Республикаға деген жаңа дәстүр мен құрмет сезімін сіңіруге тырысты.

Марсельеза

"La Marseillaise" (ла марсɛйɛːз) Францияның ұлттық әнұраны болды. Ән 1792 жылы Клод Жозеф Руже де Лиль жазып, шығарған, ал бастапқыда "Chant de guerre pour l'Armée du Rhin" деп аталды. Француз Ұлттық Конвенты оны 1795 жылы Бірінші Республиканың әнұраны ретінде қабылдады. Ол Марсель қаласынан келген еріктілер Париждегі елордаға қарай шеру жасағанда осы әнді орындағаннан кейін осылай атала бастады. Ән "Еуропалық марш" әнұран стилінің алғашқы үлгісі болып табылады, ал оның әсерлі мелодиясы мен мәтіні революциялық ән ретінде кеңінен қолданылуына және көптеген классикалық және халықтық музыка туындыларына енгізілуіне әкелді. Де Лильге 'халықтың рухына музыканың ұсынатын ынтақты сезімді жеткізетін гимн жазу' тапсырылды.

Гильотині

Гильотина әлі күнге дейін "Француз революциясының Террор кезегінің басты символы" болып саналады. Революция кезінде бір дәрігердің тапқан гильотина, бұрынғыдан жылдам, тиімді және ерекше жазалау түрі ретінде танылып, халық мәдениетінің және тарихи естеліктің бір бөлігіне айналды. Солшылдар оны халықтың кек алушысы деп мақтап, мысалы, "La guillotine permanente" революциялық әнінде дәріптесе, оңшылдар Террордың символы деп айыптады. Оның іске қосылуы көп көрерменді тартқан танымал ойын-сауыққа айналды. Сатушылар өлім жазасына кесілгендердің тізімі жазылған бағдарламаларды сатты. Көптеген адамдар күнделікті келіп, оқиғаны бақылау үшін ең қолайлы орындар үшін бәсекелестікке түсті; тоқушы әйелдер (трикотез) тұрақты қатысушылардың белді топтарын құрып, халықты қоздырды. Әке-шешелер жиі балаларын әкеп жататын. Террор кезегінің соңына қарай халық саны күрт азайды. Қайталаудың нәтижесінде бұл қорқынышты ойын-сауықтан да жалықты, көрермендердің қызығушылығы төмендеді.

Коккей, триколор және бостандық қалпағы

1789 жылдан бастап революционерлер кокада тағуды кеңінен қолданды. Олар енді Париждің көк және қызыл кокадасын Ескі тәртіптің ақ кокадасына бекітетін болды. Камил Демулен 1789 жылдың 12 шілдесінде өзінің жақтастарына жасыл кокада тағуды ұсынды. 13 шілдеде құрылған Париж қарулы жасағы көк және қызыл кокаданы қабылдады. Көк және қызыл – Париждің дәстүрлі түстері, және олар қаланың елтаңбасында қолданылады. 14 шілдеде Бастилияға шабуыл жасалған кезде түрлі түстердегі кокадалар қолданылды. Бостандық қалпағы, сондай-ақ Фригия қалпағы немесе пилеус деп те аталады, бұл дөңгелексіз, фетрден жасалған, конус тәрізді қалпақ, ал ұшы алға қарай тартылған. Ол Рим республикашылдығы мен бостандығын көрсетеді, Римдегі құлдықтан азат ету рәсіміне сілтеме жасайды, онда азат болған құл өзінің жаңадан қол жеткізген бостандығының символы ретінде қалпақ алатын болған.

