Кіріспе

Араб христиандары (ﺍﻟْﻤَﺴِﻴﺤِﻴُّﻮﻥ ﺍﻟْﻌَﺮَﺏ) – этникалық арабтар, араб ұлтының өкілдері немесе араб тілінде сөйлейтін, христиан дінін ұстанатын адамдар. 2012 жылы Таяу Шығыста тұратын араб христиандарының саны 10 мен 15 миллион аралығында деп есептелді. Көне заманда бірнеше араб мемлекеттері мен тайпалары христиан дінін қабылдаған, олардың ішінде Набатейлер, Лахмидтер, Салихидтер, Танухидтер, Әл-Хираның ʿИбадилері және Гассанидтер болды. Қазіргі кезде араб христиандары Нахда қозғалысында маңызды рөл атқарды, сондай-ақ әдебиет, саясат, философия, музыка, театр және кино, медицина және ғылым салаларына елеулі үлес қосты. Бүгінде араб христиандары араб әлемінде маңызды рөл атқарады, олардың көпшілігі салыстырмалы түрде бай, білімді және саяси тұрғыдан орташа. Араб христиан қауымдарынан шыққан эмигранттар Таяу Шығыс диаспорасының маңызды бөлігін құрайды, олардың көп саны Америкада, әсіресе Бразилияда, Аргентинада, Венесуэлада, Колумбияда және АҚШ-та шоғырланған. Дегенмен, Америкаға көшіп келгендер, әсіресе алғашқы толқында келгендер, көбінесе араб тілін өз ұрпақтарына жеткізе алмады. Араб христиандық ұғымы әлі де даулы мәселе болып табылады, себебі Таяу Шығыстағы араб тілінде сөйлейтін христиандық топтардың кейбіреуі, мысалы, ассириялықтар, армянтар, гректер және басқалары араб ұлтын мойындамайды. Мысырдың копт қауымы мен Ливанның маронит қауымы өздерін араб емес деп санайды.

Тарих

Араб христиандарының тарихы христиандық пен араб тілінің тарихымен бірдей кезеңде дамиды; араб христиан қауымдастықтары араб тілін қабылдаған бұрынғы христиан қауымдастықтарынан немесе христиан дінін қабылдаған араб тілінде сөйлейтін қауымдастықтардан туындайды. Араб христиандары – Батыс Азияның түпкілікті христиан қауымдастықтарын қамтиды, олар Жемісті Жартыайдағы VII ғасырдағы мұсылман жаулауларынан кейін араб тілінде сөйлейтін басым халыққа айналды. Араб христиандарының болмысы мұсылман жаулауларына дейін жетеді, және 1-ші ғасырдан бастап христиан дініне өткен көптеген араб тайпалары болды. 9-шы ғасырға дейін арабтардың қызығушылығы негізінен исламға дейінгі поэзияны жазу мен аударуға шоғырланған. Алғашқы араб христиандары сирия тіліндегі ән-жырларды, араб поэзиясын, шіркеу әуендерін, мақалдар мен ғибратты сөздерді (хикам – басқару ережелері) жазған. Олар дін туралы жазбалар қалдырмаған, нәтижесінде бірнеше ғасыр бойы қарама-қайшы мәліметтер пайда болды және нақты амалдарға қатысты деректер аз болды. Классикалық дәуірден бері қазіргі заманға дейін араб христиандары Машриқ мәдениетіне, әсіресе Левант, Египет және Ирак мәдениеттеріне маңызды үлес қосты.