Әйелдердің рөлі

Ансиан режимі саяси құқықтардан айырған Революция бастапқыда әйелдерге, тек шектеулі дәрежеде болса да, қатысуға мүмкіндік берді. Активистердің қатарында әйел және әйел азаматтың құқықтары туралы декларацияның авторы Олимп де Гуж, сондай-ақ Маратты өлтірген Шарлотта Кордей сияқты жирондистер болды. Тэройн де Мерикур, Паулин Леон және Революциялық Республикалық Әйелдер Қоғамы сияқтылары якобиндерді қолдады, Ұлттық Ассамблеяда демонстрациялар ұйымдастырды және 1789 жылғы қазан айында Версальге жасалған науқанға қатысты. Осыған қарамастан, 1791 және 1793 жылғы конституциялар оларға саяси құқықтар мен демократиялық азаматтықтан бас тартты. 1793 жылы Революциялық Республикалық Әйелдер Қоғамы нан бағасын қатаң бақылауға алу және барлық әйелдерді үш түсті кокада тағуды міндеттейтін заң қабылдануы үшін күресті. Екі талап та қабылданғанымен, қазан айында үкіметті бақылаған еркектер басымдығын көретін якобиндер Қоғамды қауіпті дүрбелең тудырушылар деп айыптады және барлық әйелдер клубтары мен бірлестіктерін заңсыз деп жариялады. 1793 жылғы 30 қазаннан кейін ұйымдасқан әйелдер Француз революциясынан толығымен шеттетілді. Сонымен қатар, әсіресе провинцияларда, әйелдер Революцияның әкелген әлеуметтік өзгерістеріне қарсы тұруда маңызды рөл атқарды. Бұл әсіресе Католик шіркеуінің беделінің төмендеуіне қатысты болды; ауылдық жерлерде тұратындар үшін шіркеулердің жабылуы – бұрынғы қалыпты өмірдің жоғалуы дегенді білдірді. Бұл әйелдер бастаған контрреволюциялық қозғалысқа жол ашты. Олар басқа саяси және әлеуметтік өзгерістерді қолдағанмен, Католик шіркеуінің таратылуына және Жоғарғы Күш Құлты сияқты революциялық секталарға қарсы шықты. Олвен Хафтон кейбір әйелдердің революционерлер енгізген еретикалық өзгерістерден шіркеуді қорғауға тырысқандарын, өзін «сенімді қорғаушылар» деп есептегенін айтады.

Белгілі әйелдер

Олимп де Гуж – әйелдер мен еркектердің өзгешелігіне қарамастан, заң алдында теңдікке бөгет болмауы керек екенін қаперіне салған автор. «Әйелдер мен әйел азаматтардың құқықтары туралы жарлығында» ол әйелдердің, әсіресе оларды тікелей қатыстыратын мәселелерде, мысалы, ажырасу және заңды емес балаларды мойындау сияқты құқықтарға лайық екенін жеткізді. Ол өзге Жирондистермен бірге 1793 жылдың қараша айында Террор кезінде жазаланды. Мадам Роланд, сондай-ақ Манон немесе Мари Роланд деп белгілі, тағы бір маңызды әйел-белсенді болды, оның саяси назары әйелдерге емес, үкіметтің басқа салаларына шоғырланған. Жирондист болғандықтан, оның революция жетекшілеріне жолдаған жеке хаттары саясатқа ықпал етті. Сонымен қатар, ол Бриссотиндердің саяси жиындарын жиі өткізді, бұл саяси топқа әйелдердің қатысуына мүмкіндік берді. Ол да 1793 жылдың қараша айында жазаланды.

Экономикалық саясат

Революция Ансиан Режимі енгізген көптеген экономикалық шектеулерді жойды, соның ішінде шіркеу оннан бір бөлігін және феодалдық алымдарды, бірақ жалға алушылар көбінесе жоғары жалға алу ақысы мен салықтар төледі. Барлық шіркеу жерлері, сондай-ақ корольшіл эмигранттарға тиесілі жерлер мемлекеттік меншікке алынды, олар ассигнаттар деп аталатын қағаз ақшаны қолдау үшін пайдаланылды, ал феодалдық гильдия жүйесі таратылды. Бұрын жеке тұлғалар салықтарды үлкен сыйақы үшін жинап алатын, өте тиімсіз салық жинау жүйесі де жойылды. Үкімет ауруханаларға, кедейлерге көмек көрсетуге және білім беруге жыл сайынғы табыс ағынын қамтамасыз ету үшін (13 ғасырдан бастап) құрылған қорларды иеленді. Мемлекет жерлерді сатты, бірақ көбінесе жергілікті билік олардың қаржыландыруын алмастырмады, нәтижесінде елдің қайырымдылық және мектеп жүйелерінің көп бөлігі күйреп қалды. 1790 мен 1796 жылдар аралығында өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы өнімі төмендеді, сыртқы сауда қысқарды, ал бағалар өсті, үкіметті үнемі көбейіп келе жатқан ассигнаттарды шығару арқылы шығындарды қаржыландыруға мәжбүр етті. Бұл инфляцияның өсуіне әкелген кезде, бағаларды бақылау шаралары қабылданды және жеке кәсіпкерлер мен саудагерлер қудаланды, бұл қара нарықтың пайда болуына себеп болды. 1789 мен 1793 жылдар аралығында жылдық дефицит жалпы ұлттық өнімнің 10% -дан 64% -ға дейін өсті, ал 1794 жылғы жаман егістен кейін және баға бақылауы алынғаннан кейін жылдық инфляция 3500% -ға жетті. Ассигнаттар 1796 жылы айналымнан алынды, бірақ инфляция 1803 жылы алтынмен қамтамасыз етілген франк герминальдың енгізілуіне дейін жалғасты.