Исламға дейінгі кезең

Жаңа өсиетте арабтардың христиандыққа келуі туралы оқиғалар Әмірлердің істері кітабында жазылған. Петір Иерусалим халқына уағыз айтқанда, олар: «Біз әркім өзінің туған тілінде сөйлейтінін қалай естиміз?» – деп сұрайды. Арабтар: «Біз олардың Құдайдың ұлы істерін өз тілімізде айтқанын естиміз!» дейді. Арабиядағы христиандық туралы алғашқы айғақ Жаңа өсиетте кездеседі, онда елші Пауыл Арабияға саяхат еткенін айтады (Ғалаттықтарға 1:15–17). Кейін Евсевий Бострадағы епископ Бериллус туралы айтады, онда шамамен 240 жылы синод және Арабияның екі кеңесі өткен. Жаңа өсиет арабтар арасында христиан дінінің ерте таралуын көрсетеді; әл-Табари, Әбу әл-Фида, әл-Макризи, Ибн Халдун және әл-Масуди айтқандай, Мәсіхтің шәкірттері (Матай, Бартоломей және Таддейді қоса алғанда) дінді уағыздау үшін Арабияға барған. Газалық Созомен арабтар араб аймақтарына тараған дін қызметкерлері мен монахтардың күш-жігері арқылы христиандыққа келгенін және христиан дінінің күші ірі тайпалардың дінді қабылдауымен артқанын айтады. Дін көптеген епархияларда ұйымдастырылып, оларды епископтар мен архиепископтар басқарған. Араб епископтары екі түрге бөлінді: қалаларда тұратын қалалық епископтар және шатырларда тұратын және тайпаларымен бірге көшіп-қонып жүрген «шатыр епископтары». Ибн Дураидтың айтуынша, набатейлер арасынан араб епископтарының саны қырыққа жеткен. Арабтардың алғашқы араб епископы, қасиетті Мұса 4 ғасырда Сирия мен Мысыр арасында көп жылдар бойын шөлде өмір сүрген. Оның ізгілігі Танухидтердің араб патшайымы Мавияға үлкен әсер етті, ол оны өз халқының епископы етіп тағайындады, бұл Риммен кез келген келісімге шарт болды. Иордан аңғары мен Балқа 2 ғасырға қарай араб христиандарының билігінде болды. Оңтүстік Леванттың тумасы болған набатейлер де Рим империясының соңғы кезеңінде христиандыққа келді. Пальмирада және әл-Қариатайнға жақын жерде христиандық ескерткіштер, шіркеулердің қалдықтары және Сирияның өзінде діннің таралуын көрсететін жазулар бар. Иорданияны римдіктер басқаруға Қудая тайпасына берді. Бұл тайпа Якубидің айтуынша христиандыққа келді, кейін олардың орнын христиан Салихидтер мен Гассанидтер патшалығы иеленді. Исламға дейінгі ақын әл-Набиғаның Ғассан патшаларын құттықтаған өлеңдері бар. Сириямен шекаралас Синай Александриядағы Мысыр шіркеуінің әкімшілік бағынысында болды. 3 ғасырдың соңында Александрияның папасы Дионисийдің Синайдағы араб христиан азаматтары және Диоклетианның кезінде оларға тиген қудалау туралы айтқан құжаттары бар. Кейін 309 жылы Синай тауында паған арабтардың шабуылы кезінде қырық шейіт болды. Монахтар жаңа монастырларды нығайтты, ал ең нығайтқан монастырь әлі күнге дейін қолданыста, ол – Рим императоры Юстинианның тапсырысымен 565 жылы салынған Қасиетті Екатерина монастыры. Бұл қалада шіркеудің көптеген епископтары мен теологтары, Гассанид және Лахмид патшалары, сондай-ақ исламға дейінгі ақындар болған. Арабияның оңтүстігіндегі Наджран қаласы Йеменнің патшаларының бірі Ду Нувастың яһуди дініне құлшыныспен келгенінен христиандарды діни қудалауымен танымал болды. Сол кездегі Наджран арабтарының басшысы әл-Харит католик шіркеуі арқылы Аретас деп аталды. Аретас 6 ғасырдың басында Наджранның христиандарының басшысы болды және 523 жылы христиандарды қырғынға ұшырату кезінде патшаның қолынан қаза тапты. Ибн