Әсері

Француз төңкерісі батыс тарихына зор әсер етті, Францияда феодализмді жойып, бүкіл Еуропада жеке бостандықтардың дамуына жағдай жасады. Бұл төңкеріс тарихтың сол кезге дейінгі саяси абсолютизмге қарсы ең маңызды күресі болып табылды және демократиялық идеяларды Еуропаға, содан кейін бүкіл әлемге таратып, ықпал етті. Оның француз ұлтшылдығына тигізген әсері терең болды, сонымен қатар Еуропа бойынша ұлттық қозғалыстарды серпілтті. Кейбір заманауи тарихшылар ұлт мемлекетінің түсінігі төңкерістің тікелей нәтижесі екенін айтады. Сондықтан төңкеріс көбінесе батыс тарихының ерте заманауи және кейінгі заманауи кезеңдерін бөліп тұратын шегі ретінде қарастырылады.

Франция

Францияға бұл ұзақ мерзімді әсері зор болды, саясат, қоғам, дін және идеяларды қалыптастырып, бір ғасырдан астам уақыт бойы саяси поляризацияны күшейтті. Тарихшы Франсуа Олард былай деп жазды: «Әлеуметтік тұрғыдан алғанда, Революция феодалдық жүйе деп аталатын нәрсені жоюдан, жеке адамды азат етуден, жер иелігінің тең бөлінуінен, ақсүйектердің артықшылықтарын жоюдан, теңдік орнатудан және өмірді қарапайымдастырудан тұрды. Француз революциясы басқа революциялардан ерекшелігі – ол тек ұлттық сипатта болмады, бүкіл адамзатқа пайда әкелуді мақсат етті». Революция аристократияның билігін толығымен жойды және шіркеудің байлығын азайтты, бірақ екі институт та сақталды. Хансон француздардың өзіндік санасындағы түбірінен өзгеріске ұшырағанын айтады, бұл артықшылықтардың жойылғаны және олардың орнына адам құқықтарының қойылуымен дәлелденді. 1815 жылы Бірінші француз империясы құлағаннан кейін француз халқы революциядан бері жинаған көптеген құқықтары мен артықшылықтарынан айырылды, бірақ осы кезеңді сипаттаған қатысушы саясатты еске алды. Пол Хансонның сөзіне қарағанда, «Революция дәстүрге айналды, ал республикашылдық – берік таңдау». Революция шексіз патшалық билікті тоқтатып, конституциялық тәртіпте заңмен басқару мүмкіндігін ұсынды. Наполеон император ретінде конституциялық жүйені құрды, ал қайта орналасқан Бурбондар оны сақтауға мәжбүр болды. 1871 жылы Наполеон III-нің тақтан басқанынан кейін Француз Үшінші Республикасы Революцияның идеалдарын сақтауға адал болумен құрылды. Виши режимі (1940–1944) революциялық мұраны жоюға тырысты, бірақ республиканы сақтап қалды. Дегенмен, Бурбондар, Виши немесе басқа да ешбір үкімет 1789 жылы дворяндардан тартып алынған артықшылықтарды қайтаруға тырыспады. Франция заң алдындағы теңдікке негізделген қоғамға айналды. Революция ауыл шаруашылығын өзгертті. Шіркеу мен дворяндардың бақылауындағы ірі иеліктердің таратылуымен және жалдамалы жұмысшылардың жұмыс істеуімен француз ауылдық аймағы көбінесе шағын тәуелсіз шаруашылықтардың жеріне айналды. Орақ салығы, ондық және иелік ақысы сияқты салықтар жойылды. Тұңғыш ұлға мүлік беру құқығы ақсүйектер мен шаруалар үшін де жойылды, бұл отбасылық басшының ықпалын әлсіретіп, барлық балалар отбасылық мүлікке үлескендіктен, туу көрсеткішінің төмендеуіне әкелді. Коббан революция ұлтқа «жер иелерінің үстемдік сыныбын» қалдырды деп санайды. Экономикалық тарихшылар революцияның экономикалық әсері туралы әртүрлі пікірде. Бір ұсыныс бойынша, ауыл шаруашылығы жерлерінің бөлшектелуі 19 ғасырдың басында айтарлықтай жағымсыз әсер еткен, бірақ ғасырдың екінші жартысында оң әсер еткен, себебі ол адам капиталына инвестициялардың өсуіне мүмкіндік берді. Басқалары жерді қайта бөлудің ауыл шаруашылығы өнімділігіне бірден оң әсер еткенін, бірақ осы пайданың көлемі 19 ғасыр бойы біртіндеп төмендегенін айтады. Қалаларда шағын кәсіпкерлік гүлденді, өйткені шектеуші монополиялар, артықшылықтар, кедергілер, ережелер, салықтар және гильдиялар жойылды. Алайда, британдық блокада теңіз және отар саудасын тоқтатты, бұл қалалар мен олардың жабдықтау тізбектеріне зиян келтірді. Жалпы алғанда, революция француз бизнес жүйесін күрт өзгертпеді және шағын бизнес иесінің көкжиегін тоңазытуға көмектесті. Типикалық кәсіпкер кішкентай дүкенге, диірменге немесе шеберханаға ие болды, отбасылық көмек пен бірнеше жалдамалы жұмысшылармен жұмыс істеді; ірі өнеркәсіп басқа индустрияланған елдерге қарағанда аз дамыған.