Халдун, Ибн Хишам және Якут әл-Хамавидің айтуынша, Дхуль Навас яһуди дініне кіргенде Наджран толықтай христиан болған, ал Наджран халқы оның дініне кіруден бас тартқан, сондықтан ол оларды өлтірді. Құрбан болғандарды Ибн Исхақ атап өтті және Құранда «Құдық халқы» деп аталды. Византия императоры Юстин I ашуланып, Ахсумдық Халебті Йеменді басып алып, яһуди патшасын жоюға шақырды. Дхуль Навас кейіннен биліктен шығарылып, өлтірілді, бұл Калебті жергілікті христиан Химьяритті Сумьяфа Ашваны өзінің вице-падишасы етіп тағайындауға итермеледі. Осылайша аксумиттер Химярды басып алды және олардың билігі 575 жылға дейін созылды. Абиссиниялықтар христиан дінін таратты, ал олардың билеушілері Наджран шейітінің құрметіне сәнді ғимарат тұрғызды. Ол заманауи адамдар үшін әшекейлер, әшекейлер мен көрнекті аркалармен әшекейленген сұлулығымен танымал болды. Арабтар оны «Наджранның Қағбасы» деп атады. Йемендіктер кейіннен абиссиниялықтарға қарсы көтеріліп, тәуелсіздік талап етті. Тарих христиандық әсерін Эфиопиядан Араб жерлеріне исламға дейінгі дәуірде көрсетеді, ал кейбір эфиопиялық христиандар Меккеде тұрған болуы мүмкін. Йеменде ежелгі христиандыққа үлкен үлес болды. 2 ғасырда грек теологы Пантен Александриядан Йеменге миссионер ретінде сапарлаған. Руфин мен Орозий сияқты тарихшылар Матай елшісі Йемен мен Абиссинияның миссионері болғанын айтты. Йемен халқы мен Сирия шіркеуі арасында ерекше қарым-қатынас қалыптасты, бұл Эфрем Сириннің еңбектерінен, Симеон Столпник туралы өмірбаяннан және тарихшы Филосторгийден көрінеді, ол Йеменде құрылған кейбір ауылдар мен елді мекендер сирия тілінде болғанын айтты. Санадағы әйгілі Әл-Қалис шіркеуі осы дінді ұстанушыларға қызмет ету және Меккедегі Қағбаға және Ғамдан сарайына саяхаттайтын паломниктерді тарту үшін салынған. Ұйымдық тұрғыдан Йеменнің архиепископы «Католикос» атағын алды, ол «Патриархтан» кейінгі дәрежеде болды. Арабтар арасындағы христиан дінінің таралуы Жоғарғы Месопотамияға жетті, онда Бану Бакр және Бану Мудар тайпалары тұрды, олардың екеуі де берік христиандық сенімдерімен және әскери әулие Сергийді құрметтеуімен танымал болды. Ибн Халликан Йемендегі арабтардың барлығы Иракта христиандыққа келгенін, оның ішінде Тайм әл-Лат, Кальб, Лахм және Танух тайпалары кіргенін айтты, ал көптегендары 4 ғасырға қарай Бахрейнге көшіп кеткен. Мединеде ресми шіркеу тарапынан қабылданбаған және еретік деп есептелген христиан сектасы болды. Олар Құдай ананы қасиеттеп, оған құрбандықтар шалған. Бұл секта туралы көптеген тарихшылар, оның ішінде Эпифаний және Ибн Таймийя айтқан, оларды «Мариялықтар» (Әл-Мариямийюн) деп атаған. Сондай-ақ, әл-Замахшари және әл-Байдави Құранды түсіндіргенде осы сектаға сілтеме жасады. «Дауытшылар» (Әл-Даудийюн) деп аталатын тағы бір секта патша Дауытты құрметтеуде шамадан тыс болғанымен белгілі болды. Кейбір заманауи тарихшылар оны яһуди-христиандық еретік ретінде жіктеді. Меккеде Бану Журхум тайпасы алтыншы патшасы Абд әл-Масих ибн Бақияның қолымен христиандыққа келді және бір кезде Харамға қызмет етуді қадағалады. Бану Азд және Бану Хуза’а олармен бірге христиан болды, деп Әбу әл-Фараж әл-Исфахани айтқан. Меккедегі христиандықтың ең ерте белгілері – Мединеге қарай ‘Анбаса құдығына қарай христиан зираты, ал Мақдиси растаған, сондай-ақ Құрайыштардың кейбір мүшелерінің христиандыққа келуі.

Ислам дәуірі

Бұрынғы Византия және Сасани империяларының ірі бөліктері араб әскерлерінің басып алуымен, түрлі этникалық топтарға жататын ірі христиан халқы араб мұсылман үстемдігіне қарады. Тарихи тұрғыдан алғанда, Византия билігі тұсында көптеген азшылық христиан секталары еретиктер деп қудаланды (мысалы, Халкедондықтар емес). Исламның жаулап алуы осы христиан қауымдастықтарына қатысты екі үдерісті бастады: арабтандыру үдерісі, олар араб тілін біртіндеп сөйлеу, әдеби және діни тіл ретінде қабылдауға итермеледі (көбінесе ата-бабаларының тілдерімен бірге), және исламданудың өте баяу, бірақ тұрақты үдерісі. Мұсылман әскерлерінің басшылары империяларын кеңейтіп, Азия, Солтүстік Африка және Оңтүстік Еуропа елдеріне шабуыл жасағанда, олар өз жауларына үш талап қойды: Ислам дініне өту, жыл сайын джизья (салық) төлеу немесе өлімге дейін соғыс. Соғысқа қарсы тұрған және дінге кіруден бас тартқандар джизья төлеуге келіскен деп есептелді. «Кітап иелері» ретінде, аймақтағы христиандарға ислам заңнамасы бойынша өз дінін ұстануға белгілі бір құқықтар берілді (соның ішінде сот шешімдері, келісімдер немесе сот үкімдері үшін христиан заңдарын қолдануға). Олар мұсылмандардан, зекет төлейтін азаматтардан өзгеше, міндетті салық – джизьяны төледі. Джизья құлдарға, әйелдерге, балаларға, монахтарға, қарттарға, ауруларға, жалғыз өмір сүретіндерге немесе кедейлерге салынбады. Қарсылығында, мұсылман емес азаматтарға өз дінін ұстануға, белгілі бір деңгейде қоғамдық тәуелсіздікке ие болуға, мұсылман мемлекетінің сыртқы шабуылдардан қорғауына, әскери қызметтен босатылуға және зекет төлеуден босатылуға рұқсат етілді. Араб мұсылмандары сияқты, араб христиандары да Құдайды «Алла» деп атайды. Мальта христиандарындағыдай, бұл практика исламдағы «Алла» сөзінің қолданылуынан ерекшеленеді, ол сол діндегі Құдайдың жеке есімін білдіреді. «Алла» терминінің араб шіркеулерінде қолданылуы Исламнан бұрынғы кезеңге жатады. «Даналық үйі» деп белгілі институт христиан ғалымдарын жұмыстарды араб тіліне аудару және жаңа білімді дамыту үшін пайдаланды.

Қазіргі дәуір

Араб христиандары әрқашан ислам әлемі мен христиандық Батыс арасында делдалдық рөл атқарған, негізінен өзара діни жақындықтарының арқасында. Грек православиесі Ресей және Грекиямен православиелік байланыстарды бөліседі, ал мелкиттер мен марониттер Италия, Ватикан және Франциямен католик байланыстарда. Ғалымдар мен зиялылар араб әлеміндегі христиандар исламның енгізілуінен бері араб өркениетіне маңызды үлес қосып, Мәшриқ мәдениетіне елеулі әсер еткенін мойындайды. Араб тілінде сөйлейтін христиан ғалымдары араб тілінде кең көлемді теологиялық және философиялық еңбектер мен трактаттар жазды, оларда мұсылман қарсыластарының талас-тартыстарына жауап берумен қатар, христиан діні мен амалдарының жүйелі қорғауын ұсынды. Қазіргі заманғы көрнекті ливандық ғалымдарының қатарында кармелит тіл білімі маманы Анастас әл-Кармал, романист Тауфик Юсуф 'Аввад және филолог Ибрагим әл-Язижи бар, оның Киелі кітапқа жасаған аудармалары қазіргі араб тіліндегі алғашқылардың бірі болды. Жаңа өсиеттің араб тіліндегі аймақтық диалекттерге жасалған көптеген аудармалары немесе бөліктері бар. Белгілі палестиналық дәрігер және этнограф Тауфик Кананың ғылыми еңбектері палестина тарихын зерттеушілер үшін құнды ресурс болып табылады. Иорданиялық тарихшы Сулейман Муса Арабияның Лоренсі туралы жазып, арабтардың көзқарасын көрсеткен жалғыз автор болды. Муса Лоренсті мақтауға арналған көптеген кітаптар жазылғанын, олардың барлығы оның араб көтерілісіндегі рөлін асыра көрсетіп, арабтарға әділдік жасалмағанын атап өтті. Сириялық жазушылардың арасында ғалым Фрэнсис Марраш пен жазушы Ханна Мина бар, ол "Зұлымдық осінен шыққан әдебиет" еңбегінде елдің ең көрнекті жазушысы деп сипатталған.