Франциядан тыс Еуропа

Тарихшылар революцияның әсерін Наполеон экспорттаған институттар мен идеялар арқылы қарастырады. Экономикалық тарихшылар Дэн Богарт, Маурисио Дрелихман, Оскар Гельдерблом және Жан-Лоран Розенталь Наполеонның кодификацияланған заңдарын Француз революциясының "ең маңызды экспорты" деп сипаттайды. Дарон Ацемоглу, Давид Кантони, Саймон Джонсон және Джеймс А. Робинсонның пікірінше, Француз революциясы Еуропаға ұзақ мерзімді әсер еткен. Олардың сөзіне қарағанда, "француздар басып алған және радикалды институционалды реформаларға ұшыраған аймақтарда, әсіресе 1850 жылдан кейін, қалалардың қарқынды өсуі және экономикалық даму байқалды. Француз басқыншылығының теріс әсеріне ешқандай дәлел жоқ". Революция Ұлыбританияда қызу пікірталас тудырды. Революциялық дау – Ричард Прайсдің 4 қараша 1789 жылы Революциялық қоғам алдында сөйлеген "Отанға деген махаббат туралы сөздігі" жариялануынан бастау алған "памфлет соғысы" болды, ол Француз революциясын қолдады. Эдмунд Берк 1790 жылғы қарашада өзінің "Франциядағы революция туралы ойлар" атты памфлетімен жауап берді, онда француз революциясы барлық елдердің аристократиясына қауіп төндіретінін айтты. Уильям Кокс Прайстің ел – мемлекет емес, принциптер мен адамдар деген тұжырымына қарсы шықты. Керісінше, саяси тарихтың екі маңызды еңбегі Прайстің пайдасына жазылды, олар француз халқының өз мемлекетін ауыстыруға толық құқығын қолдады. Осы "памфлеттердің" алғашқыларының бірі – Мэри Уолстонкрафттың "Адам құқықтарының қорғаны" еңбегі болды. Уолстонкрафттың тақырыбы бірнеше айдан кейін жарық көрген Томас Пэйннің "Адам құқықтары" еңбегінде қайталанды. 1792 жылы Кристофер Уайвилл реформалар мен қоңыржалдайлықты талап ететін "Др. Прайс және Англия реформаторларының қорғаны" атты еңбегін жариялады. Бұл пікір алмасу "Британ тарихындағы ең маңызды саяси пікірталастардың бірі" деп сипатталды. Ирландияда протестант отарлаушылардың автономияға ұмтылысы католиктер мен протестанттардың біріккен Ирландиялықтар қоғамы басқаратын жаппай қозғалысқа айналды. Ол Ирландияның барлық аймақтарында, әсіресе Ольстерде реформаларды одан әрі жүргізу талабын күшейтті. Нәтижесінде 1798 жылы Вулф Тон бастаған көтеріліс болды, ол Ұлыбритания тарапынан басып жанылды. Германияда революцияға деген реакция жағымдыдан жауызға өтті. Алдымен ол либералдық және демократиялық идеяларды, гильдиялардың, крепостнойлық пен еврей геттосының жойылуын әкелді. Ол экономикалық бостандықтар мен аграрлық және құқықтық реформаларды сыйлады. Ең бастысы, бұл қарсылық неміс ұлтшылдығын ынталандырып, қалыптастыруға көмектесті. Франция Швейцарияға басып кіріп, оны "Гелветика Республикасына" (1798–1803) айналдырды, ол француз билігіндегі марионеттік мемлекет болды. Француздардың жергілікті дәстүрлерге араласуы Швейцарияда наразылық тудырды, бірақ кейбір реформалар сақталды және кейінірек қалпына келтіру кезеңінде де жалғасты. Революциялық соғыстар кезінде француздар 1794 және 1814 жылдар аралығында қазіргі Бельгия аймағын басып алып, оккупациялады. Жаңа үкімет реформаларды жүзеге асырып, аймақты Франция құрамына қосты. Бельгиялық ұлтшылдық француз билігіне қарсылық көрсеткендіктен, қарсылық барлық деңгейде күшті болды. Дегенмен француз құқықтық жүйесі, оның тең құқықтары және сыныптық айырмашылықтарды жою қабылданды. Дания Корольдігі Француз революциясымен үйлесетін либералды реформаларды қабылдады. Реформалар біртіндеп жүргізілді және режимнің өзі тәуелсіз шаруалардың еркін иеленушілер класын құру арқылы абсолютизмді әлсірететін аграрлық реформаларды жүргізді. 19 ғасырдың бірінші жартысында саяси өзгерістерді басқарған жақсы ұйымдастырылған либералдар осы бастаманың көп бөлігін жүзеге асырды. 1814 жылғы Норвегия Конституциясы Француз революциясының ықпалымен жазылды және сол кездегі ең либералды және демократиялық конституциялардың бірі саналды.

Солтүстік Америка

Бастапқыда Квебек провинциясындағы көптеген адамдар революционерлердің мақсаттарын қолдады. Революция, АҚШ-тан келген лоялистердің колонияда конституциялық реформалар үшін күресінің фонында болды. Варенге қашудан кейін халық пікірі Революцияға қарсы өзгерді, ал қыркүйектегі жаппай қырғын мен одан кейін Людовик XVI-ның атылуы осы өзгерісті күшейтті. Француздардың Канадаға көшіп келуі Революция кезінде және одан кейін күрт азайды. Осы кезеңде аймаққа шектеулі мөлшерде ғана қолөнершілер, мамандық иелері және діни эмигранттар қоныстануға рұқсат алды. Көбінесе эмигранттар Монреальге немесе Квебек қаласына қоныс аударды.