Саясат

Араб христиандары алғашқы араб ұлтшылдарының бірі болды. 1877 жылы марониттік көшбасшы Юсеф Бей Карам Әмір Әбделқадырға араб тілінде сөйлейтін провинцияларды Осман империясынан «ал-джинс әл-араби» («араб тегі») және «габаил әл-арабия» («араб тайпалары») терминдерін пайдаланып бөлуді ұсынды. 20 ғасырдың басында көптеген белгілі араб ұлтшылдары христиан болды, мысалы, сириялық зиялы Константин Зурэйк, Баасизмді қолдаушы Мишель Афлак және алғашқы араб ұлтшылы саналатын Джурджи Зайдан. Палестинаның көрнекті Иерусалим тұрғыны Халил әл-Сакакини араб православиесіне жатты, сондай-ақ «Араб оянуы» атты кітаптың авторы, ливандық Джордж Антониус та осы дінде болды. «Бейруттың қызыл епископы» ретінде танылған Грегоар Хаддад 1960 жылы шиит имамы Муса әл-Садрмен бірге «Ливан әлеуметтік қозғалысын» құрды және келесі жылдары исламдық-христиандық диалогты жандандырды. Алғашқы сириялық ұлтшылдар да христиан болған. Ливандықтар Антон Саадехті Сирия әлеуметтік-ұлттық партиясының негізін қалаушы, ал Бутрус әл-Бустаниді алғашқы сириялық ұлтшыл деп есептейді. Саадех панарабизмді қабылдамады және оның орнына «Біртұтас Сирия ұлтын» немесе «Табиғи Сирияны» құруды ұсынды. Палестинаны азат ету халық фронтының негізін қалаушы Джордж Хабаш араб православиесіне жатты, сондай-ақ ПАФ қарулы күштерінің басшысы Уадди Хаддад та осы дінде болды. Тауфик Туби, Дауд Түрки, Эмиль Тума және Эмиль Хабиби сияқты ықпалды палестиналық христиандар Израиль мен Палестина коммунистік партиясының жетекшілері болды. Наиф Хаватмех – Палестинаны азат ету үшін демократиялық фронттың негізін қалаушысы және басшысы, ал Камал Насер мен Ханан Ашрауи – ПЛО Атқару комитетінің мүшелері болды.

Медиа

Христиандар араб тілінде сөйлейтін христиандық бұқаралық ақпарат құралдарын, оның ішінде әртүрлі газеттерді, радиостанцияларды және телеарналарды, мысалы, Télé Lumière, Aghapy TV, CTV және 1995 жылы құрылған SAT 7 христиандық телерадио желісін дамытты. Бұл желі негізінен Солтүстік Африка мен Таяу Шығыстағы араб христиандарына бағытталған. Бұл медиа желілері араб тілінде ондаған христиандық фильмдер, музыкалық туындылар, сондай-ақ радио және телебағдарламалар шығарады. Ливандық протестант Фарис Нимр 1888 жылы "Аль-Мукаттам" газетін құрды, ол 1954 жылға дейін таралымда болған жетекші каирлік газет болды. Палестинада Нажиб Нассардың "Аль-Кармил" газеті алғашқы сионизмге қарсы апталық газет еді. Ол 1908 жылы Хайфада жарық көрді және 1940 жылдары британдықтар тарапынан жабылды. Сондай-ақ, Яффодан шыққан араб православтық Эль-Исса отбасы 1911 жылы "Фаластин" газетін іске қосты. Бұл газет Палестинаның ерте замандағы сионистік қозғалысын ең қатаң сынаған газет болды. Ливанда ықпалды грек православтық Туени отбасы 1933 жылы "Ан-Нахар" газетін құрды, ол бүгінгі күнгі жетекші газеттердің бірі. Ширин Әбу Акеле 25 жыл бойы араб тіліндегі "Әл-Жазира" телеарнасында тілші болып жұмыс істеді. Ливандық әнші Фейруз әлем бойынша 150 миллионнан астам пластинкасын сатты, осылайша ол барлық уақыттағы Таяу Шығыстың ең көп сатылатын әртісі атанды. Басқа ливандық әншілердің қатарында Маджида Эль Руми, аңызға айналған халық әншісі Вадих Эль Сафи, "Араб поп-музыкасының патшайымы" Нэнси Аджрам және Лидия Канаан бар. Сириялық белгілі тұлғаларға Джордж Вассуф және Нассиф Зейтун кіреді. Палестиналықтардың арасында Лина Махул, Фади Андрауос және израильдік әнші Мира Авад бар.

Аль-Наддадағы рөлі

Нахда (мағынасы "Ояну" немесе "Ренессанс") – 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында басталган мәдени жаңару. Бұл 1840 жылы Мұхаммед Әлидің Леванттан кетуінен кейін басталды. Бейрут, Каир, Дамаск және Алеппо осы жаңарудың негізгі орталықтары болды, нәтижесінде мектептер, университеттер, театрлар мен баспаханалар ашылды. Бұл ояну "қауымдастық" деп аталатын саяси белсенді қозғалыстың пайда болуына әкелді, ол араб ұлтшылдығының тууымен және Осман империясында реформалар талабымен бірге жүрді. Бұл Еуропа үлгісіндегі заманауи мемлекеттер құруға ұшқын берді. Осы кезеңде араб тілінің тұңғыш құрамы жасалып, әріптермен басылуы мүмкін болды, ал кейін бұл қозғалыс музыка, мүсін, тарих, гуманитарлық ғылымдар, экономика және адам құқықтары салаларына ықпал етті. Осман империясының соңғы жылдарындағы бұл мәдени жаңару арабтар үшін өнеркәсіптік революциядан кейінгі кезеңдегі маңызды қадам болды және 19 ғасырдағы мәдени жаңарудың жекелеген салаларымен ғана шектелмейді, себебі Нахда қоғамның барлық саласын қамтыды. Араб мәдениетінің дамуына зор үлес қоскан, барлық діндерді қабылдайтын Сент-Жозеф университеті, Бейрут американдық университеті (1920 жылға дейін Сирия протестанттық колледжі) және Бағдадтағы Әл-Хикма университеті сияқты христиан колледждері де маңызды рөл атқарды. Тарихшылар арасында араб христиандарының осы жаңарудағы рөлінің маңыздылығы және диаспораға қатысу арқылы дамуға қосқан үлесі туралы пікірлер қалыптасқан.