Тарихнама

Француз төңкерісі туралы алғашқы жазбалар оқиғалармен дерлік бір мезгілде жазылды және негізінен идеологиялық бағыттар бойынша бөлінді. Олардың ішінде Эдмунд Берктің консервативті сын-пікірі «Франция төңкерісі жөніндегі ойлар» (1790) және Томас Пэйннің жауабы «Адам құқықтары» (1791) бар. 1815 жылдан бастап, революциялық жылдардың куәгерлерінің тікелей тәжірибесіне негізделген, баяндамалық тарихтар үстемдік құрды. XIX ғасырдың ортасында мамандар жазған, түпнұсқа құжаттарға сүйенген және замандас деректерге көбірек сын көзбен қараған ғылыми тарихтар пайда болды. Дюпуй XIX ғасыр төңкерісі тарихнамасында үш негізгі бағытты анықтайды. Біріншісі – халық егемендігі, азаматтық теңдік, рационалдылық, прогресс және діни сенімнен жоғары тұрған жеке бақыт сияқты төңкерілген идеалдарды қабылдамаған реакциялық жазушылар. Екінші ағым – оның демократиялық және республикалық құндылықтарын дәріптеген жазушылар. Үшіншісі – конституция мен адам құқықтарын орнату реформаларының қажеттілігін мойындаған, бірақ жеке меншікке және жеке құқықтарға мемлекеттік араласуды, тіпті демократиялық көпшілік қолдаған жағдайда да қабылдамаған Жермен де Сталь және Гизо сияқты либералдар. Жюль Мишеле – демократиялық-республикалық бағыттың XIX ғасырдағы жетекші тарихшысы, ал Тьер, Мигне және Токвиль либералды бағыттың көрнекті өкілдері болды. Гипполит Тэйннің «Заманауи Францияның пайда болуы» (1875–1894) еңбегі департаменттік мұрағаттарды пайдалану тұрғысынан заманауи болды, бірақ Дюпуй оны реакциялық деп санайды, өйткені ол халықты және төңкерілген құндылықтарды жек көреді. Төңкерілгеннің консервативті, демократиялық-республикалық және либералды түсіндірмелері арасындағы айқын ерекшелік XX ғасырда да сақталды, бірақ тарихнама көбірек нюанстарға ие болды және құжаттық деректерге сынды талдауға көбірек назар аударды. Альфонс Олард (1849–1928) – Төңкерілгеннің алғашқы кәсіби тарихшысы; ол аспирантураны, ғылыми басылымдарды және ғылыми журналдарды насихаттады. Оның маңызды еңбегі «Француз төңкерісі, саяси тарих, 1789–1804» (1905) – Төңкерілгеннің демократиялық және республикалық түсіндірмесі болды. Әлеуметтік-экономикалық талдау және қарапайым адамдардың тәжірибесіне назар аудару 1930 жылдардан бастап Төңкерілген француз зерттеулерінде басымдық алды. Жорж Лефевр шаруаларды, 1789 жылғы ауылдық үрейді және төңкерілген халықтың мінез-құлқын егжей-тегжейлі зерттей отырып, төңкерілгеннің марксистік әлеуметтік-экономикалық талдауын жасады. Альберт Собол, сондай-ақ марксистік республикалық дәстүрде жазған, 1958 жылы санкюлоттар туралы маңызды зерттеу жариялады. Альфред Коббан төңкерілгеннің әлеуметтік және экономикалық түсіндірмелерін екі маңызды еңбегінде, «Француз төңкерісінің мифы» (1955) және «Француз төңкерісінің әлеуметтік түсіндірмесі» (1964) сынға алды. Ол төңкерілген, ең алдымен, консервативті меншік иелерінің жеңісімен аяқталған саяси қақтығыс болды деп мәлімдеді, бұл экономикалық дамуды тежеді. 1965 жылы жарық көрген «Француз төңкерісі» еңбегінде Франсуа Фюре және Денис Рише де 1789–1790 жылдардағы реформаторлық кезеңді радикализмға және басқаруға келмейтін жағдайға әкелген қалалық халықтың келесі араласуымен салыстыра отырып, саяси шешімдердің басымдығын дәлелдеді. 1990 жылдардан бастап батыс ғалымдары буржуазия мен пролетариаттың таптық күресі тұрғысынан төңкерілгеннің марксистік түсіндірмелерін анахронистік деп тастады. Алайда, жаңа түсіндірме модель кеңінен қолдау таппады. Төңкерілгеннің тарихнамасы мәдени және аймақтық тарих, визуалды бейнелеу, трансұлттық түсіндіру және деколонизация сияқты салаларға кеңейді.