Дінге қатысты қуғын-сүргін

1850 жылғы Алеппо қырғыны, көбінесе «Оқиғалар» деп аталатын, Алеппоның мұсылман тұрғындары, негізінен қаланың шығыс аудандарынан, христиан тұрғындарына қарсы жасаған бүлік болды, олар негізінен христиандық аудандардың солтүстік шетіндегі Юдайде (Ждейде) және Салибе аудандарында орналасқан. Тарихшылар бұл оқиғаларды Алеппо тарихындағы ерекше маңызды кезең деп санайды, себебі бұл аймақта мұсылмандар мен христиандар арасындағы алғашқы қақтығыс болды. Сирия католик шіркеуінің патриархы Петр VII Жарве шабуылдарда ауыр жарақат алып, бір жылдан кейін қайтыс болды. Қырғын салдарынан 20-70 адам, бомбалаудан 5000 адам қаза тапты. 1860 жылғы Ливан тауы мен Дамасктағы азаматтық соғыс – Осман империясы кезінде болған азаматтық қақтығыс және кейіннен орын алған қырғын. Ливан тауындағы марониттер мен друздар арасындағы ұсақ шайқастардан бастау алған бұл қақтығыс, христиандарға қарсы шешуші жеңістер мен жаппай қырғындардан кейін Османдық Сирияның басқа аймақтарына, әсіресе Дамаск қаласына тарады. Нәтижесінде, түрлі конфессияға жататын он мыңнан астам христиан тұрғыны друздар мен мұсылман жасақтарының қолынан қаза тапты. Әскери билік пен түрік әскерлерінің ықпалымен друздар мен олардың жақтастары Дамаскіде үш күнге созылған (9-11 шілде) қырғынды ұйымдастырды. Соғыс аяқталған кезде 20 мыңға жуық христиан қаза тауып, көптеген ауылдар мен шіркеулер қирады. Ескі Дамасктың христиандық ауданы қиратылып, үйлер тоналды. Тарихшы Михаил Мишакастың осы қырғын туралы естеліктері тарихшылар үшін құнды, себебі ол бұл қырғыннан аман қалған адамның жазған жалғыз есебі. Алжирден жер аударылған мұсылман әскери басшысы Әмір Әбделқадыр әл-Жазәйри өз ұлдарын және әскерлерін қалаға таралып жатқан зорлық-зомбылықтан Дамаск христиандарын қорғап, баспана беруге бұйырды. Осылайша мыңдаған адам құтқарылып, бұл ежелгі қауым толыққанды жойылудан сақталды. Мелкиттік грек-католик және маронит христиандары Осман билігінің немқұрайдылығына және Франция мен Ұлыбританияның теңіз блокадасына ұшырады, нәтижесінде Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ливан тауындағы Ұлы ашаршылық (1915-1918) орын алды, бұл армян геноцидімен, ассириялық геноцидімен және грек геноцидімен бірге жүрді. Ливан тауындағы ашаршылық Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде халық санына шаққандағы ең жоғары өлім-жітім көрсеткішіне әкелді. Ливан тауының халқы 400 000 адам деп есептелгенде, 200 000-ға жуық адам аштықтан қайтыс болды. Мысырдағы ливандық диаспора Сирияның Аравад аралы арқылы Ливан тауына азық-түлік жеткізуді қаржыландырды. 1916 жылдың 26 мамырында ливандық-американдық жазушы Халил Гибран араб христиан Константин Зұрейкке 1948 жылғы палестиналықтардың көшіп кетуіне қатысты «Накба» терминін алғаш рет қолданды. 1975 жылы Ливан азаматтық соғысы басталды, ол негізінен марониттер мен мелкиттерден тұратын христиандық «оңшыл» Ливан майданы мен негізінен мұсылман және араб ұлтшылдарынан тұратын «солшыл» Ұлттық қозғалысы арасында өтті, оларға друздар, грек православтары және палестин қауымдастығы қолдау көрсетті. Соғыстың ерекшелігі – қастандық, зорлау және қаза тапқандардың болуы, себебі әр тарап «жау» анклавтарын жойды, негізінен христиандық немесе мұсылмандық аз қамтылған аймақтарды. Ливандағы марониттер мен мелкиттер Франция мен Жерорта теңізі елдерінен көмек күтті, ал мұсылмандардың көпшілігі мен грек православ христиандары саяси бағыт-бағдары ретінде арабтардың ішкі аймағына үміт артты. 1982 жылы Израиль Ливанға басып кірді, мақсаты – Батыс Бейрутте қоршап алған ПЛО-ны жою. Ливан Ұлттық қарсылық майданының бірнеше партизандық шабуылдары мен Ливандағы барлық күштердің олардың болуына қарсылығының нәтижесінде Израиль кейіннен кері шегінуге мәжбүр болды. Сириядағы қақтығыс басталған кезде христиандар сақтанып, тараптанудан аулақ болғаны хабарланды, бірақ Сириядағы зорлық-зомбылықтың артуы мен ИМ-нің өсуіне байланысты араб христиандары Ассадты қолдады, егер Ассад құлатылса, олар нысанаға алынады деп қорқады. Христиандар Ассад режимін қазіргі үкіметтің құлауы тұрақсыздыққа әкелуі мүмкін деген қорқынышпен қолдады. Карнеги орта шығыс орталығы христиандардың басым көпшілігі режимді қолдайтынын мәлімдеді, себебі олар хаотикалық жағдайдан немесе батыс және түрік қолдауындағы исламдық қарулы топтардың бақылауында болудан қорқады.

Араб диаспорасы

Араб христиандарынан тараған миллиондаған адам Таяу Шығыстан тыс жерде, араб диаспорасында өмір сүреді. Олар негізінен Америкада тұрады, бірақ араб христиан тегінен шыққан көптеген адамдар Еуропа, Африка және Океанияда да тұрады. Олардың ішінде палестиналық диаспорада бір миллион палестиналық христиан өмір сүреді және 6–7 миллион бразилиялықтың ливандық түбі бар деп есептеледі. Арабтардың жаппай көшіп келуі 1890 жылдары Ливан мен Сирия халқының Осман империясының құлдырауынан туындаған саяси және экономикалық тұрақсыздықтан қашуымен басталды. Бұл алғашқы иммигранттар сиро-ливандықтар, ливандықтар мен палестиналықтар немесе түріктер деп белгілі болды. АҚШ халық санағы бойынша 2000 жылы АҚШ-та кемінде 3,5 миллион араб тұрды, олардың шамамен 40% Ливаннан шыққан. Олардың көпшілігі христиан дінін ұстанады, бұл жалпы араб-американ халқының 63% құрайды. Араб христиандарының жаппай эмиграциясына себеп болған тарихи оқиғалар: 1860 жылғы Ливан тауы мен Дамасктағы азаматтық қақтығыс, 1915–1918 жылдардағы Ливан тауындағы Ұлы ашаршылық, 1948 жылғы палестиналықтардың қуылуы және қашуы, 1956–1957 жылдардағы Мысырдан жаппай шығу және қуу, Ливан азаматтық соғысы және Ирак соғысы.

Әл-Махжардағы рөлі

Махжар (оның бір тікелей мағынасы – "араб диаспорасы") – Нахда қозғалысынан кейін пайда болған әдеби қозғалыс. Оны 20 ғасырдың басында Ливан, Сирия және Палестинадан Америкаға эмиграциялаған араб тілінде сөйлейтін христиан жазушылары құрды. Махжар қозғалысының жазушылары Батыс әлемімен жеке танысуларының нәтижесінде шабыттанды және араб әдебиетін жаңаруға үлес қосты, сондықтан олардың қолдаушылары оларды "кейінгі Нахда" жазушылары деп атады. "Қалам лигасы" – Солтүстік Америкадағы бірінші араб тіліндегі әдеби қоғам, оны бастапқыда сириялық Насиб Арида мен Абд әл-Масих Хаддад құрған. "Қалам лигасының" мүшелері: Халил Жибран, Элия Абу Мади, Михаил Найми және Амин Рихани. Лиганың он мүшесінің сегізі грек православтық, ал екеуі маронит христиандары болды. 1931 жылы Жибранның қайтысынан және 1932 жылы Михаил Наймидің Ливанға оралуынан кейін лига таратылды. Найми, ең әйгілісі "Мирдад кітабы" болған рухани жазбаларымен әлемдік деңгейде танымал болды.

Араб мәсіхшілерінің беделдері

Диаспораның белгілі тұлғаларына ливандық грек православ тегі бар швейцариялық бизнесмен Николас Хайек және маронит тегі бар мексикалық бизнес магнаты Карлос Слим жатады. 2010 жылдан 2013 жылға дейін Слим Forbes журналы бойынша әлемдегі ең бай адам деп танылды. Көңіл көтеру саласындағы тұлғаларға актерлер Омар Шариф (Мелкит дінінде туған), Салма Хайек, Тони Шалхоб, Винс Вон, Дэнни Томас, «Оскар» жүлдесінің иегері Ф. Мюррей Абрахам және кинорежиссер Юсеф Шахин кіреді. Академиктер қатарында өсімдік биологы Джоанна Чори, ғалым Нассим Николас Талеб, жүрек-қан тамырлары хирургі Майкл ДеБейки, iPod-ты ойлап тапқан және iPhone-ның түбірленушісі Тони Фаделл, математик Майкл Атия, профессор Чарльз Элачи, интеллектуал Эдвард Саид, химия саласындағы Нобель жүлдесінің иегері Элиас Джеймс Кори және физиология немесе медицина саласындағы Нобель жүлдесінің иегері Питер Медавар бар. Басқа да белгілі тұлғалар: Ақ үйдің көрнекті тілшісі Хелен Томас, белсенді және президенттікке үміткер Ральф Надер, судья Розмари Баркет, АҚШ губернаторы және академиялық басшы Митч Дэниелс.